નાનકડા વાડામાં પુરાયેલી મોટી આશાઓ

હુસ્ન આરા આજે ખૂબ જ ખુશ છે કારણ કે તેમની ત્રણેત્રણ બકરીઓએ ત્રણ-ત્રણ બચ્ચાંને જન્મ આપ્યો છે. આમાંથી છ બચ્ચાંનો જન્મ આ વર્ષે 30 ઓક્ટોબરે થયો, જ્યારે ત્રણ બચ્ચાં એક દિવસ પહેલાંજ આ દુનિયામાં આવ્યાં ચે. આ બચ્ચાં હજુ એટલાં નાનાં છે કે તેઓ જાતે ખાઈ-પી શકતાંનથી, તેથી હુસ્ન આરા તેમને પૂરતું દૂધ મલી રહે તેની ખૂબ જ કાળજી લઈ રહ્યાં છે. તેઓ જાણે છે કે જ્યારે આ બચ્ચાં મોટાં થશે, ત્યારે આ બકરીઓ તેમની આવકનો એક મહત્ત્વનો સ્રોત બની રહેશે.

હુસ્ન આરા બિહારના સીતામઢી જિલ્લાના બાજપટ્ટી બ્લોકમાં આવેલા બારી ફુલવરિયા ગામમાં રહે છે. આ પંચાયતના લગભગ 5,700 રહેવાસીઓમાંથી મોટાભાગના લોકો ગરીબ અને નાના ખેડૂતો છે, અથવા તો જમીન વિહોણા ખેતમજૂરો છે. હુસ્ન આરા પણ તેમાંથી જ એક છે.

ખૂબ જ નાની ઉંમરે તેમના લગ્ન તેમના પિતરાઈ ભાઈ, મોહંમદ શબ્બીર સાથે થયા હતા. તેમના પતિ પાંચ વર્ષ પહેલાં હૈદરાબાદમાં ચામડાની બેગ બનાવવાની ફેક્ટરીમાં કામ કરવા ગયા હતા; તે પહેલાં, તેઓ પણ એક ખેતમજૂર જ હતા. હુસ્ન આરા કહે છે, “તેઓ મહિને 5,000 રૂપિયા કમાય છે અને ક્યારેક 2,000 રૂપિયા ઘરે મોકલે છે. તેમને પોતાનો ખર્ચ પણ કાઢવાનો હોય છે, એટલે તેમના તરફથી પૈસા નિયમિત રીતે નથી આવતા.”

ગામના ઘણા પુરુષો અમદાવાદ, દિલ્હી, જયપુર, કોલકાતા અને મુંબઈ જેવા શહેરોમાં કામ કરે છે. તેઓ મોટે ભાગે કાપડની મિલોમાં, હેન્ડબેગ બનાવતા દરજી તરીકે, અથવા રસ્તા કિનારે આવેલા ખાણી-પીણીના ધાબાઓ પર રસોઈયા અને મદદનીશ તરીકે કામ કરે છે. તેઓ જે પૈસા ઘરે મોકલે છે તેનાથી ગામમાં કેટલાક ફેરફારો આવ્યા છે. થોડા દાયકાઓ પહેલાં જ્યાં પાણી માટે ફક્ત 3-4 હેન્ડપંપ હતા, ત્યાં હવે લગભગ દરેક ઘરમાં હેન્ડપંપ છે. મોટાભાગના જૂના માટી અને વાંસનાંમકાનો હવે ઈંટ અને સિમેન્ટનાં પાકાં મકાનો બની ગયાં છે. જોકે, હુસ્ન આરાના ઘર જેવા ઘણા ઘરોમાં શૌચાલયની સુવિધા હજુ પણ નથી, ભલેને વડા પ્રધાને 2022 સુધીમાં દેશને ‘ખુલ્લામાં શૌચ મુક્ત’ બનાવવાની યોજનાઓ ઘડી હોય. આ ગામડાઓમાં વીજળી તો છેક 2008માં આવી અને પાક્કા રસ્તા તો 2016 જેટલા મોડા બન્યા.

ફુલવરિયાની બીજી ઘણી મુસ્લિમ મહિલાઓની જેમ, 56 વર્ષીય હુસ્ન આરા પણ બાળપણથી જ ખેતમજૂરીનું કામ કરતાં આવ્યાં છે. તેમનાં માતા, સમેલ, જેઓ નવ વર્ષ પહેલાં ગુજરી ગયાં, તેઓ પણ આ જ કામ કરતાં હતાં. પરિવારની ગરીબીએ હુસ્ન આરાને કે તેમનાં બાળકોને ક્યારેય શાળા કે મદ્રેસામાં ભણવા જવાની તક જ નથી આપી. બારી ફુલવરિયામાં સાક્ષરતા દર ઘણો નીચો, માત્ર 38.81 ટકા છે (વસ્તી ગણતરી 2011 મુજબ), અને મહિલાઓ માટે તો તે ફક્ત 35.09 ટકા જ છે.

હુસ્ન આરાના પિતા, મોહમ્મદ ઝહૂર, જેઓ કહે છે કે તેમની ઉંમર 100 વર્ષની છે, તેઓ આજે પણ દૈનિક મજૂરીનું કામ શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે. હવે તેઓ આખો દિવસ ખેતરમાં કોદાળી વડે કામ કરી શકતા નથી કે હળ ચલાવી શકતા નથી, તેથી તેઓ લથડતા પગલે ખેતરોમાં બીજ વાવવાનું અને લણણીની મોસમમાં પાક કાપવાનું કામ કરે છે. તેઓ કહે છે, “હું ભાગ પર ખેતી કરું છું.” તેઓ ઉમેરે છે કે હવે ખેતી ખૂબ જ અનિશ્ચિત અને બિનલાભકારી બની ગઈ છે, અને ડાંગર અને ઘઉંના પાકનું કોઈ ઠેકાણું રહ્યું નથી. “ખેતીની પરંપરાગત પદ્ધતિઓ હવે લુપ્ત થઈ રહી છે, ખેડૂતો ટ્રેક્ટરનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, જેના કારણે દૈનિક મજૂરીનું કામ ઘટી ગયું છે. જેમને થોડું ઘણું કામ મળે છે તેઓ પણ દિવસના 300-350 રૂપિયાથી વધુ કમાઈ શકતા નથી.”

બારી ફુલવરિયા અને તેની આસપાસની જમીન ફળદ્રુપ હોવા છતાં, સિંચાઈ માટે પાણીની ખૂબ જ અછત છે. ગામથી માંડ એક કિલોમીટર પશ્ચિમમાં અધવારા નદી વહે છે, પરંતુ તે ફક્ત ચોમાસાની ઋતુમાં જ ભરાયેલી રહે છે અને બાકીના આખા વર્ષ દરમિયાન સૂકીભઠ્ઠરહે છે. છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી આ વિસ્તારમાં અપૂરતા વરસાદને કારણે દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે.

હુસ્ન આરાને પાંચ સંતાનો છે. સૌથી મોટો દીકરો, 32 વર્ષીય મોહંમદ અલી, તેમનાં પત્ની શાહિદા અને તેમનાં બે બાળકો સાથે તેમનાં માતાના ઘરમાં જ એક અલગ ઓરડામાં રહે છે. તેઓ પરિવારના ખર્ચમાં નિયમિતપણે કોઈ ફાળો આપતા નથી. બીજો દીકરો પણ કોઈ કામ કરતો નથી. થોડાં વર્ષો પહેલાં, હુસ્ન આરાની મોટી દીકરીનાંલગ્ન થયાં અને તેઓ બારી ફુલવરિયાથી લગભગ 40 કિલોમીટર દૂર નેપાળના શમ્સી ગામમાં રહેવા ગયાં. ત્રીજો દીકરો અને 18 વર્ષની દીકરીનાંલગ્ન થવાનાં હજુ બાકી છે. તેઓ પણ વાવણી અને લણણીની મોસમમાં ક્યારેક-ક્યારેક દૈનિક મજૂરીનુંકામ કરે છે.

હુસ્ન આરા માટે તેમના પરિવારનું ભરણપોષણ કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે અને ઘરમાં રેશન-પાણીની વ્યવસ્થા કરવા માટે તેઓ સખત સંઘર્ષ કરે છે. પરિવારના રેશનકાર્ડ પર, તેઓ દર મહિને 2 રૂપિયે કિલોના ભાવે 14 કિલો ચોખા અને 3 રૂપિયે કિલોના ભાવે 21 કિલો ઘઉં, તથા અન્ય કેટલીક વસ્તુઓ ઘરે લાવે છે. તેઓ કહે છે, “આજકાલ ખેતીમાં પૂરતું કામ મળતું નથી. મારી તબિયત પણ હવે બગડી રહી છે. અમારા પરિવારના સભ્યો વધ્યા છે પણ આવક વધી નથી. મારે મારાંપૌત્ર-પૌત્રીઓનું પણ પાલનપોષણ કરવું પડે છે. ખબર નહીં, મારે આ બધું ક્યાં સુધી કરવું પડશે.”

પોતાની નજીવી આવકમાં થોડો ઘણો વધારો કરવા માટે, હુસ્ન આરાએ મરઘીઓ અને બકરીઓ પાળવાનું શરૂ કર્યું — જે તેમના ગામના ઘણા પરિવારો માટે આવકનો સ્રોત છે. ઈંડામાંથી તેઓ દર મહિને સો-બસો રૂપિયા કમાઈ લે છે અથવા તો તે પરિવારના ભોજનમાં કામ લાગે છે. અને બકરીઓ દર બે-ત્રણ વર્ષે બચ્ચાંને જન્મ આપે છે. તેઓ બચ્ચાંને ઉછેરીને મોટાં કરે છે અને પછી પશુઓના વેપારીઓને વેચી દે છે. પરંતુ તેમની બકરીઓના જે ભાવ ઉપજે છે તેની સરખામણી બીજાઓ સાથે થઈ શકે તેમ નથી. તેઓ કહે છે, “જેમની પાસે પૈસા છે, તેઓ તેમના પશુઓને સારો ચારો ખવડાવે છે. હું તો ગરીબ છું. હું મારી બકરીઓને ફક્ત ઘાસ જ ખવડાવું છું. એટલે તેઓ નબળી રહે છે...”

પૌષ્ટિક ચારો ખાતી બકરીઓનું વજન ચાર મહિનામાં 8-10 કિલો થઈ જાય છે અને વેપારીઓને તે 4,000 રૂપિયામાં વેચાય છે. જ્યારે હુસ્ન આરાની મોટી થયેલી બકરીઓનું વજન પાંચ કિલોથી વધુ ક્યારેય થતું નથી અને ચાર મહિના પછી તેના 2,000 રૂપિયાથી વધુ મળતા નથી. જો તેઓ બકરીઓને પોતાની સાથે એક વર્ષ સુધી રાખે, તો તેઓ આસપાસના ગામોના શ્રીમંત મુસ્લિમો પાસેથી એક બકરીના 10,000 રૂપિયા મેળવી શકે છે, જેઓ ઈદ-ઉલ-અઝ્હા અથવા બકરી ઈદની પૂર્વ સંધ્યાએ કુરબાની માટે આટલી રકમ ચૂકવી શકે છે.

હુસ્ન આરાએ તેમનાં પાંચ બાળકો પર પોતાની બધી આશાઓ બાંધી રાખી હતી — કે જ્યારે તેઓ મોટાં થશે, ત્યારે તેઓ પરિવારની કમાણીમાં મદદ કરશે અને ઘરમાં સુખ અને સમૃદ્ધિ લાવશે. તેઓ મોટાં તો થયાં, અને તેમાંથી મોટાભાગનાંને હવે પોતાનાં બાળકો પણ છે. અને તેમ છતાં, હુસ્ન આરા માટે સુખ અને સમૃદ્ધિ હજી પણ એક સપનું જ બનીને રહી ગયાંછે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ