মনাৰ নিপুণ হাতত সুৰীয়া বাঁহী

মনাই চকুদুটা মুদি আছে। এহাতে এডাল গৰম ৰড, আনখন হাতত ফোপোলা সৰু বাঁহৰ টুকুৰা। বাঁহৰ টুকুৰাডালত তেওঁ এফালৰ পৰা এটাৰ পিছত আনটো ফুটা কৰি গৈছে। মুঠ ছটা ফুটা।

চকুকেইটা মেলি তেওঁ কয়, “বাঁহী এটা বনাবলৈ দক্ষতা লাগে আৰু হাতখন খৰ হ’ব লাগে।” তাৰপিছতে আকৌ তেওঁ হাঁহি মাৰি কয়, “পুৰুষে আকৌ এই কাম কৰিব নোৱাৰে, বৰ টান কাম।” মনা (তেওঁ নিজৰ এই নাম ব‍্যৱহাৰ কৰাটো পছন্দ কৰে) তৃতীয় প্ৰজন্মৰ বাঁহী নিৰ্মাতা। “বাঁহীটো সৰল কিন্তু সূক্ষ্ম সঁজুলি,” ৩৫ বছৰীয়া বাঁহীনিৰ্মাতাগৰাকীয়ে কয়। “ফুটাকেইটা নাথাকিলে ই এডাল বাঁহৰ টুকুৰা মাত্ৰ, কিন্তু সঠিক ঠাইত ফুটা কৰিলে ইয়েই সুৰৰ সম্ভাৰ আনিব পাৰে। কানহা জী (ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ)ৰ ই প্ৰতীক।”

তেওঁ প্লাষ্টাৰ নকৰা মজিয়া এখনৰ মাজতে বহি আছে। কাষতে আছে এটা চৌকা। ভিতৰত জ্বলি থকা কয়লাৰ অঙঠা। পোহৰ বুলিবলৈ ছাদৰ ওপৰত থকা কোঠাটোত থকা এখনমাত্ৰ খিৰিকীৰে সামান্য পোহৰ সোমাই আহিছে। বাহিৰৰ আকাশত চিলা উৰিছে।

মনাৰ ঘৰ পিলিভিতত। উত্তৰ প্ৰদেশৰ উত্তৰ প্ৰান্তত থকা এখন চহৰ। মনাৰ দৰে বাঁহী শিল্পীৰ শিল্পৰ ইতিহাস শতিকা পুৰণি। হিমালয়ৰ পাদদেশত থকা চহৰখনৰ পৰাই দেশৰ ৯০ শতাংশ বাঁহী উৎপাদিত হয়। এই বাঁহ (Schizostachyum) আহে অসমৰ পৰা।

“মই সৰুৰে পৰা বাঁহী বনোৱা দেখি আহিছো,” মাকৰ পৰা এই শিল্প আয়ত্ত কৰা মনাই কয়। “সৰু থাকোতে মাক অগ্নিশালত বহি বাঁহত ফুটা কৰি বাঁহী বনাই থকা চাই থাকিছিলো।” সৰু ছোৱালীজনীয়ে তেতিয়াই তেনেকৈ বাঁহীত ফুটা কৰা কৌশল শিকি লৈছিল।

পুৱা ন বাজিছে আৰু এপ্ৰিলৰ গৰম পৰিছে। মনাই চাদত উঠি তেওঁৰ চুবুৰীয়া শৱনম আৰু ভতিজী সোনমৰ কামত যোগ দিছে। দুয়োৰে বয়স ২০ৰ ওচৰা-উচৰি। ২ বাজে মানে তিনিও মিলি ৫০০ বাঁহী বনায়। মুঠ আয় ৩০০ টকা। এটা বছৰত মুঠ ২ লাখ টা বাঁহী। ইমান সংখ্যক বাঁহী বনোৱাৰ পিছতো তেওঁ কয়, “মই কেতিয়াও বাঁহীত ফু দি পোৱা নাই, মহিলাই বাঁহী বজাব নাপায়। কিন্তু মোৰ স্বামীয়ে বাঁহী বৰ সুন্দৰ বজায়, শুনি ভাল পাও,” পাৰিয়ে কয়।

“ফুটাকেইটা কৰোঁতে যদি জোৰ কম-বেচ হয়, তেতিয়া বাঁহডাল ভিতৰৰ পৰা ফাটি যাব পাৰে। তেতিয়া গোটেই টুকুৰাটো নষ্ট হৈ যাব,” ভগা বাঁহীৰ টুকুৰা এটা দেখুৱাই মনাই বুজাই কয়।

মহিলাই ধাৰাল সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰে - হেক্সো, ব্লেড, ছুৰীকটাৰী। তাৰপিছত ছিৰিচ কাগজেৰে উপৰিভাগ মসৃণ কৰে। মনাই বুজাই কয় কেনেকৈ হেক্সোৰে বাঁহৰ টুকুৰা কৰা হয়। ব্লেড, বটালি আৰু ছুৰীকটাৰীৰে তাক আকাৰ দিয়া হয়। লোৰ ৰডেৰে বাঁহৰ টুকুৰাটোত ফুটা কৰা হয়।

“কামটো কৰি থাকোতে কেতিয়াবা হাত আৰু আঙুলিত আঘাত পাব পাৰে। যদি আঘাত বেছি গুৰুতৰ হয়, তেতিয়া আপুনি আৰু এটা সপ্তাহ কাম কৰিব নোৱাৰিবও পাৰে। তেতিয়া আৰু মজুৰি নাপায়,” মনাই কয়।

এনেকৈ দীৰ্ঘদিন ধৰি ধোঁৱা আৰু কয়লাৰ জুহালত থকাৰ ফলত বাঁহী নিৰ্মাতা বহুতৰে শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সমস্যাই দেখা দিয়ে। মনাই কয় যে বছৰ যিমান বাগৰিছে, তেওঁৰ চকুৰে মণিব নোৱাৰা হৈ আহিছে। তাতে আকৌ হাউলি কাম কৰি থকাৰ ফলত তেওঁৰ পিঠিখনো বিষাবলৈ ধৰিছে। “এতিয়া বেজীত সূতা ভৰোৱা কামটোও কৰিব নোৱাৰা হৈছো, চকুৰ এনে অৱস্থা হৈছে,” তেওঁ কয়।

ৰাজ্যখনত ও.বি.চি. হিচাপে তালিকাভুক্ত শ্বেইখ মনছুৰি সম্প্ৰদায়ৰ মনাই কয়, “আগতে আমাৰ সম্প্ৰদায়টোৱেই এই কামত লাগিছিল। কিন্তু এতিয়া আন আন সম্প্ৰদায়ৰ লোকো এই শিল্পৰ সৈতে জৰিত হৈছে।”

মনাৰ অনুমান মতে চহৰখনত কমেও ১০০-১৫০ মহিলা বাঁহী বনোৱা শিল্পৰ সৈতে জৰিত। তেওঁলোকৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ। কিন্তু আচল বজাৰখন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে পাইকাৰী বেপাৰী আৰু খুচুৰা বিক্ৰেতা যিয়ে এই বাঁহীৰ যোগান আৰু বিক্ৰী নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। তেওঁলোকেই বাঁহীৰ মূল্য, মজুৰি নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু পিলিভিতৰ বাহিৰৰ, সাধাৰণতে মথুৰাৰ বেপাৰীৰ সৈতে দৰ ঠিক কৰে। বাঁহীবোৰ সাজিবলৈ বাঁহবোৰ টুকুৰা কৰা কামটো ঘাইকৈ পুৰুষে কৰে, ৫০০ টা টুকুৰা কৰা কামটোত তেওঁলোকে দিনটোত ৩০০ৰ পৰা ৩৫০ টকা হাজিৰা পায়। এই মজুৰি অৰ্ধ-কুশলী আৰু কুশলী শ্ৰমিকৰ চৰকাৰ নিৰ্ধাৰিত মজুৰি ৪৬৫.১৩ আৰু ৫২১ টকাতকৈ কম।

মনাই দিনটোত যি ৩০০ টকা উপাৰ্জন কৰে, সেয়া সোণম আৰু শৱনমৰ সৈতে ভগোৱা হয়। এনেকৈ তেওঁলোকৰ মজুৰি নিচেই সামান্য হৈ পৰে।

মনাই কাছকাৰ (পাইকাৰী বেপাৰী)ৰ অধীনত দিনহাজিৰা কৰে। বাঁহী বনাবলৈ কেঁচামাল যিখিনি প্ৰয়োজন হয়, যিখিনি শ্ৰমিক লাগে আৰু বাঁহীবোৰ পিলিভিতৰ বাহিৰৰ বজাৰলৈ নিবলৈ যি মূলধন লাগে, সেয়া কাছকাৰসকলে কৰে। কাছকাৰসকলৰ পৰিয়ালৰ মহিলাই আকৌ বাঁহী বনোৱা কামটো নকৰে। নকৰাকৈয়ে পৰিয়ালটো চলিবলৈ পৰ্যাপ্তখিনি পায় কাৰণেই তেওঁলোকে কৰিবলগীয়া নহয়, মনাৰ স্বামী চাকিল আহমেদে কয়।

“পাঁচ বছৰ আগতে (২০২০ত) আমি (মই আৰু স্বামীয়ে) ইউনিয়ন বেংকৰ পৰা ৫০ হাজাৰ টকাৰ ঋণ লৈছিলো, নিজাকৈ বাঁহী বনোৱা ব্যৱসায় কৰিম বুলি আশা কৰিছিলো,” মনাই মনত পেলায়। কথাখিনি কওতে তেওঁৰ মনটো সেমেকি উঠে। “আমি ৩-৪ লাখ টকাৰ ডাঙৰ ঋণ এটা ল’ম বুলি ভাবিছিলো, কিন্তু কো-লেটাৰেল নথকাৰ বাবে আমি ঋণ নাপালো।”

মনাৰ দৰে শিল্পীয়ে স্থানীয় বিক্ৰেতাৰ পৰা অসমৰ বাঁহ কিনে যদিও বেপাৰীয়ে বহুত দাম লয়। তেনেকৈ বেছি পইচা লাভ পোৱা নাযায়। “চুটি বাঁহবোৰ (১০ ইঞ্চিৰ) পাঁচৰ পৰা দহ টকাত আৰু দীঘল বাঁহবোৰ (১৫ ইঞ্চি) বিচ টকা দৰ,” বাঁহৰ দৈৰ্ঘ্য অনুসৰি দামবোৰ তেওঁ কয়।

কিন্তু মনাই বজাৰত বাঁহীৰ আকাৰ আৰু দৈৰ্ঘ্য অনুসৰি এটা বাঁহী ৫০ টকামানত বিক্ৰী কৰে। তেওঁৰ গিৰীয়েক চাকিলে প্ৰতিমাহে অমৃতসৰলৈ স্থানীয় মেলাবোৰত বাঁহী বিক্ৰী কৰিবলৈ যায়। কিন্তু তাৰ পৰা পোৱা টকাৰে পৰিয়ালটোৰ অভাৱ পুৰণ নহয়। তেওঁলোকে শেষত গৈ কম দামত যাৰ পৰা বাঁহ কিনিছিল, তেওঁলোকৰ হাততে বাঁহীবোৰ বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হয়। এনেকৈ তেওঁলোকে ঋণ আৰু নিৰ্ভৰশীলতাৰ এক চক্ৰত আবদ্ধ হৈ ৰয়। এতিয়া তেওঁলোকে ৬.৪ শতাংশ সুতৰ হাৰত মাহে ১,০০০ টকাকৈ ঋণ পৰিশোধ কৰি আহিছে, কিন্তু বাৰে বাৰে হৈ থকা লোকচানৰ বাবে তেওঁলোকে ধাৰমুক্ত হ’ব পৰা নাই।

অনুবাদ: পংকজ দাস