કૃષ્ણા રાની માટે એપ્રિલ મહિનો હંમેશાંથી વર્ષનો સૌથી સારો સમય રહ્યો છે. પંજાબમાં ઘઉંની લણણીની મોસમ પછી, તેમના હાથથી બનાવેલાં સૂપડાં — જેને પંજાબીમાં છાજ કહેવાય છે — તેની માંગ ફરી વધી જાય છે. આ એ ટૂંકો ગાળો છે જ્યારે તેમની કમાણીની સાથે સાથે તેમનો આત્મવિશ્વાસ અને આત્મનિર્ભરતાની ભાવના પણ વધતી હોય છે.
છેલ્લાં 17 વર્ષથી એપ્રિલ મહિનામાં કૃષ્ણા રાનીનો એક જાણીતો નિત્યક્રમ રહેતો. તેમના દિવસની શરૂઆત સવારે 5 વાગ્યે થતી, જેથી તેઓ ફાઝિલકા જિલ્લામાં આવેલા તેમના ગામ, ટલ્લી વાલા બોડલાથી સવારે 6 વાગ્યાની બસ પકડી શકે. માથા પર છાજનો ભારો મૂકીને, તેઓ આખો દિવસ આસપાસના ગામડાઓમાં ફરીને સૂપડાં વેચતાં.
વૃદ્ધ મહિલાઓ, જેઓ તાજેતરના સમયમાં તેમની એકમાત્ર ગ્રાહકો હતી, તેઓ અવારનવાર તેમને પરિચિત શબ્દોથી આવકારતાં: “બેબે, કિત્થે છજ્જ ચકી ફિરદી હૈ? આજકલ દી કુડિયા નુ છાજ ફડન વી નહીં આંદે [બહેન, આ છાજ લઈને ક્યાં ફરો છો? આજકાલની છોકરીઓને તો છાજ પકડતાં પણ નથી આવડતું].”
ન તો તેમના શબ્દો કે ન તો છાજના ઘટતા જતા ખરીદદારોએ તેમને ક્યારેય નિરાશ કર્યાં. લગભગ ચાર દાયકામાં એક વાર પણ કૃષ્ણા રાનીએ પોતાની પારિવારિક કળા છોડવાનો વિચાર ન કર્યો. આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં અમારી પહેલી મુલાકાત દરમિયાન તેઓએ કહ્યું હતું કે, “હું એને શું કામ છોડું? જીત્થે કોઈ કરન વાલા નહીં સી, છડના કદે વાસ્તે સી? એંદે તે સી રોટી [જ્યારે કોઈ કમાવવાવાળું નહોતું, ત્યારે આ જ અમારી રોજીરોટી હતી].” પોતાની ઝૂંપડીની સામે બેસીને, પચાસ વર્ષીય કૃષ્ણા રાની આવનારી મોસમ માટે છાજનો સંગ્રહ તૈયાર કરવામાં વ્યસ્ત હતાં.


![‘આ ગરમીમાં મારાથી [છાજ] વેચી શકાતાં નથી’](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fproduction.ruralindiaonline.org%2Fuploads%2FHP_COVER_IMAGE_ST_I_am_unable_to_sell_chhaj_in_this_heat_1377533fb1.jpg&w=1080&q=75)
























