‘આ ગરમીમાં મારાથી [છાજ] વેચી શકાતાં નથી’

કૃષ્ણા રાની માટે એપ્રિલ મહિનો હંમેશાંથી વર્ષનો સૌથી સારો સમય રહ્યો છે. પંજાબમાં ઘઉંની લણણીની મોસમ પછી, તેમના હાથથી બનાવેલાં સૂપડાં — જેને પંજાબીમાં છાજ કહેવાય છે — તેની માંગ ફરી વધી જાય છે. આ એ ટૂંકો ગાળો છે જ્યારે તેમની કમાણીની સાથે સાથે તેમનો આત્મવિશ્વાસ અને આત્મનિર્ભરતાની ભાવના પણ વધતી હોય છે.

છેલ્લાં 17 વર્ષથી એપ્રિલ મહિનામાં કૃષ્ણા રાનીનો એક જાણીતો નિત્યક્રમ રહેતો. તેમના દિવસની શરૂઆત સવારે 5 વાગ્યે થતી, જેથી તેઓ ફાઝિલકા જિલ્લામાં આવેલા તેમના ગામ, ટલ્લી વાલા બોડલાથી સવારે 6 વાગ્યાની બસ પકડી શકે. માથા પર છાજનો ભારો મૂકીને, તેઓ આખો દિવસ આસપાસના ગામડાઓમાં ફરીને સૂપડાં વેચતાં.

વૃદ્ધ મહિલાઓ, જેઓ તાજેતરના સમયમાં તેમની એકમાત્ર ગ્રાહકો હતી, તેઓ અવારનવાર તેમને પરિચિત શબ્દોથી આવકારતાં: “બેબે, કિત્થે છજ્જ ચકી ફિરદી હૈ? આજકલ દી કુડિયા નુ છાજ ફડન વી નહીં આંદે [બહેન, આ છાજ લઈને ક્યાં ફરો છો? આજકાલની છોકરીઓને તો છાજ પકડતાં પણ નથી આવડતું].”

ન તો તેમના શબ્દો કે ન તો છાજના ઘટતા જતા ખરીદદારોએ તેમને ક્યારેય નિરાશ કર્યાં. લગભગ ચાર દાયકામાં એક વાર પણ કૃષ્ણા રાનીએ પોતાની પારિવારિક કળા છોડવાનો વિચાર ન કર્યો. આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં અમારી પહેલી મુલાકાત દરમિયાન તેઓએ કહ્યું હતું કે, “હું એને શું કામ છોડું? જીત્થે કોઈ કરન વાલા નહીં સી, છડના કદે વાસ્તે સી? એંદે તે સી રોટી [જ્યારે કોઈ કમાવવાવાળું નહોતું, ત્યારે આ જ અમારી રોજીરોટી હતી].” પોતાની ઝૂંપડીની સામે બેસીને, પચાસ વર્ષીય કૃષ્ણા રાની આવનારી મોસમ માટે છાજનો સંગ્રહ તૈયાર કરવામાં વ્યસ્ત હતાં.

ત્યારે તેમને ક્યાં ખબર હતી કે આ વખતનો એપ્રિલ કંઈક અલગ જ હશે. ફાઝિલકા જિલ્લામાં તાપમાન એવા રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી રહ્યું હતું જે પહેલાં ક્યારેય જોવા મળ્યું નહોતું.

જ્યારે મેં એપ્રિલમાં કૃષ્ણા રાનીને ફોન કર્યો, ત્યારે થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં તેમના અવાજમાં જે ઉત્સાહ હતો તેની જગ્યાએ હવે વેદના હતી. તેઓ કહે છે, “મારાથી છાજ વેચવા ગામડાઓમાં જવાતું નથી. મારાથી બરાબર ચલાતું પણ નથી અને તબિયતમાં કોઈ સુધારો નથી. હું દવા લઈ રહી છું. એક વાર હું સાજી થઈ જઈશ, ત્યાં સુધીમાં તો શિયાળો આવી જશે અને પછી હું છાજ વેચીશ. અત્યારે ખૂબ ગરમી છે, અને આ ગરમીમાં મારાથી વેચાણ થઈ શકતું નથી.”

ફેબ્રુઆરીનો એક ખુશનુમા દિવસ હતો જ્યારે હું કૃષ્ણા રાનીને પહેલી વાર મળી. સવારની હવામાં હજુ પણ હળવી ઠંડક હતી, ભલેને સૂરજનો તેજસ્વી તડકો પથરાયેલો હતો, જે જાણે યાદ અપાવતો હતો કે શિયાળો હવે વિદાય લઈ રહ્યો છે. લણણીની મોસમ શરૂ થવામાં અને છાજની માંગ વધવામાં માંડ બે મહિના બાકી હતા, અને કૃષ્ણા રાની એ છાજ બનાવવામાં મશગૂલ હતાં.

પોતાનું કામ કરતાં કરતાં, પચાસ વર્ષીય કૃષ્ણા રાનીએ તેમના જીવન અને તેમની કળાની વાર્તા કહેવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે વાતની શરૂઆત ત્યાંથી કરી કે કેવી રીતે તેઓ અને તેમનાં ભાઈ-બહેનો — ત્રણ બહેનો અને ચાર ભાઈઓ — તેમનાં માતાને છાજ બનાવતાં જોઈને મોટાં થયાં: “જ્યારે અમારાં માતા છાજ બનાવતાં ત્યારે અમે બહેનો ખૂબ નાની હતી. અમે નાના ટીલા [સરકંડા ઘાસની પટ્ટીઓ] ઉપાડીને તેમને જોતાં જોતાં સાથે વણવાનો પ્રયાસ કરતી.”

જ્યારે તેઓ 14 વર્ષનાં હતાં ત્યારે તેમણે આ કળા શીખવાનું શરૂ કર્યું. કૃષ્ણા રાની ખૂબ જ ઝડપથી શીખી લેતાં હતાં. તેઓ ભારપૂર્વક કહે છે, “મેં ક્યારેય કોઈ ભૂલ નથી કરી,” અને પછી તરત જ એક અપવાદ યાદ કરે છે. “એક વાર, મારી સૌથી મોટી બહેન, ગુલઝારે, મારા હાથ પર કન્ના [સરકંડાની દાંડી] મારીને મને ઠપકો આપ્યો, ‘તને આની રીત [જાંચ] નથી આવડતી?’.” તેઓ સહેજ ગર્વભેર યાદ કરે છે કે કેવી રીતે તેમણે પોતાની ભૂલ સુધારતી વખતે તેમની બહેનને “બાજુ પર ખસી જવા” કહ્યું હતું.

18 વર્ષની ઉંમરે, કૃષ્ણા રાનીએ જંગ રામ સાથે લગ્ન કર્યાં, જેઓ એક અનાથ હતા. છાજ બનાવવાં અને વેચવાં એ દંપતીની આજીવિકાનું એકમાત્ર સાધન બની ગયું. તેઓ છાજ ગૂંથતાં, જેને જંગ રામ આસપાસનાં ગામડાઓમાં વેચી આવતા. આ રીતે જે પૈસા કમાતાં તેનાથી તેમનું ઘર ચાલતું હતું.

લગ્નનાં માત્ર ત્રણ વર્ષમાં જ જંગ રામે આત્મહત્યા કરી લેતાં તેમના જીવનમાં એક દુઃખદ વળાંક આવ્યો. તેઓ કહે છે, “મારી દીકરી લગભગ બે વર્ષની હતી, અને મારો દીકરો માત્ર 20 દિવસનો હતો. સાસરિયામાં મારો કોઈ સહારો ન હોવાથી, મારા પિતા મને ઘરે પાછા લઈ આવ્યા, કારણ કે તેમને ચિંતા હતી કે અમે ત્રણેય એકલાં કેવી રીતે જીવીશું. બે વર્ષ પછી, મારો દીકરો પણ મૃત્યુ પામ્યો.”

તેઓ વાત કરતાં જાય છે અને તેમના હાથ એકધારા છાજ ગૂંથતા રહે છે. તેમનું આ ગૂંથણકામ મહેનત કરતાં વધુ એક સમર્પણ જેવું લાગતું હતું, જાણે કે તેમની બધી વેદના એ કળામાં વણાઈ રહી હતી જેણે તેમને દરેક મુસીબતમાં ટકાવી રાખ્યાં હતાં. તેઓ કહે છે, “પાછા આવ્યા પછી, મેં ઘરે છાજ બનાવવાનું શરૂ કર્યું અને મારા પિતા સાઇકલ પર ગામેગામ ફરીને તેને વેચવા જતા.”

સત્તર વર્ષ પહેલાં તેમના પિતા, દારા, મૃત્યુ પામ્યા ત્યાં સુધી, કૃષ્ણા રાની તેમનાં માતાપિતા સાથે એક ડગુમગુ ઝૂંપડીમાં રહેતાં હતાં. તેઓ યાદ કરે છે, “જ્યારે વરસાદ પડતો, ત્યારે પાણી અંદર ટપકતું. અને જ્યારે જોરદાર પવન ફૂંકાતો, ત્યારે આખું માળખું ધ્રૂજી ઊઠતું. અમે તાડપત્રીને દોરડાથી બાંધી દેતાં, અને તેને ઊભી રાખવા માટે ‘મંજે’ [ખાટલા] અને લાકડાના થાંભલાથી ટેકો આપતાં.”

તેમની પાછળના પાકા ઓરડા તરફ ઈશારો કરીને, કૃષ્ણા રાની ઉમેરે છે, “તે ‘દો નંબર’ની (ખરાબ ગુણવત્તાની) ઈંટોથી બનાવવામાં આવ્યો હતો, જે લગભગ 22 બાય 12 ફૂટનો છે. તે મને અને મારાં માતાને દર મહિને મળતા 1,500 રૂપિયાના વિધવા પેન્શનની મદદથી બનાવવામાં આવ્યો હતો.” તેમનાં માતા, કરતારો બાઈ, આઠ વર્ષ પહેલાં મૃત્યુ પામ્યાં ત્યાં સુધી તેમની સાથે જ રહેતાં હતાં. જૂની ઝૂંપડી, જે હજુ પણ ઓરડાની સામે ઊભી છે, તેમાં હવે છાજ બનાવવા માટે વપરાતા ટીલા ભરવામાં આવે છે.

એવું નથી કે ફક્ત કૃષ્ણા રાનીનું જીવન જ છાજ સાથે ઊંડાણથી જોડાયેલું છે. ટલ્લી વાલા બોડલામાં, પંજાબમાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ ઢેઆ સમુદાયના મોટાભાગના પરિવારોનું જીવન પણ છાજ પર જ નિર્ભર છે. આ સમુદાય મલોટ-ફાઝિલકા રોડથી લગભગ 90 ફૂટ દૂર જમીનના એક ટુકડા પર રહે છે, જે તેમના પરિવારોએ એવા જમીનમાલિક પાસેથી ખરીદી હતી જેમનાં ખેતરો રસ્તાને અડીને હતાં. કૃષ્ણા રાની સમજાવે છે કે આ કળામાં કામની ભૂમિકાઓ સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચે વહેંચાયેલી છે: “સ્ત્રીઓ ઘરે છાજ બનાવે છે જ્યારે પુરુષો ગામડાઓમાં જઈને તેને વેચે છે.”

તેમના પિતાના અવસાન પછી તેઓ પોતે આ બંને ભૂમિકાઓ તેમણે પોતે નિભાવવાની થઈ: “હુન આપ દે સર તે હૈ પૂરા. આપ હી બનાંદિયા તે આપ હી પિંડા વિચ બૈચ કે આની આ [હવે બધું મારા માથે જ છે. હું જાતે જ બનાવું છું અને જાતે જ ગામડાઓમાં વેચવા જાઉં છું].”

સરકંડા ઘાસ (અથવા સેક્કેરમ મુંજા) એક ઊંચું, મજબૂત ઘાસ છે જે સોનેરી-સફેદ રંગનું હોય છે. તે પંજાબ, હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં નદીઓ અને ખુલ્લાં ખેતરો પાસે ઊગે છે. તેની લણણી સામાન્ય રીતે શિયાળામાં કરવામાં આવે છે.

કૃષ્ણા રાની કહે છે, “ઉનાળાની ગરમીમાં, તે સંપૂર્ણપણે સુકાઈ જાય છે.” તેમનાં ભત્રીજી, જ્યોતિ, જેઓ બાજુમાં જ રહે છે, ઉમેરે છે, “અમે સામાન્ય રીતે તેને દશેરા અથવા દિવાળી પછી લાવીએ છીએ.”

કૃષ્ણા રાનીના છાજ માટેનું સરકંડાનું ઘાસ તેમના ઘરથી નજીકમાં આવેલી એક નહેરના કિનારે ઊગે છે. તેઓ કહે છે, “અમે ત્યાં કડુકા [ડીઝલ જનરેટર પર ચાલતું સ્થાનિક રીતે બનાવેલું લાકડાનું ચાર પૈડાંવાળું વાહન] પર જઈએ છીએ. આ ઘાસ ખેતરોના શેઢે પણ ઊગે છે, પરંતુ પછી જમીનમાલિક તેના બદલામાં પૈસા માંગે છે.”

જ્યારે નહેરોની પાસે પૂરતું સરકંડું નથી મળતું, ત્યારે તેઓ તેને ક્યારેક ભટિંડાથી 40 કિલોના 2,000 રૂપિયામાં ખરીદે છે. “આખરે, આ જ અમારો રોજગાર [આજીવિકા] છે,” જ્યોતિ સમજાવે છે.

કૃષ્ણા રાની સરકંડાના ઘાસનો એક લાંબો સાંઠો ઉપાડે છે, જેને તેઓ ‘મુંજી’ કહે છે, અને તેની બહારની છાલ ઉતારે છે. જે બાકી રહે છે તેને ઊંચું કરીને તેઓ કહે છે, “આની અંદરથી જ ટીલા મળે છે.” ટીલા કાઢ્યા પછી તેને લગભગ 10 દિવસ સુધી તડકામાં સૂકવવામાં આવે છે અને ઘાસમાંથી અન્ય ભાગો તૈયાર કરતાં પહેલાં તેને બાજુ પર મૂકી દેવામાં આવે છે.

“અમે પહેલાં એક મહિનામાં લગભગ સો ટીલા તૈયાર કરીએ છીએ,” કૃષ્ણા રાની કહે છે, જ્યારે તેઓ સૂકા ઘાસના તાંતણાને રબરના દોરા વડે એકસાથે ગૂંથી રહ્યા છે, આ પ્રક્રિયાને તેઓ ટલાઈ કહે છે. તેઓ એકસાથે જોડેલા ટીલાના પૂળા તરફ ઈશારો કરીને કહે છે, “જ્યારે આ બધાને ભેગા કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે એક ટલ્લા બને છે.” આ ટલ્લો પછી આગળ જતાં છાજનો આધાર બને છે.

ટીલા કાઢી લીધા પછી સાંઠાનો જે મજબૂત ભાગ બાકી રહે છે તેને કન્ના કહેવાય છે. તે જાડો અને વધુ મજબૂત હોવાથી છાજને માળખાકીય આધાર પૂરો પાડે છે. જ્યોતિ ચપ્પુ વડે એક કન્નાને લીસો કરતાં સમજાવે છે કે કન્ના પરના નાના કાંટા જ્યારે ચામડીના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે બળતરા કરે છે.

જ્યોતિ કહે છે, “એટલા માટે જ તેને કાપતી વખતે અમે પોતાને બચાવવા માટે આખી બાંયનાં કપડાં, દસ્તાને [હાથમોજાં] અને મોજાં પહેરીએ છીએ. પણ તેમ છતાં તે ચામડી પર ચોંટી જાય છે, ક્યારેક તો અમારા ચહેરા અને ગરદન પર પણ. એટલે જ્યારે અમે ઘરે પાછાં આવીએ છીએ, ત્યારે અમે સરસવનું તેલ લગાવીને સ્નાન કરી લઈએ છીએ.”

કન્નાને ટૂંકા કાપીને અને અડધા ચીરીને કાઠન બનાવવામાં આવે છે – જે ચાર નાના કન્નાના ટુકડાઓને જોડીને બનાવેલું હોય છે, જેને છાજના માળખાને ટેકો આપવા માટે કેન્દ્રમાં મૂકવામાં આવે છે. કૃષ્ણા રાની સમજાવે છે કે આ તબક્કે વાંસની પટ્ટી વણવામાં આવે છે, નહીંતર “ટીલા સહેલાઈથી તૂટી જશે, જેનાથી વણાટકામ મુશ્કેલ બનશે.”

તેઓ છાજમાં ઓછામાં ઓછી ત્રણ આવી વાંસની પટ્ટીઓ વણે છે. તેઓ કહે છે કે વાંસ ફાઝિલકા શહેરમાંથી 30 ફૂટના ટુકડાના 300 રૂપિયાના ભાવે ખરીદવામાં આવે છે.

પેવડા નામનું બીજું એક મહત્ત્વનું જોડાણ પણ કન્નાનો ઉપયોગ કરીને જ બનાવવામાં આવે છે. ટલ્લામાં પહેલેથી જ ગોઠવાયેલા કેટલાક ટીલાને ચીરેલા કન્નાની અંદર ગોઠવીને રબરના દોરાથી એકસાથે વણવામાં આવે છે. આ ભાગને, જ્યાં સુધી કૃષ્ણા રાનીએ કન્નાનો બીજો ગુચ્છો ઉમેર્યો છે ત્યાં સુધી, તેને લવચીક બનાવવા માટે પાણીમાં પલાળવામાં આવે છે જેથી તેને વાળીને સૂપડા માટે હેન્ડલ બનાવી શકાય.

“વાળતી વખતે થોડું દબાણ લગાવવું પડે છે, પણ એટલું બધું નહીં કે છાજ તૂટી જાય,” કૃષ્ણા રાની કહે છે, જ્યારે તેમના નાના ભાઈ, મુખ્તિયાર, વાંસની પટ્ટી પર જ્યાંથી તેને વાળવાની છે ત્યાં છરી ફેરવી રહ્યા છે. મુખ્તિયાર, જેઓ ડ્રાઇવર તરીકે કામ કરે છે, તેઓ પણ પોતાનાં બહેનને મુખ્ય મોસમ માટે સૂપડાં તૈયાર કરવામાં મદદ કરે છે.

જો બધા ઘટકો પહેલેથી તૈયાર હોય, તો કૃષ્ણા રાનીને એક છાજ પૂર્ણ કરવામાં એક કલાક લાગે છે. પણ તેઓ કહે છે કે ચામડાના દોરાથી વણેલા છાજને બનાવવામાં લગભગ 10 દિવસ લાગે છે. “દરેક ભાગને દોરાથી વણ્યા પછી, તેને સૂકવવા માટે મૂકવામાં આવે છે. આ રીતે તે મજબૂતાઈ મેળવે છે, અને ટીલા ઘસાઈ જાય તો પણ તે તૂટતું નથી. રબર-દોરાવાળા છાજ સમય જતાં ગાંઠો ઢીલી પડતાં તૂટી જાય છે, એવું આમાં નથી થતું.”

ચામડાના દોરાથી વણેલા છાજની કિંમત 500 રૂપિયા છે, જે રબરવાળા છાજ કરતાં પાંચ ગણી છે. વધુ પડતર ખર્ચ ઉપરાંત, આ પ્રકારના છાજમાં વધુ મહેનત અને કુશળતા પણ જરૂરી છે. કૃષ્ણા રાની સામાન્ય રીતે ફાઝિલકામાં જૂતી (પગરખાં) બનાવનારાઓ પાસેથી 200-300 રૂપિયામાં હથેળીના કદનો ચામડાનો ટુકડો ખરીદે છે અને તેને કાળજીપૂર્વક કાપીને પાતળા દોરા બનાવે છે. આ કામથી તેમની આંખો પર ખૂબ જોર પડે છે. તેઓ કહે છે, “વડીલો, જેઓ ચામડાના દોરાવાળા છાજનું મૂલ્ય જાણે છે, તેઓ જ તેનો ઓર્ડર આપે છે.”

તેમના પરિવારમાં, ફક્ત તેઓ જ ચામડાના દોરાવાળી આ આવૃત્તિ બનાવે છે; યુવા પેઢી સરળ વિકલ્પ પસંદ કરે છે. હકીકતમાં, તેઓ કહે છે, તેમના સમુદાયના યુવાનોનો હવે આ કળામાં જ રસ ઓછો થઈ રહ્યો છે. કૃષ્ણા રાની કહે છે, “ઘણા લોકો ભંગારના ધંધા જેવા અન્ય વ્યવસાયો તરફ વળી રહ્યા છે. ભણેલાં-ગણેલાં બાળકો તો તેમનાં માતાપિતાને પણ આ કામ ન કરવા કહે છે, અને અમને કહે છે, ‘તમે આખી જિંદગી ઘાસ છોલવામાં જ કાઢી નાખી’.”

તેઓ કહે છે, “પણ મને તો બસ આ જ કામ આવડે છે.” તેઓ એપ્રિલ અને મે મહિનાની રાહ જોઈ રહ્યાં છે, જ્યારે તેઓ સામાન્ય રીતે તેમનાં છાજ વેચીને 6,000 રૂપિયા કમાય છે. “જ્યારે વધુ લોકો છાજ ખરીદે છે, ત્યારે હું વધુ કમાઉં છું. જો ઓછા લોકો ખરીદે, તો હું ઓછું કમાઉં છું. આમ પણ, આજકાલ લોકો ઓછાં છાજ ખરીદે છે કારણ કે હવે લોટ દળવાની ઘંટીઓનો ઉપયોગ વધી ગયો છે.”

પૈસાની સાથે તેમની આત્મનિર્ભરતા અને ગૌરવની ભાવના પણ આવે છે. તેઓ કહે છે, “જ્યારે હું છાજ બનાવીને વેચું છું, ત્યારે હું કોઈની પાસે કશું માંગતી નથી. હું જે પણ કમાઉં છું તેનાથી મારું ગુજરાન ચલાવી લઉં છું.”

જોકે, એપ્રિલ 2025ના ઇરાદા કંઈક બીજા જ હતા. ફાઝિલકામાં તાપમાન વર્ષના આ સમયની સરેરાશ કરતાં ચાર-પાંચ ડિગ્રી વધીને 39-40 ડિગ્રી સેલ્સિયસને સ્પર્શી ગયું.

કૃષ્ણા રાની ન તો છાજનો જથ્થો વેચવા ઘરની બહાર નીકળી શક્યાં કે ન તો વધારે નવાં છાજ બનાવી શક્યાં. તેઓ કહે છે, “હું ફક્ત સવારે, લગભગ 10 વાગ્યા સુધી જ થોડાં છાજ બનાવી શકું છું. જ્યારે તડકો આકરો બને છે, ત્યારે હું ઘરમાં અંદર જતી રહું છું.”

સૂર્યનો ધગધગતો તાપ વધી રહ્યો હતો અને તેમની તબિયત બગડી રહી હતી, ત્યારે તેઓ ફક્ત સવારે અથવા મોડી સાંજે જ થોડાં છાજ બનાવી શક્યાં. તેઓ આ છાજને અસુ કટ્ટે (પંજાબી પંચાંગનો સાતમો-આઠમો મહિનો, જે લગભગ સપ્ટેમ્બરથી નવેમ્બરને અનુરૂપ છે) દરમિયાન વેચવાની યોજના ધરાવે છે. તેઓ કહે છે, “દિવાળીની આસપાસ, જ્યારે ડાંગરની લણણી થાય છે, ત્યારે જે સ્ત્રીઓ સિટ્ટા [લણણી પછી બાકી રહેલા અનાજનાં ડૂંડાં] એકઠાં કરે છે, તેઓ છાજ ખરીદે છે.”

લુધિયાણાની પંજાબ કૃષિ યુનિવર્સિટીના હવામાનશાસ્ત્રી ડૉ. કુલવિન્દર કૌર ગિલ કહે છે કે કૃષ્ણા રાનીએ એપ્રિલ-મે મહિનામાં જે અનુભવ્યું તેને હળવી ગરમીની લહેર (હીટ વેવ)ની અસરો તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. તેઓ સમજાવે છે, “ફાઝિલકા સામાન્ય રીતે પંજાબના બાકીના ભાગોની સરખામણીમાં ગરમ પ્રદેશ છે, કારણ કે તે અર્ધ-શુષ્ક છે અને ત્યાં ઓછો વરસાદ પડે છે. ગરમીની લહેર દરમિયાન, સૂકા પવનો ફૂંકાય છે, અને તેઓ [કૃષ્ણા રાની] કદાચ ડિહાઇડ્રેશનથી પીડાયાં હશે. એટલા માટે જ અમે લોકોને બપોરે 12 થી 3 વાગ્યાની વચ્ચે બહાર કામ ન કરવાની સલાહ આપીએ છીએ, જ્યારે પૃથ્વી પર સૂર્યની તીવ્રતા તેની ચરમસીમાએ હોય છે."

જોકે, કૃષ્ણા રાનીનાં ભત્રીજી જ્યોતિ, ગરમીની લહેરમાં પણ છાજ બનાવી શક્યાં હતાં. તેઓ કારણ આપતાં કહે છે, “તે યુવાન છે. મને ડાયાબિટીસ છે, મારા ઘૂંટણ દુખે છે. જો હું લાંબો સમય કામ કરું, તો મને તાવ આવી જાય છે. જવાની જવાની હોતી હૈ, બુઢાપા બુઢાપા હી હોતા હૈ [જુવાની એ જુવાની છે, ઘડપણ એ ઘડપણ છે]. હું પહેલાં ખૂબ કામ કરતી પણ ક્યારેય થાકતી ન હતી. હવે તો દિવસમાં બે વાર વાસણ સાફ કરવાનું પણ મને અઘરું લાગે છે.”

છાજની મુખ્ય મોસમ ચૂકી ગયા પછી, કૃષ્ણા રાનીએ સ્વીકારી લીધું છે કે આગામી કેટલાક મહિનાઓ મુશ્કેલ જશે. તેઓ 5,000 રૂપિયા કે તેથી વધુનું નુકસાન થવાની અપેક્ષા રાખે છે, અને ગુજરાન ચલાવવા માટે અન્ય લોકો પર નિર્ભરતા પણ વધશે. તેઓ કહે છે, “હવે, કામ ઓછું હોવાથી, મારે ગામલોકો પાસે મદદ માંગવી પડે છે. કેટલાક લોકો મને દવાઓ માટે 100 કે 50 રૂપિયા આપે છે. જો કોઈ છાજ માંગે, તો હું તેમને તે બનાવી આપું છું.”

આ વાર્તા મૃણાલિની મુખર્જી ફાઉન્ડેશન (MMF)ની ફેલોશિપ દ્વારા સમર્થિત છે.

લેખિકા આ વાર્તા માટે માર્ગદર્શન આપવા બદલ સતપાલ સિંહ અને તરસેમ સિંહનો આભાર માને છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ