79,000 કરોડના જંગલની ચોરી આવી રીતે થાય છે

એક મોટી ચોરી

• 1970માં, ગંધમર્દન બ્લોક-બીની ખાણનો પટ્ટો ઓડિશા માઇનિંગ કોર્પોરેશન (ઓએમસી)ને આપવામાં આવ્યો હતો.
• 2013માં શાહ પંચે આ ખાણમાં અનેક ગેરરીતિઓ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું, જેમાં 2000 થી 2006 દરમિયાન જરૂરી વન મંજૂરી વિના 12 લાખ ટનથી વધુ અયસ્કનું ખનન કરવાનો સમાવેશ થાય છે. કેઓંઝર જિલ્લા અદાલતમાં વન સંબંધિત બે ગુનાહિત કેસ ચાલી રહ્યા છે.
• જાન્યુઆરી 2015માં, રાજ્ય સરકારે ઓએમસી વતી 1,590 હેક્ટર જમીન પર વાર્ષિક ઉત્પાદન વધારીને 92 લાખ ટન કરવા માટે વન મંજૂરી માટે અરજી કરી હતી. આ વિસ્તારમાં સાત આદિવાસી ગામોમાં ફેલાયેલું 1,400 હેક્ટરથી વધુનું જંગલ સામેલ છે.
• ઓએમસીના અંદાજ મુજબ આ અયસ્કનું વાર્ષિક વેચાણ મૂલ્ય 2,416 કરોડ રૂપિયા છે. તે આગામી 33 વર્ષ સુધી આ વિસ્તારમાં કુલ 30 કરોડ ટન અયસ્કનું ખનન કરવાનો પ્રસ્તાવ ધરાવે છે.
• પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય હાલમાં આ વન મંજૂરીના પ્રસ્તાવ પર વિચારણા કરી રહ્યું છે.

સ્ત્રોત: જસ્ટિસ એમ.બી. શાહ કમિશનનો ગેરકાયદેસર ખનન અંગેનો તપાસ અહેવાલ; ગંધમર્દન બ્લોક-બી માટેની વન મંજૂરીની દરખાસ્ત

“હું તો આમ ઊડિયામાં સહી કરું છું. મેં જિંદગીમાં ક્યારેય અંગ્રેજી ભણ્યું જ નથી. તો હું અંગ્રેજીમાં સહી કઈ રીતે કરું?” આમ કહેતાં ઉરુમુંડા ગામના ગોપીનાથ નાયક પોતાની સાઈકલ પરથી ઉતર્યા, તેમના ચહેરા પર આશ્ચર્ય અને ગૂંચવણના ભાવ સ્પષ્ટ દેખાતા હતા

નાયક, જેઓ તેમના ગામની વન અધિકાર સમિતિના સભ્ય છે, તેમણે હમણાં જ એક અંગ્રેજી સહી જોઈ, જે તેમની હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ સહી તેમના ગામની હોવાનો દાવો કરાયેલા એક ગ્રામસભાના ઠરાવને પ્રમાણિત કરે છે.

આ ઠરાવમાં ઉરુમુંડાના ગ્રામજનોની 853 હેક્ટર વનભૂમિ ઓડિશા માઇનિંગ કોર્પોરેશન (ઓએમસી)ને સોંપવાની સંમતિ નોંધવામાં આવી છે. ઓડિશા રાજ્ય સરકાર અને ઓએમસી દ્વારા જાન્યુઆરી 2015માં પર્યાવરણ, વન અને જલવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલય (એમઓઈએફસીસી) ને વન મંજૂરી માટેની અરજીના ભાગરૂપે સુપરત કરાયેલા સાત એકસરખા ગ્રામસભા ઠરાવોમાંનો આ એક છે.

ઓએમસી, જે પોતાને “ભારતની સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની ખાણકામ કંપની” ગણાવે છે, તે ઉરુમુંડા સહિત સાત ગામોની આસપાસની 1,590 હેક્ટર જમીનને, જેમાં 1,409 હેક્ટર જંગલ (જે લગભગ 45 લોદી ગાર્ડન્સ જેટલો વિસ્તાર છે) નો સમાવેશ થાય છે, તેને 30 કરોડ ટનની લોખંડની ખાણ, ‘ગંધમર્દન-બી આયર્ન ઓર માઈન’ માં ફેરવવા માટે આ મંજૂરી માગી રહ્યું છે.

ઓએમસી આ ખાણને 33 વર્ષ સુધી ચલાવવાનો પ્રસ્તાવ ધરાવે છે; તેના પ્રોજેક્ટ દસ્તાવેજો મુજબ દર વર્ષે ખનન કરવામાં આવનારા 92 લાખ ટન લોખંડના અયસ્કનું વાર્ષિક વેચાણ મૂલ્ય 2,416 કરોડ રૂપિયા છે. આ હિસાબે, જંગલમાં રહેલા અયસ્કનું કુલ મૂલ્ય 79,000 કરોડ રૂપિયાથી પણ વધુ થશે.

અમે ઓડિશાની રાજધાની ભુવનેશ્વરથી 250 કિલોમીટરથી વધુ ઉત્તરમાં, કેઓંઝર જિલ્લાના ગંધમર્દન પર્વતોમાં છીએ. આ એક મંત્રમુગ્ધ કરી દે તેવો પ્રદેશ છે, જ્યાં આદિવાસી મુંડા અને ભુઈયા ગામો, પાનખર જંગલો, અને કુદરતી ઝરણાંઓથી સિંચાતા પહાડી ઢોળાવો પર મકાઈ, બાજરી અને તલનાં ખેતરો આવેલાં છે. ગ્રામજનો અને સત્તાવાર વન વિભાગના દસ્તાવેજો મુજબ, હાથીનાં ટોળાં સહિતના વન્યજીવો જંગલના કેટલાક ભાગોમાં વિહરે છે.

ભારતનો ત્રીજા ભાગનો હેમેટાઈટ લોખંડ અયસ્કનો ભંડાર પણ અહીં જ આવેલો છે.

2005 થી 2012ના સમયગાળા દરમિયાન, ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં ઉછાળા, ખાસ કરીને ચીનમાં નફાકારક નિકાસને કારણે, કેઓંઝર અને તેની બાજુના સુંદરગઢ જિલ્લામાં અયસ્ક મેળવવા માટે પર્વતો અને જંગલોને ખોદી કાઢવાની જાણે હોડ લાગી હતી. ગેરકાયદેસર ખનન પર તપાસ કરવા માટે નીમાયેલા શાહ કમિશન (સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ એમ. બી. શાહના નેતૃત્વ હેઠળ), જેમણે 2011 થી 2013 દરમિયાન આ વિસ્તારોની તપાસ કરી હતી, તેમના જણાવ્યા અનુસાર, કાયદાનો વ્યાપક ભંગ અને સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયો પર અત્યાચાર ગુજારીને આર્થિક અને રાજકીય ગણ્યાગાંઠ્યા ઉચ્ચ વર્ગના લોકો માટે “અઢળક અને અસામાન્ય નફો” રળ્યો હતો.

2013માં, વધતા જતા સવાલોનો સામનો કરીને, ઓડિશાની નવીન પટનાયક સરકારે વિલંબથી ખાણકામ કંપનીઓને ગેરકાયદેસર રીતે ખોદવામાં આવેલા 59,203 કરોડ રૂપિયાના અયસ્ક માટે વસૂલાત નોટિસો ફટકારી હતી. સમજવા માટે, આ રકમ રાજ્યના વાર્ષિક જીડીપીના લગભગ ચોથા ભાગ જેટલી છે. ખાણ માલિકોએ આજદિન સુધી આમાંથી એક રૂપિયો પણ ચૂકવ્યો નથી.

ઓડિશાના સૌથી મોટા ભ્રષ્ટાચાર કૌભાંડને જન્મ આપનારી ગેરરીતિઓ એટલી વ્યાપક હતી કે શાહ પંચે તેના 2013 ના અહેવાલમાં નિરાશા સાથે તારણ કાઢ્યું હતું, “અહીં કાયદાનું શાસન નથી, પરંતુ શક્તિશાળી ખાણ પટ્ટાધારકો સંબંધિત વિભાગની મિલીભગતથી જે નક્કી કરે છે, તે જ કાયદો છે.”

પણ હવે 2016 છે, અને આદિવાસીઓને લાગે છે કે પહેલાં પણ તેમની કોઈ વિસાત નહોતી, અને આજે પણ નથી.

ઉરુમુંડામાં, નાયક સિવાય, જેમનું નામ ઠરાવમાં ત્રણ વખત આવે છે, ઘણા ગ્રામજનોએ બનાવટી સહીઓ અને વારંવાર આવતા નામો તરફ ધ્યાન દોર્યું. ગ્રામવાસી બૈદ્યનાથ સાહુને પોતાનું નામ ત્રણ વખત મળ્યું અને તેઓ કટાક્ષમાં કહે છે, “તેમણે તો મને ત્રણ-ત્રણ વાર વેચી માર્યો.”

પર્યાવરણ મંત્રાલયને ખાણ માટે સુપરત કરાયેલી વન મંજૂરીની દરખાસ્ત મુજબ, ઉરુમુંડા અને ગંધમર્દન જંગલનાં અન્ય છ ગામો – ઉપ્પર જાગરા, ડોંલા, આમ્બાદહરા, નિતિગોઠ, ઉપ્પર કૈંસરી અને ઈચિંદા – માટેની ગ્રામસભાઓ નવેમ્બર અને ડિસેમ્બર 2011માં બોલાવવામાં આવી હતી. એક પછી એક ગામમાં, જ્યારે હું આ ઠરાવોની નકલો બતાવું છું – જેમાં 2,000 થી વધુ કથિત સહીઓ અને અંગૂઠાનાં નિશાન છે – ત્યારે ગ્રામજનો કહે છે કે તેમણે ન તો આવી કોઈ બેઠકો યોજી છે, ન તો આવા કોઈ ઠરાવો પસાર કર્યા છે.

નિતિગોઠમાં, પંચાયત સમિતિનાં સભ્ય શકુંતલા દેહુરી તેમના ગામનો હોવાનો દાવો કરતા ઠરાવની નકલ વાંચીને ગાળોનો વરસાદ વરસાવે છે. તેમાં, બાકીનાં છ ગામોના ઠરાવોની જેવી જ ભાષામાં, નિતિગોઠના રહેવાસીઓને એક બેઠક યોજતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં તેઓ કહે છે કે તેઓ ખેતી, ઘર બાંધકામ કે અન્ય કોઈ આજીવિકા માટે જંગલોનો ઉપયોગ કરતા નથી, અને તેના પર તેમનો કોઈ વ્યક્તિગત કે સામુદાયિક દાવો નથી. દરેક ઠરાવમાં પછી ગ્રામજનો એમ કહેતા દર્શાવાયા છે કે ખાણ ખુલવાથી તેમને આજીવિકા મળશે, અને તેઓ સરકારને વન ડાયવર્ઝન પ્રસ્તાવનો અમલ કરવા વિનંતી કરે છે.

નાનકડા કદનાં શકુંતલા જ્યારે ઠરાવ વાંચી સંભળાવે છે, ત્યારે લખાણ તેમની આસપાસ એકઠા થયેલા ગ્રામજનોને પહેલાં તો હસાવે છે, અને પછી ગુસ્સે કરી દે છે. આ યુવતી ગુસ્સામાં કહે છે, “આ વાહિયાત અને ખોટો ઠરાવ લખનાર એ હરામજાદા ઓફિસરને મારી સામે લાવો તો ખરા.”

નિતિગોઠ અને આમ્બાદહરા, આ વિસ્તારનાં અન્ય ગામો અને ઓડિશાના અંદાજિત 15,000 ગામોની જેમ, જંગલોના સામુદાયિક સંરક્ષણની લાંબી પરંપરા ધરાવે છે, જેનો પર્યાવરણ મંત્રી પ્રકાશ જાવડેકરે જાતે આવીને અભ્યાસ કરવો જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, અહીં ગ્રામજનોએ એક રોસ્ટર બનાવ્યું છે, જે અઠવાડિયાના દરેક દિવસે પાંચ ગ્રામજનોને ગામના જંગલ વિસ્તારમાં પહેરો ભરવા અને કોઈ વૃક્ષ કપાય નહીં તથા લાકડાની દાણચોરી ન થાય તેની ખાતરી કરવા માટે ફરજ પર મૂકે છે.

હું જે દિવસે મુલાકાત લઉં છું તે દિવસે ફરજ પરના ગ્રામજનોમાંના એક કવિરાજ દેહુરી કહે છે, “અમે જંગલનું રક્ષણ કરી રહ્યા છીએ. જંગલ અમારું પોષણ કરે છે.” તેઓ ગામની સંમતિનો દાવો કરતા ઠરાવમાં અનેક ભૂલો તરફ ધ્યાન દોરતા પૂછે છે, “અમે કઈ રીતે કોઈ ગ્રામસભામાં બેસીને એમ કહી શકીએ કે અમારો જંગલ પર કોઈ દાવો નથી, અને અમે સરકારને તે ઓએમસીને આપી દેવા વિનંતી કરીએ છીએ?”

ઉપ્પર જાગરામાં, જ્યારે ગ્રામજનો તેમના ગામનો હોવાનો દાવો કરતા ઠરાવની નકલની આસપાસ ટોળે વળે છે, ત્યારે ‘બનાવટ’, ‘છેતરપિંડી’ જેવા ગણગણાટ સંભળાય છે. ગોવિંદ મુંડા પોતાનું નામ બે વાર, બંને વખતે અલગ અને બનાવટી સહીઓ સાથે જોઈને સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. તેઓ પોતાની સહી કરીને કહે છે, “હું તો ખરેખર આમ સહી કરું છું.”

જ્યારે ભીડ તેમના ગામનો હોવાનો દાવો કરતા ઠરાવ પરના નામોની યાદી વાંચે છે, ત્યારે તેમને ખબર પડે છે કે ઠરાવ સાથે જોડાયેલા અડધાથી વધુ નામો તેમના ગામના લોકોનાં જ નથી. ખગેશ્વર પૂર્તિ ઉમેરે છે, “ઓએમસીના ખાણકામે અમારાં ખેતરો બગાડી નાખ્યાં છે, અમારાં ઝરણાં સૂકવી દીધાં છે. અમે જિલ્લા અધિકારીઓને ઘણી ફરિયાદો કરી છે પણ અમારી કોણ સાંભળે? જો અમે તેમના પ્રસ્તાવ પર ચર્ચા કરવા ગ્રામસભા યોજી હોત, તો શું અમે ક્યારેય આવો વાહિયાત ઠરાવ પસાર કર્યો હોત?”

આમ્બાદહરામાં, ભૂતપૂર્વ સરપંચ ગોપાલ મુંડા પોતાનું નામ ચાર ઠરાવો પર જોઈને માથું ધુણાવે છે, તેમના હેઠળ આવતા ચાર ગામોમાંથી દરેક માટે એક. દરેક ઠરાવમાં જણાવાયું છે કે બેઠક તેમની “અધ્યક્ષતા” હેઠળ યોજાઈ હતી. કદાવર મુંડા કહે છે, “મારા નામે આવું જૂઠાણું કોણ ચલાવી રહ્યું છે? મને ભુવનેશ્વર કે દિલ્હીની કોર્ટમાં લઈ જાઓ, અને હું માથું ઊંચું રાખીને કહીશ કે મેં અમારા ગામોમાં આવી કોઈ બેઠકો બોલાવી નથી.” તેમની આસપાસના લોકો ગુસ્સામાં કહે છે, “આ જંગલો અને પર્વતોને કારણે જ અમારી પાસે પાણી છે અને અમારી ખેતી છે. તેઓ અમારી સંપત્તિ લઈ જઈને મોટા માણસો બની રહ્યા છે, જ્યારે અમે અહીં સબડી રહ્યા છીએ.”

ડોંલામાં, થાકેલાં મસૂરી બેહરા કહે છે, “તેઓ શા માટે અમારા પેટ પર આમ લાત મારે છે? અમારી પાસે તો પહેલેથી જ બહુ ઓછું છે.” અહીંનાં ગ્રામજનો પૂછે છે, “આટલા બધા લોકો સાથે આવી બેઠક ક્યારે યોજાઈ? જો થઈ હોત તો શું અમને ખબર ન પડી હોત?”

ગ્રામજનોના નિવેદનો ઉપરાંત, સાત અલગ-અલગ બેઠકોના દરેક ઠરાવ બરાબર એકસરખા વાંચવામાં આવે છે તે હકીકત ગેરરીતિ સૂચવે છે. આ ઊડિયા ઠરાવોના અંગ્રેજી અનુવાદો પણ છેલ્લા શબ્દ સુધી એકસરખા છે – એક એવી હકીકત જે વન સલાહકાર સમિતિ (એફએસી) ના મનમાં કોઈ પ્રશ્ન ઉભો કરી શકી નહીં, જ્યારે તેણે સપ્ટેમ્બર 2015ની બેઠકમાં ઓએમસીના વન મંજૂરી પ્રસ્તાવ પર ચર્ચા કરી.

એક એફએસી સભ્યે મને નામ ન આપવાની શરતે કહ્યું, “આ શાસનમાં (ખાણોને) મંજૂરી આપવાનું ખૂબ દબાણ છે. પહેલાં આ બાબતોને જોવાની અને સવાલો પૂછવાની થોડી તક હતી. પણ હવે આ માટે સમય નથી, અને અમારી પાસેથી તેવી અપેક્ષા પણ રાખવામાં આવતી નથી.”

મોટો સવાલ એ છે કે: ગ્રામજનો સાથે આ રીતે છેતરપિંડી શા માટે? વન અધિકાર અધિનિયમ (એફઆરએ), જે ભારતના અંદાજિત 15 કરોડ વનવાસીઓ માટે એક ઐતિહાસિક કાયદો છે, તે હેઠળ ગામની 50% થી વધુ પુખ્ત વસ્તીની સંમતિ તેમના પરંપરાગત જંગલને ‘બિન-વન’ઉપયોગ માટે ‘ડાયવર્ટ’ (સરકારી ભાષામાં કાપી નાખવું) કરવા માટે ફરજિયાત છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ કિસ્સામાં, ઓએમસી 1,409-હેક્ટરના જંગલ વિસ્તારનો કબજો લઈને 30 કરોડ ટન લોખંડના અયસ્કનું ખનન કરવા માગે છે.

2006માં ઘડાયેલો એફઆરએ, લાખો ભારતીયોને માન્યતા આપતો એક વિલંબિત કાયદો હતો જેઓ પરંપરાગત રીતે જંગલોમાં કે તેની નજીક રહેતા હતા, પરંતુ તેમનાં ઘરો, જમીનો અને આજીવિકા પર તેમનો કોઈ કાનૂની અધિકાર નહોતો. આ કાયદાનો હેતુ સંસ્થાનવાદી યુગના કાયદાના “ઐતિહાસિક અન્યાય” ને સુધારવાનો હતો જેણે વનવાસી સમુદાયોને તેમની પોતાની જમીનો પર અતિક્રમણ કરનારા બનાવી દીધા હતા.

એફઆરએ હેઠળ, ઔદ્યોગિક કબજો ત્યારે જ થઈ શકે છે જ્યારે ગ્રામજનોનાં જે જંગલોનો તેઓ પરંપરાગત રીતે ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે તેના પરના અધિકારોને માન્યતા આપવામાં આવે. આ પરિવારો માટે વ્યક્તિગત વન જમીનના પટ્ટા (પુરુષ અને સ્ત્રીના નામે) અને ગામના નામે સામુદાયિક પટ્ટો આપીને કરવામાં આવે છે.

આ મહત્ત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે સ્થાનિકોને જે જંગલોનો તેઓ પરંપરાગત રીતે ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે તેના સૂચિત વિનાશ અંગેના નિર્ણય લેવામાં ભાગીદારી આપે છે. જો તેઓ આવા વિસ્તારો ઉદ્યોગને આપવાનું નક્કી કરે તો તે સ્થાનિકોને વળતર માટે પણ પાત્ર બનાવે છે.

આવી માન્યતા વિના, સ્થાનિકો તેમના સંસાધનના નફાકારક મુદ્રીકરણના કોઈપણ હિસ્સામાંથી વધુ બાકાત રહી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓએમસી તેના દ્વારા ખનન કરાયેલા અયસ્કનું વેચાણ મૂલ્ય દર વર્ષે 2,000 કરોડ રૂપિયાથી વધુ અને ખાણના સૂચિત જીવનકાળ દરમિયાન લગભગ 79,000 કરોડ રૂપિયા આંકે છે. એક વરિષ્ઠ વન અધિકારી મને પૂછે છે, “પણ આ વ્યવસ્થામાંથી સ્થાનિક આદિવાસીઓને શું મળે છે?”

અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમમાં જાન્યુઆરી 2016ના સુધારાથી વન અધિકારોનો ઇનકાર કરવો એ શિક્ષાપાત્ર ગુનો બનાવીને એફઆરએકાયદાને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યો છે.

પરંતુ આ સાત ગામોમાં, ઘણા લોકો જેમણે વન અધિકારના પટ્ટા માટે અરજી કરી છે તેમને તે મળ્યા નથી. જે થોડાકને મળ્યા છે, તેમને જે જમીનના ટુકડા (25 થી 80 ડેસિમલ) માટે પટ્ટા આપવામાં આવ્યા તે તેમના દાવા કરતાં ઘણા ઓછા હતા. વધુમાં, જિલ્લા વહીવટીતંત્રે બે ગામો, ડોંલા અને ઉપ્પર કૈંસરીમાં કોઈ પટ્ટો આપ્યો નથી. કેઓંઝરમાં એફઆરએદાવાઓની ફિલ્ડવર્ક પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા એક અધિકારીએ મને નામ ન આપવાની શરતે કહ્યું, “મારા ઉપરી અધિકારીઓએ મને કહ્યું છે કે ડોંલા ગામનો જંગલ વિસ્તાર ઓએમસી ને ખાણકામ માટે જવાનો છે. એટલે અમારે ફક્ત ગ્રામજનોના દાવાઓને અવગણવાના છે.”

વધુ એક ગેરરીતિ એ છે કે, સાત ગામોમાંથી કોઈને પણ હજુ સુધી સામુદાયિક પટ્ટા મળ્યા નથી. ભલે તેમની પરંપરાગત સીમાઓમાં સામુદાયિક જંગલો હોય, તેઓ બળતણ જેવા નાના વન પેદાશોનો ઉપયોગ કરતા હોય, અને કાયદા દ્વારા વ્યાખ્યાયિત વન સંસાધન અધિકારોપણ ધરાવતા હોય, જે તેઓ સામુદાયિક વન સંરક્ષણ પરંપરાઓ દ્વારા પાળે છે.

કેઓંઝરના તત્કાલીન જિલ્લા કલેક્ટર બિષ્ણુ સાહુએ અહીં સામુદાયિક દાવાઓ શા માટે મંજૂર કરવામાં આવ્યા નથી તેના કારણો નોંધ્યા નહોતા, ભલે એફઆરએ કાયદો તેની આવશ્યકતા ધરાવે છે. તેના બદલે, 19 જાન્યુઆરી, 2013ના રોજ તેમના તરફથી એક પ્રમાણપત્ર, જે ખાણ માટે ઓએમસીને જંગલ સોંપવાના સમર્થનમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, તે ખોટી રીતે જણાવે છે કે સાતેય ગામોમાં તમામ વન અધિકારોનો નિકાલ થઈ ગયો છે.

જ્યારે હું ઓડિશા રાજ્ય સરકારના વન અને પર્યાવરણ સચિવ એસ. સી. મહાપાત્રનો સંપર્ક કરું છું, જેમના વિભાગે ઓએમસી વતી પર્યાવરણ મંત્રાલયને વન મંજૂરીની અરજી સુપરત કરી હતી, ત્યારે તેઓ કહે છે, “મને આ વિશે કંઈ ખબર નથી”અને તરત જ ફોન કાપી નાખે છે. તેઓ મારા પછીના ફોનનો જવાબ આપતા નથી.

નવેમ્બર 2015ની શરૂઆતમાં, જ્યારે તેમને તેમના નામે સુપરત કરાયેલા છેતરપિંડીભર્યા ઠરાવો વિશે જાણ થઈ, ત્યારે સાત ગામોમાંથી બે, નિતિગોઠ અને આમ્બાદહરાએ, પર્યાવરણ અને આદિવાસી બાબતોના મંત્રાલયોને પત્રો મોકલીને ગેરરીતિઓ તરફ ધ્યાન દોર્યું. તેમણે ઓડિશાના રાજ્યપાલને પણ લખ્યું, જેમની બંધારણ હેઠળ આદિવાસી વિસ્તારોમાં સમુદાયોના અધિકારોની રક્ષા કરવાની વિશેષ જવાબદારી છે. ત્રણ મહિનાથી વધુ સમય વીતી ગયો, પણ આમાંથી કોઈ પણ સત્તાધિકારીએ તેમને જવાબ આપ્યો નથી.

પરિસ્થિતિ વધુ વણસી રહી છે. 28 થી 30 ડિસેમ્બર, 2015 દરમિયાન, પર્યાવરણ મંત્રાલયની વન સલાહકાર સમિતિની ત્રણ સભ્યોની ટીમે સૂચિત ખાણના સ્થળ નિરીક્ષણ માટે કેઓંઝરની મુલાકાત લીધી. તેમના કાર્યક્ષેત્રમાં ઓએમસીના સૂચિત ખાણ વિસ્તારમાં એફઆરએના અમલીકરણની તપાસ કરવાનો સમાવેશ થતો હતો.

29 ડિસેમ્બરના રોજ, હું ટીમના વડા અને એમઓઈએફસીસીના અધિક મહાનિર્દેશક, અનિલ કુમારને, કેઓંઝરની હોટલમાં મળું છું જ્યાં ટીમ રોકાઈ હતી. તેમણે આગ્રહ કર્યો કે હું તેમની સાથે ઓએમસીઅધિકારીઓની હાજરીમાં વાત કરું, જેમની સાથે તેઓ નાસ્તો કરી રહ્યા હતા. કુમાર મુલાકાત વિશેના મારા કોઈપણ પ્રશ્નોના જવાબ આપવાનો ઇનકાર કરે છે, અથવા ટીમ એફઆરએના અમલીકરણની તપાસ કેવી રીતે કરવાનો ઇરાદો ધરાવે છે તે વિશે, એમ કહીને કે, “એફએસીનું કામ ગુપ્ત છે.”

જ્યારે કથિત છેતરપિંડી અંગે ગામોની ફરિયાદોની તપાસ સમિતિ કેવી રીતે કરવાનો ઇરાદો ધરાવે છે, અને શું સભ્યો ગામોની મુલાકાત લેશે તે વિશે દબાણ કરવામાં આવ્યું, ત્યારે કુમારે તેના બદલે મને ઈમેલમાં ઉલ્લંઘનો વિશે જાણ કરવા કહ્યું.

થોડા દિવસો પહેલાં, નાણા મંત્રી અરુણ જેટલીએ, એક અખબારને તેમની સરકારની સિદ્ધિઓ ગણાવતાં કહ્યું હતું, “પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ નિયમ તરીકે આપવામાં આવી રહી છે.”

30 ડિસેમ્બરના રોજ, જિલ્લામાં ત્રણ દિવસ પછી, એફએસી ટીમ સાત ગામોમાંથી કોઈની પણ મુલાકાત લીધા વિના, કે કોઈ પણ ગ્રામવાસી સાથે વાત કર્યા વિના કેઓંઝરથી રવાના થઈ ગઈ.

‘સ્થળ નિરીક્ષણ’ પૂર્ણ થયું.

આ સ્ટોરીનું ટૂંકું સંસ્કરણ આઉટલુક મેગેઝિનમાં પણ પ્રકાશિત થયું હતું

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા