യമുനയിലെ മനുഷ്യജീവികൾ

വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ അരങ്ങാണ് തിരക്കുള്ള നിഗംബോധം ഘട്ട്. യമുനയിലേക്കിറങ്ങുന്ന അതിൻ്റെ പടവുകളിൽ കുടുംബങ്ങൾ ചടങ്ങുകൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു, പുരോഹിതന്മാർ മന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലുന്നു, മുങ്ങിക്കുളിക്കാനായി വെള്ളത്തിലേക്കിറങ്ങുന്ന ആളുകൾ. ദേശാടനപ്പക്ഷികളെ, അവ നാട് വിടുന്നതിനുമുമ്പ്, ഫോട്ടോയിലാക്കാൻ ബോട്ടുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സഞ്ചാരികൾ. ദൂരത്തുനിന്ന് നോക്കിയാൽ എല്ലാം നിർമ്മലമായ ഒരു കാഴ്ചപോലെ തോന്നിക്കും.

അപ്പോഴാണ് പുഴയുടെ ദുർഗന്ധം മുഖത്തടിക്കുക.

“വെള്ളം വെറും അഴുക്കാണ്. അതിലേക്ക് ഒരു മീനിനെ തുറന്നുവിട്ടാൽ, അത് ചത്ത് പൊങ്ങുന്നത് കാണാം,” തലസ്ഥാന നഗരിയിലെ ഈ സുപ്രധാന ഘട്ടിലെ ബോട്ടുകാരനായ അഭിനന്ദൻ യാദവ് പറയുന്നു.

കൊല്ലത്തിൽ മാർച്ച് മുതൽ ഒക്ടോബർവരെയുള്ള എട്ടുമാസക്കാലം, കോമൺവെൽത്ത് ഗെയിംസ് സമുച്ചയത്തിൽ നീന്തൽ കോച്ചായി ജോലി ചെയ്യുന്ന ആളാണ് അഭിനന്ദൻ. തണുപ്പുകാലത്ത്, ദില്ലിയിലെ നീന്തൽക്കുളങ്ങൾ അടയ്ക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം പുഴയിലേക്കിറങ്ങും. ആളുകളേയും കടത്തുസാധനങ്ങളേയും അക്കരെയിക്കരെ കടത്താൻ. രണ്ട് ജോലികളിൽനിന്നായി, പ്രതിമാസം ശരാശരി 21,000 രൂപ സമ്പാദിക്കുന്നു അദ്ദേഹം.

കോച്ചിംഗ് ജോലിയാണ് അദ്ദേഹത്തിന് പക്ഷേ കൂടുതൽ താത്പര്യം. “ആ ജോലിക്ക് കൂടുതൽ അന്തസ്സുണ്ട്. ബോട്ടുകാരനാവുന്നതിൽ ഒരു ഭാവിയുമില്ല,” 2024-ൽ ഒരു ബിരുദാനന്തരബിരുദ കോഴ്സ് പാസ്സായ ആ 23-കാരൻ പറയുന്നു.

നദിയിലെ മാലിന്യം വർദ്ധിച്ചതോടെ, യാദവിനെപ്പോലെ, ദില്ലിയിലെ യമുനയിൽ ബോട്ടുകൊണ്ട് ഉപജീവനം നടത്തുന്നവർ ദുരിതത്തിലായി. മൊത്തം 1,376 കിലോമീറ്റർ ദൂരം ഒഴുകുന്ന നദിയുടെ 22 കിലോമീറ്റർ ഭാഗം ദില്ലിയിലൂടെയാണ്. ആകെ ദൂരത്തിൻ്റെ 1.6 ശതമാനം. എന്നാൽ, മൊത്തം ജനസംഖ്യയുടെ 80 ശതമാനവും കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത് ഈ പ്രദേശത്തുതന്നെയാണ്.

തലസ്ഥാനത്ത് ആവശ്യത്തിനുള്ള അഴുക്കുചാൽ സംവിധാനങ്ങളില്ലാത്തതിനാൽ, സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിൽനിന്നും മറ്റുമുള്ള ടൺ കണക്കിന് അസംസ്കൃത മാലിന്യങ്ങൾ ഒഴുകിയെത്തുന്നത്, ഒരുകാലത്ത് നിർമ്മലമായിരുന്ന ഈ നന്ദിയിലേക്കാണ്. വായിക്കാം: മഹാനഗരവും, ചെറിയ കർഷകരും, മരിക്കുന്ന ഒരു പുഴയും

കേന്ദ്ര മാലിന്യനിയന്ത്രണ ബോർഡിൻ്റെ (സെൻട്രൽ പൊല്യൂഷൻ കൺട്രോൾ ബോർഡ്) കണക്കുപ്രകാരം, നദിയിലെ മനുഷ്യവിസർജ്ജ്യത്തിലെ ബാക്ടീരിയയുടെ അളവ്, അനുവദനീയമായതിൻ്റെ നൂറിലേറെ ഇരട്ടിയാണ്. നദിയെ അത്യന്തം അപകടകാരിയാക്കുന്നുണ്ട് ഇത്.

എന്നിട്ടും, ആരാധിക്കാനെത്തുന്ന പതിനായിരക്കണക്കിന് ഭക്തന്മാരുടെ വലിയ ആകർഷണകേന്ദ്രമാണ് ഇപ്പൊഴും ഈ നദി. “ആളുകൾ പ്രാർത്ഥനയ്ക്കായി ഇവിടെയെത്തി, അതിൻ്റെ തീരത്ത് മാലിന്യങ്ങൾ നിക്ഷേപിക്കുന്നു,” യാദവ് പറയുന്നു. വീടുകളിൽനിന്നുള്ള മാലിന്യങ്ങളും, വസ്ത്രങ്ങളും ദൈവങ്ങളുടെ ഉടയാടകളും എല്ലാം ഈ പുഴയിൽത്തന്നെയാണ് ആളുകൾ വലിച്ചെറിയുന്നത്.

“ദേവ് ദീപാവലിക്ക് ലക്ഷക്കണക്കിന് മൺചെരാതുകളാണ് കത്തിക്കുന്നത്. കാണാൻ മനോഹരമാണ്. എന്നാൽ, വിളക്ക് കെട്ടുകഴിഞ്ഞാൽ, അതെല്ലാം ഇവിടെ ഉപേക്ഷിക്കും,” അഭിനന്ദ് പറയുന്നു.

ഉത്തർ പ്രദേശിൽനിന്നുള്ള കുടിയേറ്റക്കാരനായ 46 വയസ്സുള്ള ബനാറസി ഒരു മുങ്ങലുകാരനാണ്. കഴിഞ്ഞ 35 കൊല്ലമായി യമുനയിൽ നീന്തുന്ന, യു.പി.യിലെ ബല്ലിയ ജില്ലക്കാരനായ അദ്ദേഹം പുഴയിൽനിന്ന് നാണയങ്ങളും, ലോഹസാധനങ്ങളും, ശവസംസ്കാരവേളകളിൽ ആളുകൾ അർപ്പിക്കുന്ന വസ്തുക്കളും എല്ലാം മുങ്ങിയെടുക്കുന്നു. “യമുനാദേവി എന്താണോ തരുന്നത്.... പത്ത് രൂപയോ, അമ്പത് രൂപയോ എന്തായാലും..അതാണ് ഞങ്ങളുടെ ആശ്രയം,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിത്തപ്പുമ്പോൾ ബനാറസിയുടെ കണ്ണുകൾ നീറുകയും ത്വക്കിൽ തിണർപ്പുകൾ പൊങ്ങുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. നദിയുടെ ഈ ഭാഗത്തിനെ, ദേശീയ ഹരിത ട്രിബ്യൂണൽ 2018-ൽ വിശേഷിപ്പിച്ചത്, ‘അഴുക്കുചാൽ’ എന്നായിരുന്നു.

ചില സമയങ്ങളിൽ രക്ഷാപ്രവർത്തനവും നടത്താറുണ്ട് ബനാറസി. “ആരെങ്കിലും മുങ്ങിപ്പോവുമ്പോൾ ഞങ്ങൾ അവരെ രക്ഷിക്കും. ചിലർ ഇവിടെ വന്ന് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കും. അവരേയും രക്ഷപ്പെടുത്താറുണ്ട്. സൗജന്യമായിട്ടാണ് ഇതൊക്കെ ചെയ്യുന്നത്,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

കാളിന്ദ് കുഞ്ജ് ഘട്ടിൻ്റെ തെക്കുഭാഗത്തായി നദിക്ക് വീതി കൂടുതലാണ്. വായുവിൽ രാസപദാർത്ഥത്തിൻ്റെ കടുത്ത ഗന്ധം നിറയുന്നു. നദിയുടെ ഉപരിതലത്തിൽ കനമുള്ള വെളുത്ത പത അടിഞ്ഞുകൂടുകയും തോണ്ടയ്ക്ക് എരിച്ചിലുണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇവിടെ, 41 വയസ്സുള്ള ഫിറോസ് മാലിക്ക് മറ്റൊരു സേവനം നടത്തുന്നുണ്ട്. വെള്ളത്തിൽ മാലിന്യം നിറയുമ്പോഴും മരിച്ചവരുടെ ചിതാഭസ്മം അദ്ദേഹം യമുനയിൽ നിമജ്ജനം ചെയ്യുന്നു. ഹിന്ദുക്കളുടെ ഒരു വിശ്വാസമാണ് അത്. “വെള്ളത്തിനകത്ത് കൂടുതൽ നേരം നിന്നാൽ ചത്തുപോകും,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു. എന്നിട്ടും, ദിവസവും അതിൽ മുങ്ങിയാണ് അദ്ദേഹം ചിതാഭസ്മം നിമജ്ജനം ചെയ്യുന്നത്.

ദില്ലിയിലെ യമുന കഷണങ്ങളായാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ശ്വാസംമുട്ടുന്ന ഒരു അവതാരംകണക്കെ. അതിനെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ബനാറസിയുടേയും ഫിറോസിൻ്റേയും ജീവിതങ്ങൾപോലെ ശ്വാസംമുട്ടിയുള്ള ജീവിതം.

നദി എല്ലാം നിശ്ശബ്ദമായി സഹിക്കുകയാണ്. അതിനെ ആശ്രയിക്കുന്ന മനുഷ്യരും. അപരിചതരെ രക്ഷിക്കാനും മരിച്ചവരെ പൊക്കിയെടുക്കാനും ആ രാസമാലിന്യത്തിൽ അവർക്ക് മുങ്ങിയേ തീരൂ. അഭിനന്ദനെപ്പോലുള്ള ബോട്ടുകാർ ദിവസവും വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്ക് സാക്ഷികളാണ്: നദിയെ ആരാധിക്കുമ്പോഴും അതിനെ മലിനമാക്കുന്ന ഭക്തരെ അവർ നിത്യവും കാണുന്നു. അവരാണ് യമുനയുടെ മനുഷ്യജീവികൾ. അതിൻ്റെ തീരത്ത് ജീവിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ, അതിൻ്റെ നാശം കാണാൻ വിധിക്കപ്പെട്ടവർ. അപമാനിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു നദിയുടെ കാവലാളുകൾ.

പരിഭാഷ: രാജീവ് ചേലനാട്ട്