শ্বাসৰুদ্ধ যমুনাৰ মানুহ

নিগমবোধৰ যমুনা ঘাট বৈপৰীত্যৰে ভৰা। যমুনাৰ পাৰত পৰিয়ালবোৰে পূজা-পাতল কৰে, পুৰোহিতে মন্ত্ৰ মাতে, পুৰুষবোৰে পৱিত্ৰ জ্ঞান কৰা পানীত স্নান কৰে। পৰ্য্যটকে নাও লৈ সেই ঘাটেৰে পাৰ হৈ যায়, ফটোগ্ৰাফাৰে চৰাইৰ ফটো তোলে। দূৰৰ পৰা চালে সকলো ভালেই লাগে।

কিন্তু ওচৰ চাপিলেহে নাকত উৎকট গোন্ধ এটা লাগে।

“এই পানী খুবেই লেতেৰা। কোনোবাই ইয়াত মাছ এটা যদি এৰি দি চায়, দেখিব যে ক্ষণিকতে সি ভেল ভঁহা দিব। মৰি থাকিব,” ৰাজধানী চহৰৰ এই গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাটটোৰ নাৱৰীয়া অভিনন্দন যাদৱে কয়।

বছৰটোৰ আঠোটা মাহ (মাৰ্চৰ পৰা অক্টোবৰলৈ) অভিনন্দনে কমনৱেলথ গেমচ চৌহদত সাতোৰ প্ৰশিক্ষক হিচাপে কাম কৰে। দিল্লীৰ ছুইমিং পুলবোৰ যেতিয়া শীতকালত বন্ধ কৰি দিয়া হয়, তেতিয়া তেওঁ নদীত ঘাটুৱৈ হিচাপে কাম কৰিবলৈ লয়। মানুহ আৰু বিভিন্ন সামগ্ৰী ইপাৰ-সিপাৰ কৰায়। দুয়োটা কাম কৰি তেওঁ মাহে মুঠ ২১ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে।

তেওঁ প্ৰশিক্ষক হিচাপে নিজৰ কামটো ভাল পায়। “ছুইমিং কোচ্চ্ কে লিয়ে কাম ম্যে ইজ্জত জ্যাদা হ্যে, বোটমেন কা কৌই ভৱিষ্য নহী (সাতোৰ প্ৰশিক্ষক হিচাপে কৰা কামটোত সন্মান বেছি, কিন্তু নাৱৰীয়াৰ পেছাত ভৱিষ্যৎ নাই),” ২০২৪ত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰা ২৭ বছৰ বয়সীয়া অভিনন্দনে কয়।

নদীখনত প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা বাঢ়ি যোৱাৰ ফলত যমুনাৰ ঘাটবোৰত নাৱৰীয়া হিচাপে কাম কৰা যাদৱৰ দৰে লোকসকলৰ বাবে সমস্যা বাঢ়িছে। নদীখনৰ দৈৰ্ঘ্য ১,৩৭৬ কিলোমিটাৰ, তাৰে ২২ কিলোমিটাৰ আছে দিল্লীত - মূঠ দৈৰ্ঘ্যৰ মুঠে ১.৬ শতাংশ। কিন্তু তাতেই নদীখনৰ ৮০ শতাংশ প্ৰদূষণ হয়।

ৰাজধানীত নলা-নৰ্দমাবোৰ অপৰিকল্পতি। আকৌ চেপটিক টেংক আৰু অন্য উৎসৰ অপৰিশোধিত বৰ্জ্য পদাৰ্থবোৰ পোনচাটে আহি এসময়ৰ এই জীৱন্ত নৈখনতে পৰে। পঢ়ক: ডাঙৰ নগৰ, ক্ষুদ্ৰ খেতিয়ক আৰু এখন মৃতপ্ৰায় নৈ

কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ড (চিপিচিবি)ৰ তথ্য অনুযায়ী নিৰাপদ মাত্ৰাতকৈ এশ গুণৰো অধিক মাত্ৰাত নদীখনত মানৱমলৰ বেক্টেৰিয়া ইয়াত আছে। ফলত দিল্লীৰ জীৱনৰেখাৰ দৰে এই নৈখন বিপজ্জনক জলাধাৰ হৈ পৰিছে।

কিন্তু নদীখন সদায়েই সকলোৰে বাবে আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰ হৈ আহিছে। হাজাৰ হাজাৰ ভক্তই প্ৰতিদিনে এই নদীখনত পূজা কৰিবলৈ আহে। “মানুহে ইয়াত পূজা কৰিবলৈ আহে আৰু নদীৰ পাৰখন লেতেৰা কৰি থৈ যায়,” যাদৱে কয়। ভক্তসকলে ঘৰুৱা আৱৰ্জনা, কাপোৰ-কানি আৰু প্ৰতিমাবোৰৰ কাপোৰবোৰ পোনপটীয়াকৈ পানীত পেলাই থৈ যায়।

“দেৱ-দেৱালীৰ দিনা লাখ লাখ চাকি জ্বলোৱা হয়। দেখিবলৈ ভালেই লাগে,” অভিনন্দনে কয়। “কিন্তু এবাৰ চাকিবোৰ নুমাই যোৱাৰ পিছত চাকিবোৰ অ’ত-তত পৰি থাকে,” তেওঁ কৈ যায়।

চুবুৰীয়া উত্তৰ প্ৰদেশৰ প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক ৪৬ বৰ্ষীয় বানাৰসী এজন ডুবাৰু। এই পানীয়ে ৩৫ বছৰ ধৰি তেওঁৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ উৎস। উত্তৰ প্ৰদেশৰ বালিয়া জিলাৰ গোটাখোৰ (ডুবাৰু) গৰাকীয়ে পানীৰ তলৰ পৰা মূদ্ৰা, ধাতৱ সামগ্ৰী আৰু পূজাত আগবঢ়োৱা অৰ্ঘ্য আদি সংগ্ৰহ কৰে। “মা যমুনাই যি দিয়ে… দহ টকা, পঞ্চাশ টকা… সেইৰেই চলো,” তেওঁ কয়।

বেছি সময় পানীত থাকিলে বনাৰসীৰ ছাল খজুৱায় আৰু চকু পোৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ প্ৰাধীকৰণে ২০১৮ত নদীৰ এই অংশটোক নৰ্দমা বুলি কৈছিল।

বনাৰসীয়ে প্ৰায়ে উদ্ধাৰকাৰ্য্যও কৰিবলগীয়া হয়। “কোনোবা ডুবিব ধৰা দেখিলে আমি বচাও। কিছুমানে ইয়াত আত্মহত্যা কৰিবলৈ আহে। আমি তেনে লোকক বচাও। এনেকৈ ফ্ৰী চাৰ্ভিচ দি আহিছো,” তেওঁ কয়।

কালিন্দী ঘাটৰ পৰা উত্তৰলৈ আৰু আগবাঢ়ি গ’লে নদীখন বহল হয় আৰু বতাহত ৰাসায়নিকৰ গন্ধ বাঢ়ি যায়। নদীৰ পানীৰ ওপৰত বগা বগা ফেনৰ ঘন তৰপ পৰিছে আৰু বতাহ অতিশয় বিষাক্ত হৈ পৰিছে।

তাতেই ফিৰোজ মালিকে (৪১) আন এক ধৰণৰ সেৱা আগবঢ়ায়। তেওঁ হিন্দু ধৰ্মৰ ৰীতি অনুসৰি মৃতকৰ অস্থি যমুনা নদীত বিসৰ্জন কৰে। পানী যিমানেই আৱৰ্জনাৰে ভৰি নাথাকক কিয়, তেওঁ পানীত নামে। “পানীত নমাৰ পিছত ফেন আৰু আৱৰ্জনাৰ বাবে উশাহ ল’ব নোৱাৰা অৱস্থা হয়। কোনোবা যদি বেছি সময় পানীত থাকে আৰু ফঁচি যায়, তেতিয়া আৰু বাচি থকাৰ সম্ভাৱনা নাই,” তেওঁ কয়। কিন্তু ফিৰোজৰ কাৰণে সেই পানীত জুব মৰাতো নিত্য-নৈমিত্তিক কাম।

যমুনা নদীখন দিল্লীত কেৱল টুকুৰা-টুকুৰকৈহে জীয়াই আছে। এক শ্বাসৰুদ্ধ অৱতাৰ হৈ বৈ আছে। নদীখনৰ ওপৰত জীৱিকাৰ বাবে নিৰ্ভৰ কৰা বনাৰসী আৰু ফিৰোজৰ দৰেই, যাৰবাবে বিপজ্জনক কামেই জীৱিকা।

নদীখনে নীৰৱে সহে। একেদৰে নদীখনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা মানুহখিনিয়েও। ডুবিব ধৰা অচিনাকি লোকক বচোৱা আৰু মৃতদেহ উদ্ধাৰ কৰা কাম কৰি অহা মানুহখিনি। অভিনন্দনহঁত সাক্ষী হৈ ৰয় কেনেকৈ ভক্তই এফালে নদীখনৰ পূজা কৰে আৰু আনফালে প্ৰদূষিত কৰি থৈ যায়। অভিনন্দনহঁতেই যমুনাৰ মানুহ - দীৰ্ঘদিন ধৰি আতিশায্য ভুগি থকা যমুনাৰ কান্দোন তেওঁলোকেই শুনা পায়।

অনুবাদ: পংকজ দাস