યમુનાના માનવીઓ

વ્યસ્ત નિગમબોધઘાટ વિરોધાભાસથીભરપૂર છે. યમુના નદીમાંનીચે તરફદોરી જતાપગથિયાં પરપરિવારો ધાર્મિકવિધિઓ કરેછે, પુજારીઓસ્તોત્ર ગાયછે, અનેપવિત્ર સ્નાન માટે ડૂબકી લગાવવા પુરુષો ભૂખરા પાણીમાં થઈને ચાલે છે. શિયાળુ પક્ષીઓસ્થળાંતર કરીજાય એપહેલાં તેમનાફોટા લેતાપ્રવાસીઓ હોડીઓમાંપસાર થાયછે. દૂરથીજુઓ તોનદી શાંત, નિર્મળ દેખાયછે.

જેવા નજીકજાઓ કેતરત જનદીનીતીવ્ર દુર્ગંધથીનાક ભરાઈજાય છે.

દેશની રાજધાનીનાઆ મહત્વપૂર્ણઘાટ ખાતેનાનાવિક અભિનંદનયાદવ કહેછે, "આપાણી ખૂબજ ગંદુછે. જોકોઈ તેમાંમાછલી છોડીદે તોતે પણમરેલી હાલતમાં, તરતીમળે."

વર્ષના આઠમહિના (માર્ચથીઓક્ટોબર) સુધીઅભિનંદન કોમનવેલ્થગેમ્સ સંકુલમાંસ્વિમિંગ કોચ (તરણ પ્રશિક્ષક) તરીકેકામ કરેછે. શિયાળામાંજ્યારે દિલ્હીનાસ્વિમિંગ પુલબંધ થઈજાય છેત્યારે તેઓકામ માટેનદીનો સહારોલે છે, લોકો અનેમાલસામાનને યમુનાપાર લઈજાય છે. બંને કામમાંથીતેઓ મહિનેસરેરાશ 21000 રુપિયાકમાય છે.

તેમને કોચિંગનુંકામ ગમેછે. 2024 માં અનુસ્નાતકકક્ષાનો અભ્યાસપૂરો કરનારઆ 27 વર્ષનાયુવાન કહેછે, "સ્વિમિંગકોચ કેકામ મેંઇજ્જત જ્યાદાહૈ, બોટમેનકા કોઈભવિષ્ય નહીં [સ્વિમિંગ કોચનાકામમાં વધુમાન મળેછે; નાવિકનાકામમાં કોઈભવિષ્ય નથી],"

યમુના નદીમાંપ્રદુષણ વધતાદિલ્હીમાં આનદીમાં હોડીચલાવીને આજીવિકારળતા યાદવજેવા લોકોનેઅસર પહોંચીછે. આનદી 1376 કિલોમીટરનુંઅંતર કાપેછે જેમાંથી 22 કિલોમીટર દિલ્હીમાંથી પસારથાય છે - જે તેનીકુલ લંબાઈનામાત્ર 1.6 ટકાછે - છતાંતેના કુલપ્રદૂષણના લગભગ 80 ટકા અહીંજ નદીમાંઠલવાય છે.

દેશની રાજધાનીમાંઘણા લોકોપાસે ગટરકનેક્શન નથી, પરિણામે એકસમયે જેજીવંત નદીહતી તેમાંસેપ્ટિક ટેંક (મળ- ટાંકી)અને બીજાસ્ત્રોતોમાંથી પ્રક્રિયાકર્યા વિનાનોટનબંધ કચરોવહેવડાવી દેવામાંઆવે છે. વાંચો: મોટા શહેર, નાના ખેડૂત, ને મરવાના વાંકે જીવતી એક નદી

સેન્ટ્રલ પોલ્યુશનકંટ્રોલ બોર્ડ (સીપીસીબી - કેન્દ્રીયપ્રદૂષણ નિયંત્રણબોર્ડ) નામતે અહીંમળ બેક્ટેરિયાનુંસ્તર સલામતમર્યાદાથી સોગણું વધારેછે, જેદિલ્હીની જીવનરેખાનેઅસુરક્ષિત જળસંરચનામાંફેરવી દેછે.

પરંતુ રોજેરોજઅહીં પૂજાકરવા આવતાહજારો ભક્તોમાટે નદીહજી આજેપણ એકમોટું આકર્ષણછે. યાદવકહે છે, "લોકો અહીંપ્રાર્થના કરવાઆવે છેઅને નદીકિનારે ઘણોકચરો છોડીજાય છે." ભક્તો ઘરેલુકચરો, કપડાંઅને ભગવાનના વાઘા સીધાએ જપાણીમાં પધરાવેછે.

અભિનંદન કહેછે, “દેવદિવાળીને દિવસેલાખો દીવાપ્રગટાવવામાં આવેછે. તેદ્રશ્ય સુંદર દેખાય છે." તેઓઆગળ કહેછે, “પરંતુએકવાર જ્યોતબુઝાઈ જાયએ પછીચારે તરફવપરાયેલા દીવાજોવા મળે ​​છે."

પડોશી ઉત્તરપ્રદેશના સ્થળાંતરિત 46 વર્ષના બનારસીએક ગોતાખોરછે, તેઓ 35 વર્ષથી દરરોજ આ પાણીમાં તરે છે. મૂળ યુપીનાબલિયા જિલ્લાનાગોતાખોર (ઊંડા પાણીમાંડૂબકી મારનાર) બનારસી અગ્નિસંસ્કારદરમિયાન નદીમાંપધરાવવામાં આવેલા સિક્કા, ધાતુના ટુકડાઅને પ્રસાદનદીમાંથી બહારલઈ આવેછે. તેઓકહે છે, "મા જમના [મા યમુના] જે કંઈઆપે છે... દસ રૂપિયા, પચાસ રૂપિયા... એના પરઅમે જીવીએછીએ."

જ્યારે બનારસી (યમુનાના) પાણીમાં ડૂબકીમારે છેત્યારે તેમનીઆંખોમાં બળતરા થાય છે અને તેમનીચામડી પરઆચાનક ફોલ્લીઓથઈ જાયછે. નેશનલગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે 2018માં નદીનાઆ ભાગને “ગટર લાઇન”તરીકેજાહેર કર્યો હતો.

બનારસીનું કામઘણીવાર બચાવનાકામમાં ફેરવાઈજાય છે. તેઓ કહેછે, "જોકોઈ ડૂબીરહ્યું હોયતો અમેતેમને બચાવીએછીએ. કેટલાકઅહીં આત્મહત્યાકરવા આવેછે, અમેતેમને બચાવીએછીએ. અમે વિનામૂલ્યે [આ] સેવા પૂરી પાડીએ છીએ."

વધુ દક્ષિણતરફ જતાકાલિંદી કુંજઘાટ પરનદી પહોળીથાય છેઅને રાસાયણિકગંધ સાથેહવા ગાઢઅને ભારેબને છે. તેની સપાટીપર ગાઢસફેદ ફીણનુંએક સ્તરતરે છેઅને એહવાથી ગળુંબળે છે.

અહીં 41 વર્ષનાફિરોઝ મલિકઅલગ પ્રકારનીસેવા કરેછે. તેઓપાણી કચરાથીભરેલું છેત્યારે પણયમુનામાં અસ્થિવિસર્જન (હિંદુઓ દ્વારાશ્રદ્ધાપૂર્વક કરવામાંઆવતી ધાર્મિકવિધિ) કરેછે, તેઓકહે છે, "હું તેનીઅંદર શ્વાસલઈ શકતોનથી, જોકોઈ [સપાટીનીનીચે લાંબાસમય સુધી] ફસાઈ જાય, તો તેબચી નહીંશકે." તેમછતાં એપાણીમાં પોતાનીજાતને સંપૂર્ણપણેડૂબકી મારવીએ ફિરોઝમાટે રોજનુંકામ છે.

દિલ્હીમાં યમુનામાત્ર ટુકડાઓમાંજ ટકીરહી છે. તેના પરઆધાર રાખનારાઓ, આજોખમીકામમાંથી મળતાદાડિયાની જેમનેજરૂર છે એવાબનારસી અનેફિરોઝ જેવાગોતાખોરોની ગુંગળાયેલીઆજીવિકાની જેમજ એકગૂંગળાયેલા અવતારમાં.

આ નદી ચૂપચાપ સહન કરે છે. તેના પર આધાર રાખનારા લોકો પણ ચૂપચાપ સહન કરે છે. ડૂબતા અજાણ્યા લોકોને બચાવવાઅને મૃતકોનેબહાર કાઢવામાટે ગોતાખોરોએરસાયણોથી ભરેલાપાણીમાં ડૂબકીમારવી પડેછે. અભિનંદનજેવા નાવિકોરોજિંદા વિરોધાભાસનાસાક્ષી છે: જે ભક્તોઆ નદીનીપૂજા કરેછે એજ ભક્તોતેને પ્રદૂષિતછોડી જાય છે. તેઓયમુનાના માનવીઓછે, નદીકિનારે વિનાશઅને બચાવબંનેના સાક્ષીઓ, લાંબા સમયથીદુર્વ્યવહારનો ભોગબનતી આવેલીનદીના રક્ષકો.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક