ଗୁଜରାଟର ଅଗରିୟା - ଲୁଣରେ ସଂସାର

ଗୋଟିଏ ମରୁଭୂମି, କିମ୍ବା ଗୁଜରାଟୀରେ ଆମେ ଯାହାକୁ କହୁ ରଣ, ସଂଲଗ୍ନ ଏକ ଗାଁ। ମୋ ଆଗରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି ଜଣେ ଲୋକ: ଅର୍ଦ୍ଧମୁଦ୍ରିତ ଆଖି, ପାଚିଲା କେଶ, ଦୁଇ ଗୋଡ଼ରେ କର୍କଶ ଓ ଶକ୍ତ ତଳିପାଦ, ତ୍ୱଚାରେ ଖରା ତାତିର ଲେପ, ସେହି ଏକା ରଙ୍ଗର ଓଠ ଓ ଗାଲ, ବଳିଷ୍ଠ ଶରୀରରେ ଲୁଣର ଛିଟା । ଯେ କେହି ତତ୍‌କ୍ଷଣାତ୍‌ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରିବେ: ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ଅଗରିୟା, ଲୁଣ କିଆରିର ଜଣେ ଶ୍ରମିକ ।

ଖାରାଗୋଡ଼ାର ମରୁଭୂମିରେ ବାଲି ନାହିଁ, ଚାରିଆଡ଼େ କେବଳ ଲୁଣାମାଟି । ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଏହା ପାଣିରେ ଭରିଯାଏ । ଏବଂ ତା’ପରେ କେବଳ ମାଟିକାଦୁଅ । ଦିନକୁ ଦିନ ଗରମ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗେ ଏବଂ ଆପଣ ଦେଖିବେ ଯେ, ଅତି ଶୀଘ୍ର ମରୁଭୂମି ସାରା ଜମି ରହିଥିବ କେବଳ ଶୁଖିଲା ମାଟି । ଦୂର ଦିଗ୍‌ବଳୟ ଯାଏ ଗୋଟିଏ ହେଲେ ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନି, ଏଠିସେଠି କେବଳ କେତେକ କଣ୍ଟାବୁଦା ଯାହା ଥାଏ । ଏ ସଂପର୍କରେ ଶୁଣିଲା ମାତ୍ରେ ହିଁ ଅଣନିଃଶ୍ୱାସୀ ଲାଗେ । ଏଠାରେ କାମ କରିବା କଥା କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ ତ ! ଆପଣ ଏଠାରେ ଚାଲିଥିବେ ତ ଚାଲିଥିବେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଏମିତି ଲାଗିବ ଯେମିତି କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚି ପାରିନାହାନ୍ତି । ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଜୀବନକୁ ଘୋଷାଡ଼ି ଘୋଷାଡ଼ି ନେବା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ପନ୍ଥା ନାହିଁ ।

“ଏ ରାସ୍ତା ଅଚିହ୍ନା ଲାଗେନି ସତ,
ତଥାପି ମୁଁ ହଜି ଯାଏ ମରୁଭୂମିରେ ।
ମୁଁ ଚାଲିଲି ମୋ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ବାଟରେ
ତଥାପି ମୁଁ ହଜି ଯାଏ ମରୁଭୂମିରେ ।”

ଲୁଣ କ୍ଷେତର ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବନର ଦୁଃଖ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ଶବ୍ଦରୂପ ଦେବାକୁ ଯାଇ ରଣ୍‌ର ୬୫ ବର୍ଷୀୟ କବି ଡି.କେ. ବାଣିଆ କହନ୍ତି, “ଏ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାୟ ୯୯ ପ୍ରତିଶତ ଅଗରିୟା ‘ଚୁମ୍ବାଳିଆ କୋଳି’ ନାମକ ବିମୁକ୍ତ ଜନଜାତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।” ସେମାନେ ଅହମ୍ମଦାବାଦ ଜିଲ୍ଲାର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଉପଖଣ୍ଡ ବୀରାମଗାମ ଉପଖଣ୍ଡର ଚୁମ୍ବାଲେ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆସିଥିବା କାରଣରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଚୁମ୍ବାଳିଆ କୁହାଯାଏ । ଗୁଜରାଟୀ ଭାଷାରେ ଚୁମ୍ବାଲିସ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ୪୪- ଯାହା ସେ ଅଞ୍ଚଳର ୪୪ ଖଣ୍ଡ ଗାଁକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଏହି ଜନଜାତି ସଂପ୍ରଦାୟର ଲୋକେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ନୈରାଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କାଳାତିପାତ କରନ୍ତି; ପ୍ରତିଟି ଘରେ ରହିଛି ଜୀବନ ସଂଘର୍ଷର ଏକ କାହାଣୀ । ସେଥିରୁ କେତେକ କାହାଣୀ ଖୁବ୍‌ ହୃଦୟ ବିଦାରକ । କେବେ ବା କେମିତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼େ ସଂଘର୍ଷଭରା ଏହି ଜୀବନ । ତଥାପି ଏହାକୁ ଆଦରି ନେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ବଞ୍ଚିବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି ସେମାନେ ।

“ମୋ ବଡ଼ପୁଅକୁ ୧୮ ବର୍ଷ । ସେ ୮ମ ଶ୍ରେଣୀ ଯାଏଁ ପଢ଼ିଲା ଏବଂ ତା’ପରେ ସ୍କୁଲ ଛାଡ଼ିଦେଲା । ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅକୁ ୧୬ ବର୍ଷ । କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ହେଲେ ସ୍କୁଲ ଯାଇନାହିଁ । ମୁଁ ବି ପାଠଶାଠ ପଢ଼ିନାହିଁ ।” ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଭାବ ସହିତ ଭାରୀ ଲାଗୁଥିଲା ଲବଣ ଶ୍ରମିକ ରାମସିଂ ବଜାନିୟାଙ୍କ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ । “ଆମ ଘରେ ଆମେ ସାତ ଜଣ ରହୁ । ତିନି ଝିଅ, ଦୁଇ ପୁଅ, ଏବଂ ଆମେ ଦୁଇ ଜଣ,” ଭାବାବେଗହୀନ ସ୍ୱରରେ କହନ୍ତି ସେ । ଅଧିକାଂଶ ଲୁଣ କିଆରି ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଭଳି ତାଙ୍କର ବି ବଡ଼ ପରିବାରଟିଏ ରହିଛି ଏବଂ ବଡ଼ ପରିବାରର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କ ଭଳି ତାଙ୍କର ବି ଅନେକ ସମସ୍ୟା ରହିଛି ।

“କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷ କାଳ ମୁଁ ମଲିୟାରେ କାମ କଲି । ତା’ପରେ ଦାଦା (ବଛଡ଼ା ଦାଦା)ରେ ଆଉ ତିନି ବର୍ଷ । ତା’ପରେ ମୁଁ ଦିୱାକୁ ଆସିଲି ଏବଂ ସେଠାରୁ ଧଙ୍ଗଧ୍ରାକୁ; ଆମେ ସେଠାକାର ଲୁଣ କ୍ଷେତରେ କାମ କଲୁ,” କ୍ଲାନ୍ତ ସ୍ୱରରେ କହନ୍ତି କାମସି ଭାଇ । ଏ ସବୁ ସ୍ଥାନ ସୁରେନ୍ଦ୍ରନଗର ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ଯାଇ ଥକି ପଡ଼ିଲେ ସେ ଏବଂ ଶେଷରେ ପଟାଡ଼ି ତାଲୁକା ଅନ୍ତର୍ଗତ ନିଜ ଗାଁ ଓଡୁକୁ ଫେରି ଆସିଲେ । ଏକଥା ଆଦୌ ନୁହେଁ ଯେ, ଗାଁରେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଅଧିକ ଆରାମ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା । “କାମ ନୋ କରିୟେ ତୋ ତାବଡ଼ି ଆପଡ଼ି ଓନ୍ଧି ଥେଇ ଯାୟ । (ଆମେ କାମ ନକଲେ ଘରେ ରାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ନଥିବ)” ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ସେ କହନ୍ତି । “ମୋ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ମଣିଷ କରିବା ଲାଗି ମୁଁ ଦିନରାତି କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କଲି ।” ଏବେ ବି ସେ କରୁଛନ୍ତି । “କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ଯୋଗୁଁ ମୋ ବୟସ ଅପେକ୍ଷା ମୁଁ ବୁଢ଼ା ଦେଖାଯାଏ ।” ତାଙ୍କ ଆଧାର କାର୍ଡ କହେ ଯେ, କାମସି ଭାଇଙ୍କ ବୟସ ୪୪ ବର୍ଷ, କିନ୍ତୁ ସେ ୬୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ବୟସର ଭଳି ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ।

କାମସି ଭାଇ କହନ୍ତି, “କାମ କରିବା ବେଳେ ଦେହ ସାରା ବିନ୍ଧେ । ଗୋଡ଼, ପିଠି, ସବୁଠି କଷ୍ଟ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି କାମ କରୁ, ପିଠିର ତଳପାଖରେ ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ ।” ସେ କହି ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ଆପଣ ତାଙ୍କର ସେହି ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ।

ତିନି ମାସର ହାଡ଼ଥରା ଶୀତ । ପାଞ୍ଚ ମାସର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତାତି । ଏବଂ ଆଠ ମାସର ହାଡ଼ଭଙ୍ଗା କାମ, ଅଗରିୟାମାନଙ୍କ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଅଗରରେ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ । ଲୁଣ କିଆରିଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ଗାମଡ଼ା (ବାଷ୍ଫୀକରଣ କିଆରି) ଏବଂ ଗାମଡ଼ି (ସ୍ଫଟିକୀକରଣ କିଆରି) । ଦୁଇଟି ଗାମଡ଼ି ମିଶିଲେ ପ୍ରାୟ ୭୦,୦୦୦ ବର୍ଗଫୁଟର ଏକ ପାଟା ଗଠିତ ହୁଏ ।

“ଆମର ଏଠି ଖାରାଗୋଡ଼ାରେ ତିନିଟି ପାଟା ଅଛି । ଆମେ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଯାକ ମିଶି ସେଥିରେ କାମ କଲେ ବି ତାହା ଯଥେଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ । ତଥାପି, ମୁଁ ଏକା ଏକା ଏହି ସବୁ କାମ କରେ, ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ ଆମ ଘର କଥା ବୁଝନ୍ତି ଏବଂ ଆମ ପୁଅ ଫ୍ୟାକ୍‌ଟରୀକୁ ଯାଏ,” ତାଙ୍କ ପାଟାର ହିଡ଼ ଉପରେ ବସି କାମସି ଭାଇ ମୋତେ କହନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବାରି ହୋଇ ପଡୁଥାଏ ବୟସ, କ୍ଳାନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଃଖର ଛାପ । ଏହାକୁ ସରଳ ସ୍ୱରରେ କହନ୍ତି ଡି. କେ. ବାଣିଆ: “କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ମୁଁ ପାଟାରେ କାମ କଲି ଏବଂ ତା’ପରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲି । ଏଥିରେ ଖୁବ୍‌ ପରିଶ୍ରମ ଦରକାର ।”

ଗାମଡ଼ା ର କୌଣସି ମାପ ନାହିଁ । ଲବଣାକ୍ତ ଜଳ (ଘନୀଭୂତ ଲୁଣିପାଣି)ର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ଲାଗି ସେଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଲୁଣିପାଣି ବହି ଯାଇ୧୬ ଇଞ୍ଚ ଗଭୀର ଏହି କିଆରିଗୁଡ଼ିକରେ ରହେ ଏବଂ ସେଠାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପାଣିର ବାଷ୍ପୀକରଣ ହୋଇଥାଏ । ଯେତେ ବେଶି ପାଣି ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହେବ, ଲବଣାକ୍ତ ଜଳ ସେତେ ବହଳିଆ ହେବ । ଅଗରିୟାମାନେ ଏହି ଲବଣାକ୍ତ ଜଳକୁ ଡିଗ୍ରିବାଲୁ ପାଣି ବୋଲି କହନ୍ତି । “ପାଣି ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଗାମଡ଼ାରୁ ଅନ୍ୟଟିକୁ ବହିଯାଏ, ଏହାର ଲବଣାଂଶ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଏହା ବହଳିଆ ହୋଇଥାଏ,” ୨୪ ବର୍ଷୀୟ ଲୁଣ କିଆରି ମାଲିକ ଅନିଲ ପଡ଼ାଲିୟା କହନ୍ତି ।

“ଜଣେ ଅଭିଜ୍ଞ ଅଗରିୟାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ପାଣିର ଲବଣାଂଶ ସ୍ଥିତି ଜାଣିବା ଲାଗି କେବଳ ପାଣିକୁ ଦେଖିଦେବା ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ନୂଆ ନୂଆ ଏହି କାମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏଥିପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠି ରଣରେ ଆମେ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରକୁ ‘ଡିଗ୍ରି’ ବୋଲି କହିଥାଉ,” ପଡ଼ାଲିୟା କହନ୍ତି । ଏକଥା ସେ ବମେ ହାଇଡ୍ରୋମିଟର ସଂପର୍କରେ କହନ୍ତି । ପାଣିର ଲବଣାଂଶ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଏହି ତରଳ ପଦାର୍ଥଟି ସାଧାରଣ ପାଣି ତୁଳନାରେ ବହଳିଆ ଓ ଓଜନିଆ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଯେତେ ଅଧିକ ସ୍ଫଟିକୀକୃତ ହୋଇଥାଏ, ଏଥିରେ ଥିବା ଲବଣାଂଶର ମାତ୍ରା ସେତେ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ ।

ନିଜ ପାଟାରେ ଥରକୁ ଥର ଗାରାକମ (ମାଟି କାମ) କରୁ କରୁ ମଝିରେ ମଝିରେ ଆମ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ସଂପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି ଖାରାଗୋଡ଼ାର ୫୨ ବର୍ଷୀୟ ଲୁଣଚାଷୀ ରାମସିଂହ ବଜାଣିୟା: “ହାଇଡ୍ରୋମିଟରର ମାପ ଅନୁସାରେ ଗୋଟିଏ ଗଭୀର ନଳକୂପରୁ ଗାମଡ଼ା ଭିତରକୁ ଯାଉଥିବା ପାଣିର ଲବଣାଂଶ ମାତ୍ରା ୧୨ରୁ୧୪ ଡିଗ୍ରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ । ଆପଣ ଗୋଟିଏ ଗାମଡ଼ାରେ ପାଣି ଭର୍ତ୍ତି କରିଦିଅନ୍ତୁ, ସେଠାରେ ତାକୁ ଦୁଇ ଦିନ ପାଇଁ ରଖି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗାମଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ । ପ୍ରତି ଗାମଡ଼ାରେ ଦୁଇ ଦିନ ଲେଖାଏଁ ରଖିବାର ଏହି ସମାନ ପ୍ରଣାଳୀ ଅବ୍ୟାହତ ରଖନ୍ତୁ ।”

“ଶେଷରେ,” ବଜାଣିୟା କହନ୍ତି, “ଯେତେବେଳେ ସବୁ ଗାମଡ଼ା ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଯିବ, ଏବଂ ପାଣିର ଲବଣାଂଶ ମାତ୍ରା ୨୪ ଡିଗ୍ରୀରେ ପହଞ୍ଚିବ, ଆପଣ ଏହାକୁ ପାଟାଗୁଡ଼ିକରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ । ଏହି ସବୁ ପାଟାରେ ଲବଣାଂଶ ୨୫ରୁ ୨୬ ଡିଗ୍ରୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଲୁଣ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଆପଣ ଲୁଣ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଉପର ସ୍ତର ଦେଖିପାରିବେ ।”

ପାଟାରେ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ କେତୋଟି ଗାମଡ଼ା ଦେଇ ପାଣି ଆସିବା ଦରକାର ହୁଏ ?

“ଆମେ ଯେଉଁ ପାଣି ପାଉ ତାହା ଯଦି ୧୮ରୁ ୨୦ ଡିଗ୍ରୀରେ ଥାଏ, ତେବେ ସାତରୁ ଆଠ ଦିନରେ ହୋଇଯିବ । କିନ୍ତୁ ଆମେ ଯଦି କମ୍‌ ଲବଣାଂଶ ଥିବା ପାଣି ପାଉ, ମନେ କରନ୍ତୁ ୯ରୁ ୧୦ ଡିଗ୍ରୀ ଲବଣାଂଶ ଥିବା ପାଣି, ଆମକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଗାମଡ଼ା ତିଆରି କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ହୁଏତ ୧୪ଟି, ୧୬ଟି କିମ୍ବା ୧୭ଟି, ଏହା ଆମକୁ ମିଳୁଥିବା ପାଣିର ଲବଣାଂଶ ମାତ୍ରା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।” ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ନ୍ତି ରାମସିଂହ, ତାଙ୍କ କୋଦାଳ ଉଠାନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗାରାକମକୁ ଫେରି ଯାଆନ୍ତି ।

ଏଥିରେ ଗାରାକମ ହେଉଛି ସର୍ବପ୍ରଥମ କାମ, ଯାହାକି ଲୁଣ ଚାଷର କେଇ ମାସ ଆଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଏମିତିକା କାମ ଯେ, ଏଥିରେ ହାଡ଼ଥରା ଶୀତରେ ବି ଆପଣଙ୍କର ଝାଳ ବୋହିଯିବ । ଗାରାକମରେ ଲୁଣ କ୍ଷେତକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କରି ଦୁଇଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ: ବାଷ୍ପୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଫଟିକୀକରଣ । ଥରେ କ୍ଷେତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଗଲେ, ଗୋଟିଏ କିଆରିରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ କିଆରିକୁ ପାଣି ବହିଯିବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ନଳା ତିଆରି କରାଯାଏ । ଏବଂ ଏତିକିରେ ଏହି କାମ ବା ଅନ୍ତତଃ ଏହାର ଗୋଟିଏ ପର୍ଯ୍ୟାୟ କାମ ଶେଷ ହୁଏ । ବାଷ୍ଫୀକରଣ କ୍ଷେତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କାମ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସହଜ । କିନ୍ତୁ ସ୍ଫଟିକୀକରଣ କ୍ଷେତ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ମାଟିକାଦୁଅ କାମ ଖୁବ୍‌ କଠିନ ଏବଂ ଅଧିକ ସତର୍କତା ଆବଶ୍ୟକ କରିଥାଏ ।

“ଆମେ ପାଟା ଉପରେ କାଦୁଅର ଲେପ ଦେଉ, ତା’ପରେ ସେଥିରେ ପାଣି ଛାଡ଼ି ଦେଇ କିଆରିର ଉପର ସ୍ତରକୁ ଶକ୍ତ କରିବା ଲାଗି ଏହାକୁ କାଦୁଆ ମାଟିରେ ବାଡ଼େଇ ଦେଉ କିମ୍ବା ଗୋଟିକିଆ ଡ୍ରମ୍‌ରେ ତିଆରି ରୋଲର ଚଲାଇ ଦେଉ,” ମୁନ୍ନା ଭାଇ ଉଗ୍ରେଜା ନାମକ ଜଣେ ଅଗରିୟା ବୁଝାଇ କହନ୍ତି । ଏଥିରୁ ଲୁଣାପାଣି ବହି ପୁଣି ଯେମିତି ମାଟିରେ ମିଶି ନଯାଏ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ କରିନେବା ଲାଗି, ତାଙ୍କ ଭଳି ଲୁଣ କିଆରିରେ କାମ କରୁଥିବା ଶ୍ରମିକମାନେ ସେହି କାଦୁଅ ଚଟାଣରେ ତଳ ଉପର ହୋଇ ଚାଲନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ଫଳରେ ତାହା କଠିନ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଯାଏ । “ଲୁଣ କ୍ଷେତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପୁନରାବୃତ୍ତି କରିଥାଉ । ଏହା ପରେ ଆମେ ଗାମଡ଼ାରୁ ପାଟାକୁ ପାଣି ଛାଡ଼ି ଥାଉ,” ମୁନ୍ନାଭାଇ କହନ୍ତି । ଲୁଣିପାଣିରେ କାଦୁଅ ଯେପରି ମିଶି ନଯାଏ, ତାହା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଲାଗି ପାଟାର ହିଡ଼ ଉପରେ ବି ଲେପ ଦେବାର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି ବୋଲି ସେ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି ।

“ଏଥିରେ ଗଧଖଟଣି ଅଧିକ,” ପ୍ରତି ଲୁଣମରା ଋତୁରେ ଗୋଟିଏ ଲୁଣ କ୍ଷେତ ଭଡ଼ାରେ ନେଉଥିବା ମୁନ୍ନା ଭାଇ କହନ୍ତି । ଅକ୍ଟୋବର-ନଭେମ୍ବରରେ ମାଟିକାଦୁଅ କାମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । “ଏଥିରେ ପ୍ରାୟ ଦେଢ଼ ମାସ ଲାଗି ଯାଏ,” ସେ କହନ୍ତି ।

କଥା ମଝିରେ ମୁନ୍ନା ଭାଇଙ୍କ କ୍ଷେତରେ କାମ କରୁଥିବା ରାମସିଂହ କହନ୍ତି, “ଖରୁ କାମ ଗାରାକମ । ଦୋଢ଼େକ ମୈନୋ କାମ ହରକୁ ହରକୁ କରବୁ ପଡ଼ନ, ତେଁ ଜାନ୍ କରିୟେ ତାଁ । (ମାଟିକାମରେ ପ୍ରକୃତ ପରିଶ୍ରମ ଲାଗେ । ଆମେ ଦେଢ଼ ମାସ କାଳ ଖଟିଥାଉ, ଆମେ ତିନି ଜଣ ଯାକ) ।” ସ୍ଫଟିକୀକରଣ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କିଆରିରେ କାଦୁଆ ମାଟିକୁ ସମତୁଲ କରିବା ଲାଗି ସେ ଚାଲୁଛନ୍ତି । ରାମସିଂହଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଶାରଦା ବେନ୍‌ ପାଟା ର ଚାରିପାଖ କଡ଼ରେ କାଦୁଅ ଲେପି ଦେଉଛନ୍ତି । ଏ କାମରେ ସେମାନଙ୍କର ସେତେ ବେଶି ଅଭିଜ୍ଞତା ନାହିଁ; ଯଦିଓ ଆଜିକୁ ବହୁ ବର୍ଷ ହେଲା ସେମାନେ ଲୁଣ ଚାଷ ସହ ସଂପର୍କିତ ଅନ୍ୟ କେତେକ କାମ କରିଆସୁଛନ୍ତି ।

ଲୁଣ ଚାଷରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କାମ ରହିଛି । “ଏହା ପୂର୍ବରୁ ସେ ମାଲଗାଡ଼ିର ଲୁଣ ଡବାରେ ବୋଝେଇ କରିବା ଲାଗି ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲେ,” ଶାରଦା ବେନ କହନ୍ତି । ୫୦ରୁ ୧୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମ ଓଜନର ବସ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଥାକ ଥାକ କରି ରଖି ଆମେ ୩୦୦ରୁ ୩୫୦ ଚଙ୍କା ରୋଜଗାର କରୁଥିଲୁ । ମୁଁ ବସ୍ତାରେ ଲୁଣ ପୂରାଇବା ଲାଗି ଫ୍ୟାକ୍ଟରୀକୁ ଯାଉଥିଲି । ଆମ ଘର ପାଖରୁ ଏହା ଗୋଟିଏ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଏବଂ ମୁଁ ସକାଳ ୬ଟାରେ ଯାଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ୫ଟା ସୁଦ୍ଧା ଫେରିଆସୁଥିଲି । କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ମଜୁରି ନଥିଲା । ଆମେ ଯେତିକି କାମ କରୁଥିଲୁ ସେହି ହିସାବରେ ମଜୁରି ପାଉଥିଲୁ । ମୁଁ ଓ ମୋର ଦୁଇ ଝିଅ ସେଠାରେ କାମ କରୁଥିଲୁ । ପ୍ରତି ୧,୦୦୦ ବସ୍ତା ପିଛା ଆମକୁ ୮୦ ଟଙ୍କା ମିଳୁଥିଲା । ତେଣୁ ଆମେ ତିନି ଜଣ ମିଶି ଦିନ ସାରା କାମ କଲେ ୪୫୦ରୁ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ପାଉଥିଲୁ,” ଶାରଦା ବେନଙ୍କ ତୁଣ୍ଡରୁ ବାହାରି ଆସୁଥିବା ପ୍ରତିଟି ଶବ୍ଦରୁ କଠୋର ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା ।

“ଝିଅମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଜଣେ ବାହା ହୋଇଗଲା, ଅନ୍ୟ ଜଣକ କାମ ଛାଡ଼ି ଦେଲା । ଏଇଟା ଏମିତି କାମ ନୁହେଁ ଯେ, ଜଣେ ଏକୁଟିଆ କରିଦେବ । ଅତି କମ୍‌ରେ ଆମେ ତିନି ଜଣ ହେବା ଦରକାର । ବସ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଭରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ସିଲ୍‌ କରିବା ଯାଏଁ ସିଲେଇ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ୨୫ କି ୫୦ କିଲୋଗ୍ରାମ ଓଜନର ବସ୍ତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଏଥିରେ ବହୁତ କାମ । ତଳୁ ଖୁବ୍‌ ସରୁ ସରୁ ଗୁଣ୍ଡ ଲୁଣକୁ ଏକାଠି କରିବା ଲାଗି ଆମକୁ କୋଦାଳ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ,” ତାଙ୍କ ମୁହଁର ଝାଳକୁ ବ୍ଲାଉଜ୍‌ରେ ପୋଛି ନେଇ ଏବଂ ହାତରେ ଲାଗିଥିବା କାଦୁଅକୁ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ସଫା କରୁ କରୁ ଶାରଦା ବେନ କହନ୍ତି ।

ଗାରାକମରେ ଗୋଟିଏ କୂଅ ଖୋଳିବା କାମ ବି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ମାଟିକାଦୁଅ ମିଶା ପାଣି ପଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରମିକମାନେ ଖୋଳିବାରେ ଲାଗନ୍ତି । “ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ମରୁଭୂମିରେ ୨୫ରୁ ୬୦ ଫୁଟ ଗଭୀର କୂଅ ଖୋଳୁଥିଲୁ । ଆଜିକାଲି ଆମେ ୮୦ରୁ ୨୫୦ ଫୁଟ ତଳେ ଥିବା ଭୂତଳ ଜଳ ଯାଏଁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ନଳକୂଅ ବ୍ୟବହାର କରୁଛୁ,” ଡି.କେ.ବାଣିଆ କହନ୍ତି । “ବହୁ ଦିନ ତଳେ ଆମେ ଯେତେବେଳେ ମରୁଭୂମିକୁ ଯାଉଥିଲୁ, ସାରା ଖାରାଗୋଡ଼ା ଶୋକରେ ବୁଡ଼ି ବିଳାପ କରୁଥିଲା । କାରଣ, ଥରେ ଶଗଡ଼ରେ ବସିଯିବା ମାନେ ଆଗାମୀ ସାତ କି ଆଠ ମାସ ପାଇଁ ଆମେ ଫେରିବାର ଆଶା ନଥିଲା,” ପୁରୁଣା କଥା ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି ୮୦ ବର୍ଷୀୟା ଶାନ୍ତା ବେନ ମରସୁନିଆ । “କାମ କାଠୁଁ ଖରୁ, ପଣ ପେଲା ଜେବୁ କାଠୁଁ ନଥ ରୟୁଁ, ଟେକ୍‌ନୋଲୋଜିନେ ଲିଧେ । (ଅବଶ୍ୟ କଷ୍ଟକର କାମ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଭଳି ନୁହେଁ, ଟେକ୍‌ନୋଲେଜିକୁ ଧନ୍ୟବାଦ),” ଅନିଲ ପଡ଼ାଲିୟା କହନ୍ତି ।

“ଆମ ପାଟା ଖାରାଗୋଡ଼ାରୁ ଅତି କମ୍‌ରେ ୩୭ କିଲୋମିଟର ଦୂର ହେଲେ ବି ଆମେ ପ୍ରତି ସପ୍ତାହରେ ଥରେ ଗାଁକୁ ଯାଇଥାଉ, ବେଳେବେଳେ ମାସକୁ ଥରେ ଯାଉ, ଦରକାରୀ ଜିନିଷପତ୍ର ଆଣି ଫେରିଆସୁ । ଏମିତି କି ପରିବା ବିକାଳି ବି ଏଠାକୁ ତାଙ୍କ ବାଇକ୍‌ରେ ଆସନ୍ତି, ପାଣି ଟ୍ୟାଙ୍କର ଆସେ, ଉଭୟ ପିଇବା ପାଣି ଏବଂ ଘରକାମ ଲାଗି ପାଣି ନେଇ ସବୁ ସପ୍ତାହରେ ଆସେ । ସୌରଶକ୍ତି ପ୍ୟାନେଲ ଲାଗିଥିବାରୁ ଆମ କାମ ସହଜ ହୋଇଯାଇଛି । (ଆଗରୁ ଯେଉଁ କାମରେ ଶାରୀରିକ ପରିଶ୍ରମ ଦରକାର ହେଉଥିଲା, ଏବେ ସେ ସବୁ କାମରେ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରୁଛି) । ଚାଞ୍ଛିବା ଲାଗି ଥିବା ଉପକରଣ- ଖୁରୁପିରେ ଆମେ କ୍ଷେତରୁ ଲୁଣ ଚାଞ୍ଛିବା ବେଳେ ବୁଟ୍‌ ପିନ୍ଧିଥାଉ,” ଅଗରିୟାମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଧାରାରେ ଘଟିଥିବା ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂପର୍କିତ ସୂଚନା ଦେଇ କଥା ଶେଷ କରନ୍ତି ଅନିଲ ।

କଷ୍ଟକର ଗାରାକମ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଦନ୍ତାରା (ଖୁରୁପିରେ ଚାଞ୍ଛିବା) କାମ । ବାଷ୍ପୀକରଣ କିଆରିଗୁଡ଼ିକରେ ଖାରବନ (ପରିପୃକ୍ତ ଲୁଣିପାଣି) ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ବହଳିଆ ହୋଇ ରହିଥିବା ପାଣିକୁ ଗୋଟିଏ ଅଣଓସାରିଆ ଛିଦ୍ର ବାଟ ଦେଇ ପାଟା ଭିତରକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ । ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇସାରିଥିବା ପାଟାରେ ଏହି ପାଣି ରହିଥିବା ବେଳେ ଅଗରିୟାମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି କ୍ଷେତକୁ ଖୁରୁପିରେ ଚାଞ୍ଛି ଦିଅନ୍ତି । ସମଗ୍ର କ୍ଷେତରେ ବାରମ୍ବାର ଖୁରୁପି ବାଜିବା ଫଳରେ ଜମି ରହିଥିବା ଲୁଣର ପରସ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଅଗରିୟାମାନେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ବୀଜ୍‌’ ବା ବିହନ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହି ଅଶୋଧିତ ଲୁଣର ସ୍ଫଟିକ ବା ବିହନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଲାଗି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଠରୁ ଦଶ ଦିନ ଯାଏଁ ଲୁହାରେ ତିଆରି ଖୁରୁପି ନେଇ ଅବିରତ ଭାବରେ ସାରା କ୍ଷେତ ଚାଞ୍ଛିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।

“କ୍ଷେତ ସାରା ଖୁରୁପି ଚଲାଇ ଆମେ ଯେତେ ବେଶି ଚାଞ୍ଛିବୁ ସେତେ ବେଶି ଲୁଣ ପାଇବୁ । ଖୁରୁପି ଚାଲିବା ଯୋଗୁଁ ଜମି ରହିଥିବା ପରିପୃକ୍ତ ଲୁଣପାଣି ଚହଲି ଥାଏ, ଏହା ଯୋଗୁଁ ଲବଣାକ୍ତ ମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଏହାର ଅର୍ଥ ଆମେ ବେଶି ଲୁଣ ପାଉ,” ମନ୍ନୁ ଭାଇ କହନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଜନତା ଅଗର ଲୁଣ କିଆରିର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡରୁ ଆର ମୁଣ୍ଡ ଯାଏ ଲୁହା ଖୁରୁପିରେ ଚାଞ୍ଛୁଥିବା ବେଳେ ସେ ଆମ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥାଆନ୍ତି । ଆମ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି ଆଉ ଜଣେ ଅଗରିୟା, ୪୫ ବର୍ଷୀୟା ବନିତା ବେନ ପଡ଼ାଲିୟା । “ଦିନେ ଛଡ଼ା ଦିନେ ଆମେ ଏହା କରୁ । ଖୁରୁପିରେ ପୂରା କ୍ଷେତ ଚାଞ୍ଛିବାକୁ ଦୁଇ ଘଣ୍ଟା ଲାଗେ । କିନ୍ତୁ ଲୁଣର ପରିମାଣ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଏଥିରେ ଆଉ ଅଧିକ ସମୟ ଲାଗେ- ଦୁଇ ତିନି ଘଣ୍ଟାରୁ ଚାରି ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।”

ଖୁରୁପି ଚଲାଇ ଲୁଣର ସ୍ଫଟିକ ତିଆରି କରିବାରେ ଅଗରିୟାମାନେ ତିନିରୁ ଚାରି ମାସ ବିତାଇ ଦିଅନ୍ତି । ତଥାପି ସ୍ଫଟିକାକାର ଲୁଣ ପରସ୍ତର ତିନି ଇଞ୍ଚ ଉପରେ, କିଆରିରେ ପାଣି ଜମି ରହିଥାଏ । ସ୍ଫଟିକାକାର ଲୁଣର ପରିମାଣ ବଢ଼ିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ହାତ ଉପରେ ଚାପ ବଢ଼େ, ପିଠିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ବଢ଼େ, ଗୋଡ଼ ଉପରେ ଅଧିକ ଚାପ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ତା ସାଙ୍ଗକୁ ଉପର ଆକାଶରୁ ଖସି ଯୋଡ଼ି ହୋଇଯାଉଥାଏ ଏପ୍ରିଲ ମାସର ଖରା ତାତିର ତୀବ୍ରତା । କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ଭାରରେ ଶରୀର ଆଗକୁ ଝୁଙ୍କିଯାଏ ।

ଲୁଣ କ୍ଷେତର ଶ୍ରମିକମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଆନ୍ତି; ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ ଢାଲେ ଆବୁ (ଢାଲ ଆଢୁଆଳରେ ରଖିବା) । “କ୍ଷେତରୁ ଲୁଣ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଲାଗି ଆମେ ଚାରିରୁ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଲୋକ ଦରକାର କରୁ । ପାଖରେ ଥିବା ଲୁଣ କିଆରିରୁ କିଛି ଲୋକ ମିଳିଗଲେ ଏହାକୁ ଆମେ କହୁ ‘ଢାଲେ ଆୟା’ । ସେମାନଙ୍କର ଦରକାର ବେଳେ ଆମେ ଯାଉ, ଆମର ଦରକାର ବେଳେ ସେମାନେ ଆସି କାମରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି ।” ଅନିଲଙ୍କ କଥାରୁ ସହଯୋଗର ଆଭାସ ମିଳେ, ଯାହାକି ଏଭଳି ଏକ ଅଳ୍ପ ଲୋକସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖୁବ୍‌ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଯଦି କେହି ଢାଲ (ଅନୁଗ୍ରହ) ଫେରାଇ ନ ପାରନ୍ତି, ତେବେ ସେ କ୍ଷତିପୂରଣ ବାବଦରେ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ୫୦୦ରୁ ୬୦୦ ଟଙ୍କା ଦେଇଥାଆନ୍ତି ।

ଜଣେ ଲୁଣ ଶ୍ରମିକ କେତେ ରୋଜଗାର କରନ୍ତି ?

“ପ୍ରତି ବସ୍ତା ପାଇଁ ପନ୍ଦର ଟଙ୍କା । ଗୋଟିଏ ବସ୍ତାରେ ଆପଣ ପ୍ରାୟ ଶହେ କିଲୋଗ୍ରାମ ଲୁଣ ଭର୍ତ୍ତି କରିପାରିବେ,” ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ହିସାବ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି କାମସି ଭାଇ । କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର କ୍ଷେତରେ ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ କାମ କରନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କ୍ଷେତରେ କାମ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ? “ଲୁଣ ଏବେ ବି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମେ ସତୁରୀରୁ ଦୁଇ ଟଙ୍କା କମ୍‌ (୬୮) ଆଶା ରଖୁ,” ଅନିଲ ପଡ଼ାଲିୟା ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ୧୦୦ କିଲୋ ଲୁଣ ବସ୍ତା ପିଛା ୬୮ ଟଙ୍କା, କିମ୍ବା ଟନ୍‌ ପିଛା ୬୮୦ ଟଙ୍କା ମିଳିବ ।

ଏ ବର୍ଷ ସେ କେତେ ଲୁଣ ପାଇବେ ?

“ଦୁଇଟି ପାଟାରୁ ୯୦୦ରୁ ୨,୦୦୦ ଟନ୍‌ ଯାଏ ଲୁଣ ଅମଳ କରାଯାଇପାରିବ,” ଅନିଲ କହନ୍ତି । ୨,୦୦୦ ଟନ୍‌ ମିଳିଲେ ସେ ଚାଷ କରିଥିବା ଲୁଣ ବାବଦରେ ତାଙ୍କୁ ୧୩.୬ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ମିଳିବ । ଖର୍ଚ୍ଚ କେତେ ହୋଇଥିବ? “ଖର୍ଚ୍ଚରେ ରହିଛି ବ୍ୟାରେଲ ପିଛା ୧୮,୫୯୨ ଟଙ୍କା ହିସାବରେ ତେର ବ୍ୟାରେଲ ଡିଜେଲ ।” ଏ ବାବଦ ଖର୍ଚ୍ଚ ପରିମାଣ ମୋଟାମୋଟି ୨.୪୨ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା, ତୁରନ୍ତ ମନେ ମନେ ଅଙ୍କ କଷି ମୁଁ ବୁଝିନେଲି ।

ଆଉ କିଛି ଖର୍ଚ୍ଚ ଅଛି ? “ପରିବାରର ଚାରିରୁ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଲୋକଙ୍କ ପରିଶ୍ରମ,” ପଡ଼ାଲିୟା କହନ୍ତି । ଆଉ? “ଲୁଣ ଟନ୍‌ ପିଛା ୧୫ ଟଙ୍କା ହିସାବରେ ଗୋଟିଏ ଟ୍ରାକ୍‌ଟର ଭଡ଼ା ।” ଏହାର ଅର୍ଥ ୨,୦୦୦ ଟନ୍‌ ଲୁଣ ପାଇଁ ଟ୍ରାକ୍‌ଟର ଭଡ଼ା ବାବଦରେ ୩୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ।

ଆଉ କିଛି ? “ରେସ୍‌ନୁ ପାଣି, (ମାଆ ପାଣି) ।” ‘ମାଆ ପାଣି’ର ଅର୍ଥ ଲୁଣ ସ୍ଫଟିକ ଅମଳ ହେଲା ପରେ କ୍ଷେତରେ ରହିଯାଉଥିବା ପାଣି । ଏଥିରେ କେତେ ଟଙ୍କା ଲାଗେ? “ସେଥିରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ ନାହିଁ । ସେଇଟା ଆୟ । ଗୋଟିଏ ଟ୍ୟାଙ୍କର ମାଆ ପାଣିରୁ ୨,୦୦୦ ଟଙ୍କା ମିଳେ,” ଅନିଲ କହନ୍ତି । ଏଥର ଆମେ ୩୦-୩୫ ଟ୍ୟାଙ୍କର ପାଇବୁ, ତେଣୁ ସେ ବାବଦରେ ୬୦ରୁ ୭୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ମିଳିବ ।” ଏବେ ଆମେ ଯଦି ଡିଜେଲ, ଟ୍ରାକ୍ଟର ଭଡ଼ା ବାବଦ ଖର୍ଚ୍ଚ ବାଦ୍‌ ଦେଉ ଏବଂ ମାଆ ପାଣି ବାବଦ ଆୟକୁ ମିଶାଉ, ତେବେ ୨,୦୦୦ ଟନ୍‌ ଲୁଣରୁ ମୋଟାମୋଟି ୧୧.୫୮ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର ହୁଏ ବୋଲି କହିପାରିବା । ଏହାର ଅର୍ଥ ଲୁଣ ଟନ୍‌ ପିଛା ୫୭୯ ଟଙ୍କାରୁ ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ ।

ବଜାରରେ ଟାଟା ଲୁଣର ଦର କିଲୋଗ୍ରାମ ପିଛା ୨୮ ଟଙ୍କା (ସର୍ବାଧିକ ଖୁଚୁରା ମୂଲ୍ୟ) । ସେହି ସମାନ ପରିମାଣର ଲୁଣ ବିକି ଅନିଲ ରୋଜଗାର କରନ୍ତି ୫୮ ପଇସା ।

ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ କ୍ଷେତରେ କାମ କରୁଥିବା କାମ୍‌ସି ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ତା’ଠାରୁ ବହୁତ କମ୍‌ । “ଏଥର ସେଠ୍‌ମାନେ (ମାଲିକମାନେ) ଏହାକୁ ସତୁରୀ ଆଉ ଅଧା (୭୦.୫ ଟଙ୍କା) ଦରରେ ବିକିଲେ,” ସେ କହନ୍ତି । “ମୋଟ ୩୫୪ ଟନ୍‌ । ମୋତେ ସବୁ ମିଶି ମିଳିଲା ୫୦,୩୦୦ ଟଙ୍କା ।” ଏହାର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର କ୍ଷେତରେ କାମ କରୁଥିବା ଜଣେ ଶ୍ରମିକ, ସେହି ଏକା କିଲୋଗ୍ରାମ ଓଜନର ଲୁଣ ଉତ୍ପାଦନ କରି ମାତ୍ର ୧୫ ପଇସାରୁ କିଛି କମ୍‌ ପାଇଥାଏ ।

କାମ୍‌ସି ଭାଇ, ରାମସିଂହ, ଅନିଲ, ବନିତା ବେନଙ୍କ ଭଳି ହଜାର ହଜାର ଅଗରିୟାଙ୍କ ଝାଳବୁହା ପରିଶ୍ରମ ବଳରେ ଯେଉଁ ଲୁଣ ଚାଷ କରାଯାଏ, ଆଗକୁ ତାହା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ରିପୋର୍ଟଗୁଡ଼ିକୁ (୨୦୨୧-୨୨) ବଳିଷ୍ଠ ରୂପ ଦିଏ: “ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ଉତ୍ପାଦନ ୬୫.୬୪ ଲକ୍ଷ ଟନ୍‌ ତୁଳନାରେ, ଏ ବର୍ଷ, ଅର୍ଥାତ୍‌ ୨୦୨୧-୨୨ ବର୍ଷରେ, ଆମ ଦେଶ ୨୬୫.୯୯ ଲକ୍ଷ ଟନ୍‌ ଲୁଣ ଉତ୍ପାଦନ କରିଛି । ଲୁଣ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚୀନ ଓ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା ପରେ ଭାରତ ପୃଥିବୀରେ ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନ ବଜାୟ ରଖିଛି ।”

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ୨୪୬ ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ତାଲିକା (ତାଲିକା- I)ର କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ୫୮ରେ ଲୁଣ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ତାଲିକାରେ ରହିଥିବା ଅର୍ଥ କେବଳ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ହିଁ ଏ ସଂପର୍କରେ ବିଧି ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ । ଏହା ସହିତ ଗୋଟିଏ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପରାମର୍ଶଦାତା ବୋର୍ଡ (CAB) ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏବଂ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍‌ ଅନୁସାରେ CABର ସଦସ୍ୟ ତାଲିକାରେ ଅମଲା ଏବଂ ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନର ସଦସ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏଥିରେ ବିଧାୟକ, ଲୁଣ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ସାତଟି ରାଜ୍ୟ (ଗୁଜରାଟ, ତାମିଲନାଡୁ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ, ଓଡ଼ିଶା, ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ, ରାଜସ୍ଥାନ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର)ର ଲୁଣ ଉତ୍ପାଦକ ସଂଘର ପ୍ରତିନିଧି, ଏବଂ ଲୁଣଚାଷୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଅନ୍ତରରେ ପ୍ରାଥମିକତା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଶିକ୍ଷିତ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ଏଥିରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଥାନ ପାଇ ନାହାଁନ୍ତି ସେମାନେ ହେଲେ ନିଜେ ଅଗରିୟାମାନେ ।

ମୂଳତଃ ଗୁଜରାଟୀରେ ଏହି ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍