ଯମୁନାର ମାନବବାଦୀ ମଣିଷ

ବ୍ୟସ୍ତବହୁଳ ନିଗମବୋଧ ଘାଟରେ ବିରୋଧାତ୍ମକ ଗୁଞ୍ଜନ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହୁଏ । ଯମୁନା ନଦୀ ଭିତରକୁ ଯାଇଥିବା ଏହି ଘାଟର ପାହାଚଗୁଡ଼ିକରେ ପାରିବାରିକ କ୍ରିୟାକର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରୋଚାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଲୋକେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପାଂଶୁଳ ପାଣି ଭିତରକୁ ଓହ୍ଲେଇ ଯାଆନ୍ତି । ନୌକାରେ ବସି ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଆଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଶୀତଦିନିଆ ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସେମାନଙ୍କ ଫଟୋ ଉଠାଉଥାନ୍ତି । ଦୂରରୁ ଏହା ଅତି ଶାନ୍ତସ୍ନିଗ୍ଧ ଲାଗେ ।

ତା’ପରେ ନଦୀର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଜଣାପଡ଼େ ।

“ଏହି ପାଣି ଅତି ପୂତିଗନ୍ଧମୟ । ଯଦି କେହି ଏହା ଭିତରେ ମାଛଟିଏ ଛାଡ଼ିଦେବ, ତେବେ ସେଇଟି ମରିଯାଇ ଭାସିବ”, କହନ୍ତି ଅଭିନନ୍ଦନ ଯାଦବ, ରାଜଧାନୀ ସହରର ଏହି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣର ଜଣେ ନୌବାହକ ।

ବର୍ଷକୁ ଆଠ ମାସ (ମାର୍ଚ୍ଚରୁ ଅକ୍ଟୋବର) ଅଭିନନ୍ଦନ କମନୱେଲଥ ଗେମ୍ସ କମ୍ପ୍ଲେକ୍ସରେ ଜଣେ ସନ୍ତରଣ ପ୍ରଶିକ୍ଷକ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି । ଶୀତଦିନେ ଯେତେବେଳେ ଦିଲ୍ଲୀର ସନ୍ତରଣ ପୁଷ୍କରିଣୀଗୁଡ଼ିକ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ସେ କାମ କରିବା ପାଇଁ ନଦୀକୁ ଆସନ୍ତି, ଲୋକ ଓ ଜିନିଷପତ୍ର ଯମୁନା ନଦୀ ପାର କରିଦିଅନ୍ତି । ଏହି ଉଭୟ କାମରୁ ସେ ମାସକୁ ହାରାହାରି ୨୧,୦୦୦ ରୋଜଗାର କରନ୍ତି ।

ସେ ସନ୍ତରଣ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି । “ସୁଇମିଂ କୋଚ କେ କାମ ମେଁ ଇଜ୍ଜତ ଜ୍ୟାଦା ହୈ, ବୋଟମ୍ୟାନ କା କୋଇ ଭବିଷ୍ୟ ନହି [ସନ୍ତରଣ ପ୍ରଶିକ୍ଷକର କାମରେ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ନୌବାହକର କୌଣସି ଭବିଷ୍ୟତ ନାହିଁ]”, କହନ୍ତି ୨୦୨୪ରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିଥିବା ଏହି ୨୭ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଯୁବକ ।

ଯାଦବଙ୍କ ପରି ଦିଲ୍ଲୀର ଯେଉଁମାନେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ନୌଚାଳନା କରନ୍ତି ନଦୀରେ ବଢୁଥିବା ପ୍ରଦୂଷଣ ସେମାନଙ୍କୁ ହତାଶ କରିଛି । ୧,୩୭୬ କି. ମି. ଦୀର୍ଘ ଏହି ନଦୀର ମାତ୍ର ୨୨ କି. ମି. ଦିଲ୍ଲୀ ଦେଇ ଯାଇଛି – ସମୁଦାୟ ଦୈର୍ଘ୍ୟର ମାତ୍ର ୧.୬ ପ୍ରତିଶତ ଅଂଶ – କିନ୍ତୁ ସମୁଦାୟ ପ୍ରଦୂଷଣର ୮୦ ପ୍ରତିଶତ ଏଠାରେ ହିଁ ନଦୀରେ ଫିଙ୍ଗାଯାଉଛି ।

ରାଜଧାନୀ ଦିଲ୍ଲୀର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କର ସ୍ଵିୱର ସଂଯୋଗ ନଥିବାରୁ, ସେପ୍ଟିକ ଟାଙ୍କି ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥଳରୁ ବାହାରୁଥିବା ଟନ୍‌ ଟନ୍‌ ଅପ୍ରକ୍ରିୟାକୃତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଆସି ଏକଦା ଜୀବିତ ନଦୀ ରୂପେ ପରିଗଣିତ ହେଉଥିବା ଏହି ନଦୀରେ ମିଶେ । ପଢ଼ନ୍ତୁ: ବିଗ୍ ସିଟି, ସ୍ମଲ ଫାର୍ମର୍ସ, ଆଣ୍ଡ ଏ ଡାଇଙ୍ଗ ରିଭର

କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବୋର୍ଡ (ସିପିସିବି) ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ମଳ ଜୀବାଣୁ ସ୍ତର ସୁରକ୍ଷିତ ସୀମାଠାରୁ ଶହେ ଗୁଣରୁ ଅଧିକ, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଦିଲ୍ଲୀର ଜୀବନରେଖା ଭାବେ ପରିଗଣିତ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଏକ ଅସୁରକ୍ଷିତ ଜଳ ଭଣ୍ଡାରରେ ପରିଣତ କରୁଛି ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ନଦୀଟି ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହୋଇ ରହିଛି ଓ ପ୍ରତିଦିନ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ଏଠାକୁ ପୂଜାପାଠ କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି । “ଲୋକେ ଏଠାକୁ ପୂଜାପାଠ କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି ଓ ନଦୀକୂଳରେ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଆବର୍ଜ୍ଜନା ଛାଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି”, କହନ୍ତି ଅଭିନନ୍ଦନ ଯାଦବ । ଭକ୍ତମାନେ ଘରର ଆବର୍ଜ୍ଜନା, କପଡ଼ା ଓ ଠାକୁରଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ସବୁକୁ ସିଧାସଳଖ ନଦୀରେ ପକାଉଛନ୍ତି ।

“ଦେବ ଦୀପାବଳିରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଦୀପ ଲଗାଯାଏ । ତାହା ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ଦିଶେ । କିନ୍ତୁ ଦୀପ ଜଳି ସାରିଲା ପରେ, ବ୍ୟବହୃତ ଦୀପଗୁଡ଼ିକ ଚାରିଆଡ଼େ ପଡ଼ିରହେ”, ସେ କହି ଚାଲନ୍ତି ।

ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ୪୬-ବର୍ଷୀୟ ବନାରସୀ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ବୁଡ଼ାଳି, ବିଗତ ୩୫ ବର୍ଷ ଧରି ସେ ପ୍ରତିଦିନ ପହଁରନ୍ତି । ମୂଳତଃ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ବାଲିଆ ଜିଲ୍ଲାର ହୋଇଥିବା ବେଳେ ସେ ଏଠାରେ ଜଣେ ଗୋତାଖୋର (ବୁଡ଼ାଳି) ଭାବେ ପାଣିତଳୁ ପଇସା, ଧାତବ ଅଂଶ ଓ ଶବଦାହ ସମୟରେ ପୂଜା ପାଇଁ ପକାଯାଉଥିବା ଜିନିଷ ପୁନଃରୁଦ୍ଧାର କରନ୍ତି । “ଯାହା କିଛି ମା ଯମୁନା [ମା’ ଯମୁନା] ଦିଏ... ଦଶ ଟଙ୍କା, ପଚାଶ ଟଙ୍କା... ସେଇଥିରେ ଆମେ ବଞ୍ଚି ରହିଛୁ”, ସେ କହନ୍ତି ।

ସେ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ିଲା ବେଳେ ତାଙ୍କ ଆଖି ପୋଡ଼େ ଓ ଚର୍ମ ଉପରେ ରିବିରିବି ହେଇ ଫଳିଯାଏ । ଜାତୀୟ ସବୁଜ ଟ୍ରିବୁନାଲ [ନ୍ୟାସନାଲ ଗ୍ରୀନ ଟ୍ରିବୁନାଲ୍] ୨୦୧୮ରେ ନଦୀର ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ‘ସ୍ଵିଅର ଲାଇନ’ ବୋଲି ଘଷଣା କରିଥିଲା ।

ବହୁତ ସମୟରେ ବନାରସୀଙ୍କ କାମ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାରେ ବଦଳିଯାଏ । “ଯଦି କେହି ବୁଡ଼ି ଯାଉଥାଏ ଆମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁ । କେତେକ ଲୋକ ଏଠାକୁ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି, ଆମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁ । ଆମେ ଏହି ସେବା ମାଗଣାରେ ଯୋଗାଇଥାଉ”, ସେ କହନ୍ତି ।

ଆହୁରି ଆଗକୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ କାଳିନ୍ଦୀ କୁଞ୍ଜ ଘାଟ, ଯେଉଁଠାରେ ନଦୀ ପ୍ରଶସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ଓ ବାୟୁ ରାସାୟନିକ ଗନ୍ଧରେ ବହଳିଆ ପାଲଟିଛି । ପାଣି ଉପରେ ଧଳା ଫେଣର ଗୋଟିଏ ଆସ୍ତରଣ ଭାସୁଛି ଓ ବାୟୁ ଦ୍ଵାରା କଣ୍ଠନଳୀ ଜଳାପୋଡ଼ା ହେଉଛି ।

ଏଠାରେ ୪୧-ବର୍ଷୀୟ ଫିରୋଜ ମଲିକ ଅନ୍ୟ ରକମର ସେବା ଯୋଗାଇ ଦେଉଛନ୍ତି । ସେ ଯମୁନାରେ ଦେହାବଶେଷର ପାଉଁଶ ବିସର୍ଜ୍ଜନ କରନ୍ତି (ହିନ୍ଦୁମାନେ ବିଶ୍ଵାସରେ ପାଳନ କରୁଥିବା ରିତି କର୍ମ), ଏପରିକି ଯେତେବେଳେ ପାଣି ଅତି ଅଧିକ ଆବର୍ଜ୍ଜନାଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । “ମୁଁ ଭିତରେ ନିଃଶ୍ଵାସ ନେଇ ପାରେନାହିଁ, ଯଦି କେହି ଜଣେ ଭିତରେ ରହିଗଲା [ପାଣି ଭିତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି] ସେମାନେ ବଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ”, ସେ କହନ୍ତି । ତଥାପି ଫିରୋଜଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ପାଣିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଡ଼ିବା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଦିନର ଅଭ୍ୟାସ ।

ଦିଲ୍ଲୀରେ ଯମୁନା କେବଳ କେତେକାଂଶରେ ବଞ୍ଚି ରହିଛି, ଯାହା ଏକ ଅଣନିଃଶ୍ଵାସୀ ଅବତାର । ଜୀବିକା ପାଇଁ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଅଣନିଃଶ୍ଵାସୀ ଜୀବନ ଭଳି ଏକାପରି ଅବସ୍ଥା, ଯେମିତି ବନାରସୀ ଓ ଫିରୋଜ ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଦୈନିକ ଉପାର୍ଜ୍ଜନ ଏହି ବିପଦଜନକ କାମରୁ ପାଆନ୍ତି ।

ନଦୀଟି ନିରବତାରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଛି । ସେହିଭଳି କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଛନ୍ତି ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ବୁଡ଼ାଳିମାନେ ବୁଡ଼ି ଯାଉଥିବା ଅପରିଚିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଓ ଶବ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଏହି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ମିଶ୍ରିତ ପାଣିକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଡେଇଁବା ଦରକାର । ଅଭିନନ୍ଦନଙ୍କ ଭଳି ନୌବାହକମାନେ ଏଠାରେ ଘଟୁଥିବା ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର ସାକ୍ଷୀ: ଯେଉଁ ଭକ୍ତମାନେ ନଦୀକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ଏହାକୁ ଦୂଷିତ କରନ୍ତି । ସେମାନେ ଯମୁନାର ମାନବବାଦୀ ମଣିଷ, ଏଠାରେ ଘଟୁଥିବା ବିନାଶ ଓ ପାଣି ଧାରରେ ଘଟୁଥିବା ସହନଶୀଳତା ଉଭୟ କଥାର ସାକ୍ଷୀ, ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ନିର୍ଯ୍ୟାତିତା ଏହି ନଦୀର ରକ୍ଷକ ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍