ମୋନା କେମିତି ବଂଶୀରେ ତାନ ଭରେ

ମୋନାଙ୍କ ଆଖି ଦୁଇଟି ବନ୍ଦ। ଗୋଟିଏ ହାତରେ ସେ ଧରିଛନ୍ତି ତତଲା ରଡ, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଫମ୍ପା ବାଉଁଶ ନଳୀ। ଘର ଭିତରେ ଧୂଆଁ ଭରି ହେଇ ରହିଛି। ତାଙ୍କ ଆଖି ଦୁଇଟି ତଥାପି ବନ୍ଦ, ତତଲା ଲୁହାରଡକୁ ବାଉଁଶ ନଳୀରେ ଫୋଡ଼ି ସେ ଗୋଟିଏ କଣା କରନ୍ତି, ଆଉ ଗୋଟିଏ ଓ ପୁଣି ଆଉ ଗୋଟିଏ। ସମୁଦାୟ ଛ’ଟି।

ସେ ଆଖି ଖୋଲନ୍ତି, କହନ୍ତି, “ବଇଁଶୀଟିଏ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଦକ୍ଷତା ଦରକାର ଓ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ କରିବାକୁ ଅଧିକ ବେଗରେ କରିବା ଦରକାର”। ତା’ପରେ ସେ ହସି ଉଠନ୍ତି ଓ ଯୋଗ କରନ୍ତି, “ପୁରୁଷମାନେ ଏହା କରି ପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହା କଷ୍ଟକର କାମ!”

ମୋନା (ସେ ଏହି ନାମ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି) ହେଉଛନ୍ତି ବଇଁଶୀ ତିଆରି କରିବାରେ ତୃତୀୟ ପିଢ଼ିର ଜଣେ। “ବଂଶୀ ହେଉଛି ଏକ ସରଳ, ତେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର”, କହନ୍ତି ୩୫ ବର୍ଷ ବୟସ୍କା ମୋନା, “କଣାଗୁଡ଼ିକ ବିନା ଏହା କେବଳ ଖଣ୍ଡେ ପୋଲା ବାଉଁଶ, କିନ୍ତୁ ସଠିକ ଭାବେ କଣା ହେଲେ, ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ସାଙ୍ଗିତୀକ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ରହିଛି, ଏହା ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରତୀକ”।

ସେ ଗୋଟିଏ ଚଟାଣ ପଲସ୍ତରା ହେଇନଥିବା ଘର ମଝିରେ ଅଙ୍ଗାର ଜଳୁଥିବା ମାଟି ଚୁଲା ପାଖକୁ ବସିଛନ୍ତି। ସେହି ଘରର ଛାତ ଉପରେ ଥିବା ଏକମାତ୍ର ଝରକା ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଭିତରେ ପଡ଼ିଛି, ବାହାରେ, ଆକାଶରେ ଗୁଡ଼ି ସବୁ ଉଡ଼ୁଛି।

ମୋନା ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଉତ୍ତର ପଟକୁ ଥିବା ସହର ପିଲିଭିଟରେ ରହନ୍ତି। ମୋନାଙ୍କ ପରି ବଇଁଶୀ କାରିଗର, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ସହରରେ, ହିସାବରୁ ଜଣାଯାଏ କି ସାରା ଭାରତରେ ତିଆରି ହେଉଥିବା ବଇଁଶୀର ୯୦ ପ୍ରତିଶତ ଏଠାରେ ତିଆରି ହେଉଛି। ଏହି କାରୁକଳାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିବା ବାଉଁଶଗୁଡ଼ିକୁ (ସ୍କିଜୋଷ୍ଟାଚିୟମ) ଆସାମରୁ ଅଣାଯାଏ। ଜଗ

“ମୋର ଯାହା ମନେ ପଡ଼େ, ମୁଁ ସବୁବେଳେ ବଇଁଶୀ ତିଆରି ହେଉଥିବାର ଦେଖି ଆସୁଛି”, କହନ୍ତି ମୋନା, ଯିଏ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କଠାରୁ ଏହି ବେଉଷା ଶିଖିଛନ୍ତି। “ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଛୋଟ ଥିଲି, ମୋ ମା’ ନିଆଁ ଆଗରେ ବସି ବାଉଁଶ ନଳୀରେ କଣା କରିବାର ଦେଖୁଥିଲି”। ସେହି ଛୋଟ ଝିଅଟି ଦେଖି ଦେଖି ଶିଖିଲା ଓ ପରେ ନିଜେ କଣା କରିବାରେ ଲାଗିଲା।

ଏବେ ସକାଳ ନ’ଟା ଓ ଏପ୍ରିଲ ମାସର ଏହି ଖରାଦିନରେ ବାହାରେ ଗରମ ପବନ ବହୁଛି। ମୋନା ଛାତ ଉପରର ତାଙ୍କ କର୍ମସ୍ଥଳରେ ଆସି ପହଞ୍ଚି ଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ପଡ଼ୋଶୀ ସବନମ ଓ ତାଙ୍କ ଦାଦାଙ୍କ ଝିଅ ଭଉଣୀ ସୋନମ, ଉଭୟଙ୍କ ବୟସ ପ୍ରାୟ-କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷ, ଆସି ତାଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ଦେବେ। ଅପରାହ୍ଣ ୨ଟା ସୁଦ୍ଧା ତିନିଜଣଯାକ ମିଶି ୫୦୦ ବଇଁଶୀ ତିଆରି କଲେ, ସେଥିରୁ ଆୟ ହେବ ସମୁଦାୟ ୩୦୦ ଟଙ୍କା। ଗୋଟିଏ ବର୍ଷରେ ସେମାନେ ତିଆରି କରୁଥିବା ବଇଁଶୀ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୨ ଲକ୍ଷ।

ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ସେ ଏଭଳି ଚକିତ କରିଦେଲା ଭଳି ସଂଖ୍ୟାରେ ବଂଶୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ଵେ, “ମୁଁ ପ୍ରକୃତରେ କେବେ ବି ବଇଁଶୀ ବଜେଇବାକୁ ଭାବି ନାହିଁ, କାରଣ ମହିଳାମାନେ ବଂଶୀ ବଜାନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରକୃତରେ ବହୁତ ଭଲ ବଜାନ୍ତି, ସେ ବଜାଉଥିବା ବେଳେ ମତେ ଶୁଣିବାକୁ ଭଲଲାଗେ”, ସେ ‘ପରୀ’କୁ କହନ୍ତି।

“ଆମେ ଯଦି କଣା କଲାବେଳେ ଅତ୍ୟଧିକ କିମ୍ବା ଅତି କମ୍‌ ଚାପ ଦେଉ ତେବେ ବାଉଁଶ ନଳୀଗୁଡ଼ିକ ଭିତର ପଟେ ଫାଟିଯିବ, ଫଳରେ ପୁରା ନଳୀଟି ନଷ୍ଟ ହେବ”, ମୋନା ଗୋଟିଏ ଭଙ୍ଗା ବଇଁଶୀ ଦେଖାଉଥିବା ବେଳେ କହନ୍ତି।

ଏହି ମହିଳାମାନେ ତୀକ୍ଷଣ ଉପକରଣ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି – ଆରୀ, ପାତିଆ, ଛୁରୀ – ଓ ତା’ ସହ ଉପର ଭାଗକୁ ଘଷି ସମାନ କରିବା ପାଇଁ ବାଲିକାଗଜ। ମୋନା ଆରୀକୁ ବାଉଁଶ ନଳୀ କାଟିବା ପାଇଁ ଏବଂ ପାତ, ଶେଣି ଓ ଛୁରୀ ଆଦିକୁ ଚୋପା ଛଡ଼େଇବା ଓ ଆକାର ଦେବା ପାଇଁ କେମିତି ବ୍ୟବହାର କାରାଯାଏ ବୁଝେଇ ଦେଉଛନ୍ତି । “କାମ କଲାବେଳେ ତୁମ ହାତ କଟିଯିବା କି ପୋଡ଼ିଯିବାର ବହୁତ ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। ଯଦି ଟିକିଏ ଗହୀରିଆ ହେଇ କଟିଲା, ତେବେ ତୁମେ ପ୍ରାୟ ସପ୍ତାହେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ କରିପାରିବ ନାହିଁ ଓ ଦୈନିକ ମଜୁରୀ ହରେଇବ”, ମୋନା ଦର୍ଶାଇ ଦିଅନ୍ତି।

ବହୁତ କାରିଗର ବାଉଁଶ ନଳୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲା ବେଳେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ଧୂଆଁରେ ରହୁଥିବାରୁ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଜନିତ ଅସୁସ୍ଥତାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି। ମୋନା କହନ୍ତି କି ବହୁବର୍ଷ ଧରି କାମ କରି କରି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଶିକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହେଲାଣି, ଓ ତାଙ୍କ ପିଠିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। “ଏପରିକି ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବା ଯୋଗୁ ମୁଁ ଏବେ ଛୁଞ୍ଚିରେ ସୂତା ପୁରେଇ ପାରୁନାହିଁ”, ସେ ଯୋଗ କରନ୍ତି।

ମୋନା ହେଉଛନ୍ତି ଶେଖ ମନସୁରି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର (ରାଜ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ)। “ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ଆମ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକେ ଏହି କାମ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର ପାଇଁ ଏହି କାରୁକଳା କାମ କଲେଣି”, ସେ ‘ପରୀ’କୁ କହନ୍ତି।

ମୋନାଙ୍କ ହିସାବ ଅନୁଯାୟୀ ସାରା ସହରର ୧୦୦ରୁ ୧୫୦ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ଏହି କାମ କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ପାଇକାରୀ ମହାଜନ ଓ ଖୁଚୁରା ବିକାଳିମାନେ ଯୋଗାଣ ଓ ବିକ୍ରିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ମଜୁରୀ ପ୍ରଦାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ସହ ପିଲିଭିଟ ବାହାରର, ସାଧାରଣତଃ ମଥୁରାର ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ୟାବସାୟିକ ଚୁକ୍ତି କରନ୍ତି। ଦିନ ମଜୁରିଆ ଶ୍ରମିକମାନେ, ମୁଖ୍ୟତଃ ପୁରୁଷ ଲୋକମାନେ, ବାଉଁଶକୁ ଆକାର ଦେଇ ବଂଶୀ ନଳୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସେଥିରୁ ଦୈନିକ ୫୦୦ଟି ବଂଶୀ ନଳୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ୩୦୦ରୁ ୩୫୦ ଟଙ୍କା ମିଳେ, ଯାହାକି ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ଉଭୟ ଅର୍ଦ୍ଧକୁଶଳୀ ଓ କୁଶଳୀ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଦୈନିକ ସର୍ବନିମ୍ନ ମଜୁରୀଠାରୁ (ଯଥାକ୍ରମେ ୪୬୫.୧୩ ଓ ୫୨୧ ଟଙ୍କା) ଯଥେଷ୍ଟ କମ୍‌। ମୋନା ଆୟ କରୁଥିବା ମୋଟାମୋଟି ୩୦୦ ଟଙ୍କାକୁ ସୋନମ ଓ ସବନମଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କୁ ଭାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ଯାହାକି ସର୍ବନିମ୍ନ ମଜୁରୀଠାରୁ ଅତି କମ୍‌।

ମୋନା ‘କାସ୍କାର’’ମାନଙ୍କ (ପାଇକାରୀ ବେପାରୀ) ଅଧୀନରେ ଦୈନିକ ମଜୁରୀରେ କାମ କରେ। ‘କାସ୍କାର’’ମାନଙ୍କ ପାଖରେ କଞ୍ଚାମାଲ କିଣିବା, ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ଦେବା ଓ ବଇଁଶୀଗୁଡ଼ିକୁ ପିଲିଭିଟ ବାହାରକୁ ପରିବହନ କରି ନେବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ମୂଳଧନ ଥାଏ। “କାସ୍କାର’’ମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବଇଁଶୀ ତିଆରି କରିବା କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ତାହା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ କାମ ନକରି ମଧ୍ୟ ପରିବାର ଚଳାଇବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଯଥେଷ୍ଟ ସାଧନ ଅଛି”, କହନ୍ତି ମୋନାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସକିଲ ଅହମ୍ମଦ।

“ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ [୨୦୨୦] ଆମେ [ମୋ ସ୍ଵାମୀ ଓ ମୁଁ] ପୁରା ବଂଶୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବ୍ୟବସାୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଆଶାରେ ୟୁନିୟନ ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ୫୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଋଣ କରିଥିଲୁ”, ମନେ ପକାନ୍ତି ମୋନା, ତାଙ୍କ ସ୍ଵରରୁ ଉତ୍ସାହ ହଜିଯାଇ ଦୁଃଖ ଭରି ହେଇଯାଉଛି। “ଆମେ ୩-୪ ଲକ୍ଷର [ଟଙ୍କାର] ବଡ଼ ଋଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧକ ରଖିବା ପାଇଁ ଆମର କିଛି ନଥିବାରୁ, ଆମକୁ ମନା କରିଦେଲେ”।

ମୋନାଙ୍କ ପରି କାରିଗରମାନେ କହନ୍ତି କି ସେମାନେ ଆସାମ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ବଇଁଶୀ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଳୀଙ୍କଠାରୁ କିଣିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚ କରନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ବହୁତ ଅଧିକ ଦର ଲଗାନ୍ତି। “ଛୋଟ [୧୦ ଇଞ୍ଚିଆ] ବଇଁଶୀ ଗୋଟିକୁ ୫ରୁ ୧୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହେଉଛି ଓ ବଡ଼ଗୁଡ଼ିକ [୧୫ ଇଞ୍ଚିଆ] ୨୦ ଟଙ୍କାରେ,” ସେ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମୂଲ୍ୟ ତାଲିକା ଆଧାରରେ କହନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ବଜାରରେ ମୋନାଙ୍କ ବଇଁଶୀ ଗୋଟିକୁ ୫୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ଗୁଣାତ୍ମକ ଆଧାର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ତାଙ୍କ ସ୍ଵାମୀ ସକିଲ ପ୍ରତି ମାସରେ ଅମୃତସରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେଠାକାର ସ୍ଥାନୀୟ ମେଳାରେ ବଇଁଶୀ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଅନିୟମିତ ଆୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ଦୁରାବସ୍ଥାରୁ ମୁକୁଳେଇବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏବଂ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ବଂଶୀଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁ ମହାଜନଙ୍କଠାରୁ ବାଉଁଶ କିଣିଥାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କରି ପାଖରେ କମ୍‌ ଦାମ୍‌ରେ ବିକିବାକୁ ନିଅନ୍ତି। ଏହା ସେମାନଙ୍କୁ ଋଣ ଚକ୍ର ଓ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ। ଆଜି, ସେମାନେ ୬.୪ ପ୍ରତିଶତ ସୁଧ ହାରରେ ମାସକୁ ମାସ ୧,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଋଣ ଶୁଝିବା ପାଇଁ ଦେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କ୍ଷତି ସହି ଚାଲିଥିବାରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଋଣ ପରିଶୋଧ କରିନାହାନ୍ତି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍