મોના વાંસળીને ગાતી શી રીતે કરે છે

મોનાનીઆંખો બંધ છે. તેમના એક હાથમાંતપાવેલો સળિયો છેઅને બીજા હાથમાંપોલી વાંસની લાકડી. ઓરડો ધુમાડાથી ભરાઈગયો છે. તેમનીઆંખો હજી પણબંધ છે, તેઓસળિયા વડે વાંસમાંએક કાણું પાડેછે, પછી બીજુંઅને વળી બીજું. એમ કુલ છકાણાં પાડે છે.

આંખોખોલીને તેઓ કહેછે, "વાંસળી બનાવવામાટે કુશળતા જરૂરીછે અને વધુવાંસળીઓ બનાવવા માટેઝડપ જરૂરી છે." અને પછી તેઓહસીને ઉમેરે છે, "પુરુષોઆ ન કરીશકે. આ એકઅઘરું કામ છે!"

મોનાત્રીજી (તેઓ આ નામ વાપરવાનું પસંદ કરે છે) પેઢીના વાંસળી બનાવનાર કારીગર છે. 35 વર્ષના મોના કહેછે, "વાંસળી એકસરળ છતાં એકજટિલ વાદ્ય છે. કાણાં વિના તેવાંસની લાકડી માત્રછે, પરંતુ યોગ્યરીતે કાણાં પાડેલીવાંસળીમાં બધી ધૂનસમાયેલી છે, તે કાન્હા જી [ભગવાન કૃષ્ણ] નુંપ્રતીક છે."

તેઓપ્લાસ્ટર કર્યા વગરનાઓરડાની વચ્ચે સળગતાકોલસા સાથેના માટીનાચૂલાની બાજુમાં બેઠાછે. છત પરનીઆ ઓરડાની એકમાત્રબારીમાંથી સૂર્યપ્રકાશ અંદરઆવે છે; બહાર, આકાશમાં સમડીઓ ચકરાવા લગાવ્યા કરે છે.

મોનાઉત્તર પ્રદેશની ઉત્તરીયસીમા પર આવેલપીલીભીત નગરમાં રહેછે. સદીઓથી મોના જેવા વાંસળી બનાવનાર કારીગરો અહીં વસે છે. હિમાલયની તળેટીમાંઆવેલું આ શહેરભારતભરમાં વાંસળીના ઉત્પાદનમાંલગભગ 90 ટકા હિસ્સો ધરાવેછે. આ કારીગરીમાંવપરાતો વાંસ (સ્કિઝોસ્ટાકીયમ) આસામથી મેળવવામાં આવેછે.

પોતાનીમાતા પાસેથી આકામ શીખનાર મોનાકહે છે, “મનેયાદ છે ત્યારથીમેં હંમેશા વાંસળીબનાવાતી જોઈ છે. હું ખૂબ નાનીહતી ત્યારે મેંમારી માતાને આગનીસામે બેસીને વાંસમાંકાણા પાડતી જોઈહતી.” આ યુવતીપોતાની માતાને જોઈનેઅને પછી પ્રેક્ટિસ કરીને કાણાં પાડતા શીખીહતી.

સવારનાનવ વાગ્યા છે, અને એપ્રિલના આઉનાળાના દિવસે હવાવધારે ગરમ છે. મોના ટેરેસ વર્કશોપમાં આવે છેઅને થોડા સમયમાંજ તેમના પાડોશીશબનમ અને તેમનીભત્રીજી સોનમ પણતેમની સાથે જોડાયછે, તેઓ બંનેતેમની ઉંમરના વીસીનાદાયકાની શરૂઆતમાં છે. બપોરે 2 વાગ્યા સુધીમાંત્રણેય મળીને 500 વાંસળીપર કામ કરીચૂક્યા છે, જેમાંથીકુલ 300 રુપિયાની કમાણીથાય છે. એકવર્ષમાં તેઓ આરીતે લગભગ 2 લાખવાંસળી પર કામકરે છે.

મોનાપારીના પ્રતિનિધિને કહેછે કે તેમણેપોતાના જીવનમાં આટલીબધી વાંસળીઓ બનાવવામાંમદદ કરી હોવાછતાં "મેંક્યારેય વાંસળી વગાડવાનુંવિચાર્યું નથી કારણકે મહિલાઓ વાંસળીવગાડતી નથી. મારાપતિ ખૂબ સરસરીતે વાંસળી વગાડેછે, તેઓ વાંસળીવગાડે એ સાંભળવાનુંમને ગમે છે."

મોનાતૂટેલી લાકડી બતાવીનેસમજાવે છે, "કાણાંપાડતી વખતે આપણેખૂબ વધારે કેખૂબ ઓછું દબાણઆપીએ તો વાંસનીલાકડીઓ અંદરથી ફાટીજાય છે, અનેઆખું નંગ નકામુંજાય છે."

મહિલાઓસપાટીને સુંવાળી બનાવવામાટે તીક્ષ્ણ ઓજારો - આરી, બ્લેડ, ટ્યુનર છરીઓ - અને પછી કાચપેપરનો ઉપયોગ કરે છે. વાંસની લાકડી કાપવા માટે આરીનો, તેને છોલીને આકારઆપવા માટે બ્લેડ, ફરસી અને છરીઓનોઉપયોગ કેવી રીતેથાય છે એમોના સમજાવે છે. કાણાં પાડવા માટેટ્યુનર છરીઓ અનેલોખંડના સળિયાનો ઉપયોગથાય છે.

મોનાજણાવે છે, "(આઆખી પ્રક્રિયામાં) તમારાહાથ પર ઘાપાડવાની અથવા દાઝીજવાની શક્યતા ખૂબજ હોય છે. જો ઘા થોડો ઊંડો હોયતો તમે લગભગએક અઠવાડિયા સુધીકામ કરી શકતાનથી અને દાડિયુંગુમાવી શકો છો."

લાંબાસમય સુધી વાંસનીક્યોરિંગ પ્રક્રિયા દરમિયાન નીકળતા ધુમાડાના સંપર્કમાં રહેવાને કારણે ઘણા કારીગરો શ્વાસની તકલીફથી પીડાય છે. મોના કહે છે કે વર્ષો જતાં તેમની દૃષ્ટિ નબળી પડી ગઈ છે, અને તેમની પીઠમાં દુખાવો થાય છે. તેઓ ઉમેરે છે, "બરોબર જોઈ ન શકતી હોવાને કારણે હું હવે સોયમાંદોરો પણ નથીપરોવી શકતી."

મોના (રાજ્યમાં ઓબીસી તરીકેસૂચિબદ્ધ) શેખ મન્સૂરીસમુદાયના છે. તેઓપારીના પ્રતિનિધિને કહેછે, "પહેલાં ફક્તઅમારા સમુદાયના લોકોજ આ વ્યવસાયમાંહતા. પરંતુ હવેબીજી જાતિઓના લોકોપણ આ કારીગરીદ્વારા પૈસા કમાવાલાગ્યા છે."

મોનાનોઅંદાજ છે કેઆખા શહેરમાં લગભગ 100-150 મહિલાઓઆ કામમાં સામેલછે. તેમની ભૂમિકામહત્વની છે, પરંતુજથ્થાબંધ વેપારીઓ અનેછૂટક વિક્રેતાઓ વાંસળીનાપૂરવઠા અને વેચાણનેનિયંત્રિત કરે છે. તેઓ ભાવ, ચૂકવણી નક્કી કરે છે અને પીલીભીતના બજારની બહાર, મોટેભાગે મથુરામાં, ખરીદદારો સાથે (પૈસાનો) વ્યવહાર કરે છે. દાડિયા મજૂરો, મોટાભાગે પુરુષો, વાંસમાંથી વાંસળીને આકાર આપે છે, જેમાંથી તેમને 500 ટુકડાદીઠ રોજના લગભગ 300-350 રુપિયામળે છે, જેઉત્તર પ્રદેશમાં અર્ધ-કુશળ અને કુશળશ્રમિક બંને માટેનાલઘુત્તમ વેતન (અનુક્રમે 465.13 રુપિયાઅને 521 રુપિયા) કરતાઘણા ઓછા છે.

મોનાએક દિવસમાં લગભગજે 300 રુપિયા કમાયછે તે સોનમઅને શબનમ સાથેવહેંચાય છે, પરિણામેતેમની કમાણી લઘુત્તમવેતન કરતાં ઘણીઓછી રહે છે.

મોના 'કાશ્કાર' (જથ્થાબંધ વેપારીઓ) ના હાથ નીચેદાડિયા મજૂર તરીકેકામ કરે છે. કાશ્કાર પાસે કાચોમાલ ખરીદવા, કામદારોનેરોજે રાખવા અનેપીલીભીતની બહારના બજારોમાંવાંસળીઓ લઈ જવામાટે જરૂરી મૂડીહોય છે. મોનાના પતિ શકીલઅહેમદ કહે છે, "કાશ્કારનીપત્નીઓ વાંસળીઓ બનાવવાનુંકામ કરતી નથીકારણ કે તેમનેકામ કરવાની જરૂરનથી, તેમની પાસેતેમની પત્નીઓ કામન કરે તોપણ પરિવારનું ગુજરાનચલાવવા માટે પૂરતાપૈસા છે."

મોનાયાદ કરે છે, "પાંચવર્ષ પહેલાં [2020 માં], અમે [મેં અનેમારા પતિએ] યુનિયનબેંકમાંથી 50,000 રુપિયાની લોનલીધી હતી, જેથીઅમે વાંસળી બનાવવાનોઆખો અમારો પોતાનોનાનો ધંધો શરુકરી શકીએ." તેમનો ઉત્સાહ ઉદાસીના સ્વરમાં ફેરવાઈ જાય છે. "અમે 3-4 લાખ [રૂપિયા] સુધીની મોટી લોન લેવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું, પરંતુ જામીનના અભાવે અમારી લોન માટેની અરજી નકારી કાઢવામાં આવી હતી."

મોનાજેવા કારીગરો કહેછે કે તેઓઊંચો ભાવ લેતાસ્થાનિક વિક્રેતાઓ પાસેથીઆસામી વાંસ ખરીદવાપાછળ વધુ ખર્ચકરે છે. તેમનું માર્જિન ઓછું હોય છે: વાંસની લંબાઈપ્રમાણે તેની કિંમતોનીયાદી આપતા તેઓજણાવે છે, “નાના [10 ઇંચના] પાંચથી 10 રૂપિયામાંઅને મોટા [15 ઇંચના] વીસમાં વેચાય છે."

પરંતુમોનાની વાંસળી કદઅને ગુણવત્તાના આધારેબજારમાં લગભગ 50 રુપિયાઅથવા તેથી વધુકિંમતે વેચાય છે. તેમના પતિ શકીલદર મહિને સ્થાનિકમેળામાં વાંસળી વેચવામાટે અમૃતસર જાયછે. પરંતુ આઅસ્થિર આવક તેમનેઆર્થિક તંગીમાંથી બહારકાઢવા માટે પૂરતીનથી. અને તેઓજે વેપારી પાસેથીવાંસ ખરીદ્યા હતાએ જ વેપારીનેઓછા ભાવે તૈયારવાંસળીઓ પાછી વેચેછે. આનાથી તેઓદેવા અને નિર્ભરતાનાચક્રમાં ફસાઈ જાયછે. આજે તેઓ 6.4 ટકા વ્યાજ દરધરાવતી લોન માટેમહિને 1,000 રુપિયા ચૂકવવાનુંચાલુ રાખે છે, પરંતુ સતત થતાનુકસાનને કારણે તેઓહજી સુધી દેવું ચૂકવી શક્યા નથી.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક