पीलीभित : सुरेल बासरी घडवणारी मोना

मोनाने डोळे मिटून घेतलेत. तिने एका हातात तापलेली सळई धरली आहे, तर दुसऱ्या हातात बांबूची एक पोकळ दांडी. खोलीभर धूर पसरलाय. मोनाचे डोळे अजूनही मिटलेलेच आहेत, ती सळईने बांबूवर एक छिद्र पाडते, मग दुसरं छिद्र पाडते आणि मग तिसरं. अशी एकूण सहा छिद्रं पाडते.

डोळे उघडत ती म्हणते, “बासरी बनवायला कौशल्य लागतं आणि जास्तीत जास्त बासऱ्या बनवायला उरक लागतो.” आणि मग यालाच जोडून ती हसत म्हणते, “पुरुषांना हे जमणार नाही. हे कठीण काम आहे!"

मोना (ती हे नाव वापरणे पसंत करते) ही कारागिरीच्या तिसऱ्या पिढीतली कारागीर आहे. ३५ वर्षीय मोना म्हणते, “बासरी हे एक साधं तरीही किचकट वाद्य आहे. छिद्रांविना ती केवळ बांबूची एक दांडी असते; पण पाडलेल्या अचूक छिद्रांमुळेच तिच्यात सगळ्या सुरावटी सामावतात..ती 'कान्हाजी'चं (श्रीकृष्ण) प्रतीक ठरते.”

गिलावा न केलेल्या खोलीच्या अगदी मधोमध, जळत्या कोळशांनी भरलेल्या मातीच्या चुलीपाशी त्या बसल्या आहेत. या खोलीच्या छताला असलेल्या एकमेव खिडकीतून सूर्यप्रकाशात आत येतोय. बाहेर आकाशात घारी घिरट्या घालत आहेत.

मोना उत्तर प्रदेशच्या उत्तर सीमेवर वसलेल्या 'पिलिभीत' या शहरात राहते. मोनासारख्या बासरी कारागिरांची मुळं या शहरात शतकानुशतकांपासून सापडतात. संपूर्ण भारतातील बासरी निर्मिती लक्षात घेता जवळपास ९० टक्के बासऱ्या हिमालयाच्या पायथ्याशी वसलेल्या या शहरात तयार केल्या जातात. या हस्तकलेसाठी वापरला जाणारा बांबू / कळक (स्कीझोस्टॅकियम) आसाममधून आयात केला जातो.

मोना हे काम तिच्या आईकडून शिकली. ती म्हणते, “मला आठवतंय तसं मी नेहमीच बासऱ्या तयार होताना पाहतेय. मी अगदीच लहान होते तेव्हापासून माझ्या आईला आगीसमोर बसून बांबूला छिद्रं पाडताना बघायचे.” ही तरुणी निरीक्षणातून आणि नंतर छिद्रं पाडण्याचा सराव करून हे कौशल्य शिकली.

सकाळचे नऊ वाजले आहेत आणि एप्रिल महिन्यातल्या या उन्हाळ्याचा दिवसात हवा थोडी गरम जाणवतेय. मोना गच्चीवरच्या कारखान्यात येते. थोड्याच वेळात तिची शेजारीण शबनम आणि भाची सोनम या दोन विशीतल्या तरुणी तिच्या जोडीला येतात. या तिघी मिळून दुपारी दोन वाजेपर्यंत ५०० बासऱ्यांचं काम पूर्ण करतात आणि त्यातून साधारण ३०० रुपये कमावतात. वर्षभराचा हिशोब केला तर त्या जवळपास २ लाख बासऱ्या तयार करतात.

आपण चकित होऊ इतक्या बासऱ्या बनवण्यात त्यांनी मदत केली आहे. ती ‘पारी’ला सांगते, “मी स्वतः बासरी वाजवण्याचा विचार कधीच केला नाही, कारण स्त्रिया बासरी वाजवत नाहीत. माझे पती मात्र फार सुंदर बासरी वाजवतात आणि त्यांच्या बासरीवादनाचा मी मनमुराद आनंद घेते.”

कळकाची तुटलेली दांडी दाखवत मोना सांगते,"छिद्रं पाडताना आपण खूप जास्त किंवा खूपच कमी दाब दिला, तर बांबूच्या दांड्या आतल्या बाजूने तडकतात, मग ती पूर्ण दांडी वाया जाते.

बासरी तयार करताना या स्त्रिया धारदार हत्यारं वापरतात. हॅकसॉ, ब्लेड्स, सुरी. नंतर पृष्ठभाग गुळगुळीत करायला सँडपेपरचा वापर करतात. बांबूची दांडी कापायला हॅकसॉचा वापर कसा केला जातो, दांडी सोलून तिला आकार द्यायला ब्लेड्स, छिन्नी आणि सुरी कशा प्रकारे वापरतात, छिद्रं पाडताना सुरी आणि लोखंडी सळ्यांचा वापर केला जातो, हे मोना समजावून सांगते.

मोना यातली जोखीमही मांडते, “हाताला कापण्याची किंवा भाजण्याची शक्यता खूपच जास्त असते. जरा खोल जखम झाली, तर जवळपास आठवडाभर काम करता येत नाही आणि त्यामुळे दिवसाकाठी मिळणाऱ्या मजुरीला मुकावं लागतं.”

बांबूवर काम करताना धुराशी सातत्यानं आणि दीर्घकालीन संपर्क येतो, त्यामुळे अनेक कारागिरांना श्वसनाचे विकारही जडतात. मोना सांगते की, गेल्या काही वर्षांत तिची दृष्टी क्षीण झाली आहे आणि तिची पाठही दुखते. ती म्हणते, “दृष्टी कमजोर झाल्यानं आता मला सुईत दोराही ओवता येत नाही.”

मोना शेख मन्सुरी समुदायाची आहे (या समुदायाचा राज्यात ओबीसीमध्ये समावेश आहे). मोना 'पारी'शी बोलताना सांगते, “पूर्वी या व्यवसायात केवळ आमचाच समाज असायचा. पण आता इतर जातीच्या लोकांनीही या हस्तकलेतून पैसे कमवायला सुरुवात केली आहे.”

मोनाच्या अंदाजानुसार, पूर्ण शहरातून जवळपास १०० ते १५० स्त्रिया या कामात गुंतलेल्या आहेत. त्यांची भूमिका महत्त्वाची असली तरी बासऱ्यांचा पुरवठा आणि विक्री यावर मात्र घाऊक व्यापारी व किरकोळ विक्रेत्यांचं नियंत्रण असतं. बासरीच्या किंमती, मजुरी हीच माणसं ठरवतात आणि पिलिभीतच्या बाहेरच्या बाजारपेठांशी—खासकरून मथुरेतल्या खरेदीदारांशी व्यवहार करतात. रोजंदारीवर काम करणारे मजूर— जास्तीकरून गडीमाणसं बांबूला बासरीच्या साच्यात – आकारात आणण्याचं काम करतात. ५०० बासऱ्या तयार केल्यावर त्यांना दिवसाला ३०० - ३५० रुपये मजुरी मिळते. उत्तर प्रदेशातील अर्ध-कुशल आणि कुशल कामगारांसाठी निश्चित करण्यात आलेल्या किमान वेतनापेक्षा (अनुक्रमे ४६५.१३ रुपये आणि ५२१ रुपये) ही रक्कम खूप कमी आहे.

मोना दिवसाला साधारण ३०० रुपये कमावते आणि ही रक्कम सोनम आणि शबनमसोबत वाटून घेते. परिणामी तिची कमाई किमान वेतनापेक्षा अत्यंत कमी ठरते.

मोना ‘काश्कारां’कडे (घाऊक व्यापारी) रोजंदारीवर काम करते. कच्चा माल खरेदी करण्यासाठी, कारागिरांना कामावर ठेवण्यासाठी आणि पिलिभीतच्या बाहेरच्या बाजारपेठांमध्ये बासऱ्यांची वाहतूक करण्यासाठी आवश्यक असणारं भांडवल या ‘काश्कारां’कडे असतं. मोनाचा पती - शकील अहमद सांगतो, “काश्कारां’च्या बायका बासरी बनवण्याचं काम करत नाहीत, कारण त्यांना तशी गरजच नसते. त्यांच्या घरातल्या बायकांनी हे काम केलं नाही तरी त्यांची कुटुंबं चालवण्यासाठी त्यांच्याकडे बरेच पर्याय उपलब्ध असतात.”

मोनाला काहीतरी आठवतं आणि तिला उत्साही सूर आता उदासीन होतो. ती सांगतात, “पाच वर्षांपूर्वी (२०२० मध्ये) आम्ही (मी आणि माझे पती) बासरी तयार करण्याचा स्वतःचा छोटा व्यवसाय उभा करण्याच्या आशेने युनियन बँकेकडून ५०,००० रुपयांचं कर्ज घेतलं होतं.” आमचं ध्येय ३-४ लाखापर्यंतच्या कर्जाचं होतं. पण तारण नसल्यामुळे आम्हाला कर्ज नाकारलं गेलं.”

मोनासारख्या कारागिरांचं म्हणणं आहे की, स्थानिक विक्रेत्यांकडून आसामी बांबू खरेदी करायला त्यांना जास्तच पैसा खर्च करावा लागतो. विक्रेते बांबूचे दर जास्त लावतात. कारण त्यांचा नफा कमी असतो. बांबूच्या लांबीनुसार मोना त्यांच्या किंमती सांगताना म्हणते, “लहान आकाराचे (१० इंच) बांबू पाच ते दहा रुपयांना आणि मोठ्या आकाराचे (१५ इंच) बांबू वीस रुपयांना विकतात.”

पण मोनाची बासरी बाजारात साधारणपणे ५० रुपयांना विकली जाते. तिचा आकार आणि दर्जा पाहून तो भाव बासरीला मिळतो. मोनाचे पती शकील, दर महिन्याला अमृतसरला जाऊन तिथल्या स्थानिक जत्रांमध्ये फिरून बासऱ्या विकतात. पण या अनिश्चित उत्पन्नाच्या जोरावर त्यांना आर्थिक अडचणींतून बाहेर पडता येत नाही. परिणामी, ज्या व्यापाऱ्यांकडून बांबू खरेदी केलेला असतो,त्याच व्यापाऱ्याला त्यांना तयार केलेल्या बासऱ्या पुन्हा कमी दरात विकाव्या लागतात. यामुळे ते कर्ज आणि परावलंबनाच्या दुष्टचक्रात अडकून पडतात. आजही ६.४ टक्के व्याजाने घेतलेल्या कर्जापायी ते दर महिन्याला १००० रुपये देत आहेत. पण सतत होणारं नुकसान त्यांना हे कर्ज फेडू देत नाही.

अनुवाद : प्राजक्ता धुमाळ