गुजरातचे अगरिया: ‘मीठमोला’ची माणसं

रणाच्या म्हणजेच वाळवंटाच्या वेशीवरचं एक गाव. माझ्यासमोर एक माणूस उभा होता. मिचमिचे डोळे, करडे केस, भेगाळलेल्या, कडक टाचा. उन्हाने होरपळलेली कातडी, ओठांचा आणि गालाचा रंग सारखाच. मिठाच्या कणांनी चमचमणारा काटक देह. त्याला पाहताक्षणी कुणीही ओळखावं. हा अगारिया, मिठागरातला कामगार.

खाराघोढाच्या रणात रेती नाहीच. सगळीकडे फक्त खारी माती. पावसाळ्यात इथे पाणी भरतं. आणि त्यानंतर पुन्हा फक्त माती. कालच्यापेक्षा आज गरम आणि हळूहळू सगळं रण म्हणजे कोरडी माती. क्षितिजावर एकही झाड नाही. कुठे तरी काटेरी झुडुपं दृष्टीला पडतात. नुसतं ऐकूनही दमायला व्हावं. अशा वातावरणात काम करणं म्हणजे विचार करा! कितीही अंतर चाला, तुम्ही कुठे पोचतच नाही. पण आयुष्य तरीही सुरूच असतं.

“हा रस्ता नाही परका
तरि रणात हरवून जातो
पूर्वजांचीच ही वाट
तरि रणात हरवून जातो”

मिठागरात काम करणाऱ्या कामगारांच्या कष्टांना शब्दबद्ध करणारे या रणातले ६५ वर्षीय कवी डी. के. वाणिया म्हणतात, “या प्रांतातले ९९ टक्के अगारिया विमुक्त जमातीतले आहेत – चुंवालिया कोळी.” चुंवालिया हा शब्द चुमवाल या प्रांतावरून पडला. अहमदाबाद जिल्ह्याच्या विरमगाम या उपविभागाचा ईशान्येकडे हा प्रांत येतो. गुजरातीमध्ये चुंवालिस म्हणजे ४४ – चव्वेचाळीस. या भागातली ४४ गावं. या जमातीच्या लोकांचं आयुष्य म्हणजे दुःख आणि कष्ट. प्रत्येक घरात संघर्षाची कहाणी आहे. काही तर अगदी हृदय पिळवटून टाकणाऱ्या आहेत.

“माझा थोरला मुलगा १८ वर्षांचा आहे. तो आठवीपर्यंत शिकला मग शाळा सोडली. दुसरा १६ वर्षांचा आहे. त्याने शाळेची पायरीच चढली नाहीये. मी सुद्धा अडाणीच.” मिठागरात काम करणारे रामसिंग बजाणिया बोलतात. त्यांचे शब्द जबाबदारीच्या भाराने जड जड झाल्यासारखे वाटतात. “आम्ही घरात सात माणसं. तिघी पोरी, दोन पोरं आणि आम्ही दोघं,” ते स्पष्ट सांगतात. बहुतेक मीठकामगारांची कुटुंबं ही अशीच मोठी आहेत. आणि मोठी कुटुंबं असणाऱ्या बहुतेकांसारखंच त्यांच्यासमोरही अडचणींचे मोठे डोंगर कायमच उभे असतात.

“मी मालियामध्ये वीस वर्षं काम केलं. त्यानंतर तीन वर्षं दादामध्ये (वाछडा दादा). त्यानंतर मी दिवाला आलो आणि मग ध्रानगाधराला. आम्ही तिथल्या शेतात मजुरी करायचो,” कमसी भाई सांगतात. आवाजाला काळजीची किनार. ही सगळी ठिकाणं सुरेंद्रनगर जिल्ह्यात आहेत. इथे तिथे भटकंतीला वैतागून शेवटी ते पटाडी तालुक्यातल्या आपल्या ओडू गावी परतले. तिथेही सगळं काही सुरळीत किंवा निवांत नव्हतंच. “काम नो करिए तो तावडी आपडी ओंढी थाइ जाय [काम केलं नाही तर खायला चार घास पण नसतील],” असं म्हणत ते सुस्कारा टाकतात. “मुलं मोठी करायची होती. दिवसरात्र काबाडकष्ट केले.” आजही तेच करतायत. “या कामामुळे मी वयापेक्षा जास्त म्हातारा दिसतो.” आधार कार्डावर त्यांचं वय ४४ नोंदवलंय. पण ते साठीचे वाटतात.

“काम करतो ना, अंग ठणकतं,” कमसी भाई म्हणतात. “पाठ, पाय, सगळं ठसठसतं. अनेक तास अथक काम केल्यावर कंबर इतकी दुखते की सहन होत नाही.” ते बोलतात आणि त्यांची वेदना तुम्हालाही जाणवायला लागते.

तीन महिन्यांची कडाक्याची थंडी. पाच महिने भाजून काढणारा उन्हाळा. मिठाच्या आगरांमध्ये काम करणारे आगरियांचे आठ महिन्यांचे अंग मोडून काढणारे श्रम. मिठागरांचे काही भाग केलेले असतात. त्यांना म्हणतात गामडा (बाष्पीभवनाची जागा) आणि गामडी (मीठ तयार होतं ती जागा). दोन गामड्यांचा मिळून एक पाटा. अंदाजे ७०,००० चौरस फूट क्षेत्रफळ.

“खाराघोडामध्ये आमचे तीन पाटे आहेत. आम्ही पाचही जण इथे राबलो तरी कमीच पडतील आमचे श्रम. विचार करा, मी एकटा इथे काम करतोय. माझी बायको घरचं सगळं पाहते. आणि आमचा पोरगा कारखान्यात जातो कामाला,” माझ्याशी बोलता बोलता कमसी भाई त्यांच्या पाट्याच्या बांधावर बसतात. त्यांच्या चेहऱ्यावर त्यांचं वय, थकवा आणि पीडा कोरलेली आहे. डी. के. वाणिया अगदी सहज सांगतात, “मी पाट्यात काही काळ काम केलं. आणि मग सोडून दिलं. फार कष्टाचं काम आहे ते.”

गामड्याचं काही मोजमाप नाही. खाऱ्या पाण्याची क्षारता वाढवण्यासाठी ही आगरं वापरली जातात. सोळा इंच खोली असलेल्या या खाचरांमध्ये खारं पाणी येतं. आणि मग प्रखर सूर्यप्रकाशात बाष्पीभवन होतं. पाण्याची जसजशी वाफ होत जात तसतसं खालचं पाणी जास्त दाट, खारं होत जातं. आगरिया या पाण्याला ‘डिग्रीवालू पाणी’ म्हणतात. “एका गामड्यातून दुसऱ्या गामड्यात पाणी जातं तसतसा त्याचा खारेपणा वाढतो. ते जास्त दाट होत जातं,” या मिठागराचा मालक, २४ वर्षीय अनिल पडालिया सांगतो.

“एखाद्या अनुभवी आगरियाने नुसतं पाणी पाहिलं तरी त्याला समजतं. पण नवीन लोक खारेपणा मोजण्यासाठी काही तरी उपकरणं वापरतात. इथे कच्छच्या रणात आम्ही त्या यंत्राला म्हणतो, ‘डिग्री’,” पडालिया सांगतो. तो बाउमे हायड्रोमीटरबद्दल सांगत असतो. पाण्याची क्षारता वाढत गेली की ते दाट होतं आणि साध्या पाण्यापेक्षा त्याचं वजन देखील जास्त असतं. पाण्यात स्फटिकं जास्त व्हायला लागली की क्षारतेची तीव्रता देखील वाढत जाते.

रामसिंग भाई बजाणिया, खाराघोडाचे ५२ वर्षीय शेतकरी. ते आम्हाला ही सगळी प्रक्रिया समजावून सांगतात. एकीकडे त्यांचं गाराकाम म्हणजे चिखलकाम सुरू असतं आणि दुसरीकडे पाट्यात. “बोअरमधून गामड्यात जे पाणी जातं त्याची क्षारता हायड्रोमीटरवर मोजली तर १२ ते १४ डिग्री निघते. तुम्ही एका गामड्यात पाणी भरायचं, त्यानंतर दोन दिवस ते तसंच राहू द्यायचं आणि मग पुढच्या गामड्यात सोडायचं. सगळ्या गामड्यांमध्ये पाणी भरण्याची हीच प्रक्रिया आहे. दोन दिवस ठेवायचं, पुढच्या गामड्यात सोडायचं.”

“शेवटी, जेव्हा सगळ्या गामड्यांमध्ये पाणी भरतं ना तेव्हा त्या पाण्याची क्षारता २४ डिग्रीपर्यंत जाते. मग ते पाट्यात सोडायचं. इथे पाट्यामध्ये २५ ते २६ डिग्री क्षारतेला मीठ तयार व्हायला लागतं. इथे पाण्यावरती तुम्हाला मिठाचा एक थर दिसून येईल.”

पाट्यात जायच्याआधी किती गामड्यांमधून पाणी फिरवावं लागतं?

“जर पाण्याची क्षारता १८ ते २० डिग्री असेल तर सात ते आठ गामडे बास होतात. पण पाणी फार खारं नसेल, ९-१० डिग्रीचं असेल तर आम्हाला जास्त गामडे तयार करावे लागतात. चौदा, सोळा किंवा सतरा. सगळं काही पाण्याच्या खारेपणावर अवलंबून आहे.” असं म्हणत रामसिंग भाई एक मोठा श्वास घेतात आणि परत आपल्या गाराकामाला लागतात.

मीठ तयार होण्याची प्रक्रिया सुरू होण्याच्या बरंच आधी गाराकाम सुरू होतं. आणि हे कामच असं असतं की अगदी कडाक्याच्या थंडीतही तुम्हाला घाम फुटतो. गाराकाम म्हणजे पाण्याचं बाष्पीभवन आणि मीठ तयार करण्यासाठी खाचरं तयार करण्याचं काम. खाचरं तयार झाली की एकातून दुसऱ्यात पाणी जाण्यासाठी वाट तयार केली जाते. हा झाला कामाचा एक टप्पा. बाष्पीभवनासाठी खाचर तयार करणं त्यातल्या त्यात जरा सोपं असतं. पण मीठ फुटण्यासाठी जे खाचर करायचं ते मात्र कठीण. फार काळजीपूर्वक हे काम करावं लागतं.

“आधी आम्ही पाटा चिखलाने लिपून घेतो. मग त्यात थोडं पाणी सोडायचं. त्यानंतर तयार झालेला चिखल धोपटायचा किंवा पिंपासारखा रोलर फिरवून खालचा तळ चोपून घ्यायचा,” मुन्नाभाई उघरेजा सांगतात. तेही आगरिया आहेत. त्यांचं काम म्हणजे खाचरातला चिखल इकडून तिकडे चालत जात पायाने चोपायचा आणि खालचा तळ एकदम सपई करून घ्यायचा. असं कशासाठी? तर मीठ फुटण्याची प्रक्रिया सुरू होते तेव्हा पाणी मातीत जिरू नये म्हणून. “जमीन पक्की होईपर्यंत आम्ही ही प्रक्रिया करत राहतो. त्यानंतर गामड्यातून पाणी पाट्यात सोडायचं,” मुन्नाभाई सांगतात. खाऱ्या पाण्यात माती मिसळू नये म्हणून खाचराच्या कडासुद्धा लिंपून घेतल्या जातात.

“गाढवकाम आहे बहुतेक सगळं,” मुन्नाभाईंची टिप्पणी. ते दर वर्षी मिठागर भाड्याने घेतात. ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये गाराकाम सुरू होतं. “एक-दीड महिना लागतो,” ते सांगतात.

मुन्नाभाईंबरोबर काम करणारे रामसिंग बोलू लागतात, “खरू काम गाराकाम. डोढेक मइनो काम हरखू करवु पड्य, तइन जणा करिए तान [खरं काम म्हणजे हे लिंपायचं काम. आम्ही दीड महिना हे कष्ट करतो, आम्ही तिघं].” मीठ फुटण्यासाठी केलेल्या खाचरात ते इकडून तिकडे चालत जात खालची जमीन सपई करतायत. रामसिंग भाईंच्या पत्नी शारदा बेन पाट्याच्या कडा चिखलाने लिपून घेतायत. या कामाचा त्यांना फारसा अनुभव नाही. मीठ काढायची इतर कामं मात्र ते बऱ्याच वर्षांपासून करतायत.

मीठ काढण्याच्या प्रक्रियेत खूप साऱ्या पायऱ्या आणि छोटी मोठी कामं असतात. “ते या कामात येण्याआधी मजुरी करायचे, गाडीत मीठ लादायचे,” शारदा बेन सांगतात. “५० ते १०० किलोची मिठाची पोती लादून आम्ही ३००-३५० कमवत असू. मी कारखान्यात मिठाची पोती भरायला जायची. घरापासून एक किलोमीटरवर होता कारखाना. सकाळी ६ ला जायचं ते संध्याकाळी ५ ला परत यायचं. मजुरी काम करू तसं मिळायची. ठरलेली काहीच नाही. मी आणि माझ्या दोघी मुली तिथं काम करायचो. १००० कट्ट्यांमागे ८० रुपये मिळायचे. तिघींच्या कामाचे दिवसाला ४५०-५०० रुपये मिळायचे.” शारदा बेन सांगतात त्या प्रत्येक शब्दामागे कटुसत्य लपलेलं आहे.

“मग एका लेकीचं लग्न झालं, दुसरीनं काम सोडलं. हे काम एकटीने होणारं नाही. किमान तिघं तरी पाहिजेत. २५ ते ५० किलोचा कट्टा भरायचा आणि कड शिवायची. खूप काम असायचं. मीठ गोळा करण्यासाठी फावडं वापरायचो आम्ही,” शारदा बेन सांगतात. बोलता बोलता ब्लाउजच्या कडेने कपाळावरचा घाम पुसतात. आणि हाताला लागलेला चिखल बोटाने काढून टाकतात.

विहीर खोदण्याचं कामही याच गाराकामाचा भाग आहे. पाणी लागेपर्यंत विहीर खोदतात. “पूर्वी आम्ही या वाळवंटात २५ ते ६० फूट खोल विहीर खणायचो. आज मात्र आम्हाला ८० ते २५० फूट कोल बोअर घ्यावी लागते. तेव्हा कुठे पाणी लागतं,” डी. के. वाणिया सांगतात. “पूर्वी आम्ही रणात जायला निघालो की अख्खं खाराघोडा रडायचं, विलाप करायचं. गाडीत बसलं की थेट सात-आठ महिन्यांनीच गावी परतायचो,” ऐंशी वर्षांच्या शांता बेन मरसुनिया सांगतात. “काम काठुं खरु, पण पेला जेवु काठुं नथ रयुं, टेक्नोलोजीन लिधे [काम कष्टाचंच आहे, पण पूर्वीइतकं नाही. टेक्नॉलॉजीचे उपकार आहेत],” अनिल पडालिया सांगतो.

“खाराघोडापासून आमचा पाटा ३७ किलोमीटर तरी लांब असेल. पण आम्ही आठवड्यातून एकदा तरी घरी जाईन येतो. किमान महिन्यातून एकदा तरी. गरजेच्या वस्तू घेऊन परत यायचं. आता तर भाजीवाला सुद्धा इथे गाडीवर येऊन जातो. पाण्याचा टँकर येतो. आठवड्याला पिण्याचं आणि सांडण्याचं पाणी येतं. सोलर पॅनलने आमचं काम हलकं झालं आहे [पूर्वी हाताने करावी लागणारी बरीच काम आता विजेवर चालणारी यंत्रं करू शकतात आणि ती सौरऊर्जेवर चालतात]. पाणी ढवळण्यासाठी आम्ही मोठा पंजा वापरतोय, पायात बूट घालतोय,” आगरियांच्या आयुष्यात झालेले असे अनेक सारे बदल अनिल सांगतो.

कष्टाचं गाराकाम झालं की दंतारा म्हणजेच पंज्याचं काम सुरू होतं. बाष्पीभवन झालेलं दाट खारं पाणी म्हणजे खारवण एका छोट्या बिळातून पाट्यामध्ये सोडलं जातं. हे पाणी आता इथेच काही काळ राहणार. आगरिया अधून मधून हे पाणी पंजाने ढवळून काढतात. असं केल्याने पाण्यावर जमलेला मिठाचा थर तुटून त्याचे छोटे छोटे कण तयार होतात. आगरिया यांना ‘बीज’ म्हणतात. आठ ते दहा दिवस सतत लोखंडी पंज्याने खारवण ढवळून काढल्यानंतर कच्चं मीठ तयार होतं.

“आम्ही जितक्या जास्त वेळ पंजा चालवू, तितकं जास्त मीठ निघतं. पंजा फिरवला की खारवण ढवळून निघतं, त्याची क्षारता वाढते आणि त्यामुळे मीठ जास्त निघतं,” मुन्ना भाई सांगतात. भला मोठा अवजड लोखंडी पंजा एका टोकाकडून दुसरीकडे नेत नेत ते आमच्याशी बोलत होते. ते जनता आगरामध्ये काम करतायत सध्या. आमच्या गप्पांमध्ये आता ४५ वर्षीय वनिता बेन पडालिया देखील सामील होतात. “आम्ही एका आड एक दिवस हे काम करतो. पंज्याने ढवळून घ्यायला दोन तास तरी लागतात. पाण्यातलं मिठाचं प्रमाण वाढायला लागलं की हा वेळ पण वाढतो. कधी कधी तीन ते चार ताससुद्धा लागू शकतात.”

किमान तीन ते चार महिने हे पंज्याने पाणी ढवळण्याचं आणि मीठ तयार करण्याचं काम आगरिया करत असतात. या टप्प्यावर अजूनही खाचरात पाणी असतं. मिठाचा थर तयार होतो त्याच्यावर तीन इंच पाण्याचा थर असतो. मिठाचं प्रमाण वाढलं की पंज्याचं काम जड व्हायला लागतं. हात भरून येतात, पाठ दुखते. पायावर ताण येतो. एप्रिलमधला वैशाखाचा सूर्य वरून आग ओकत असतो. कष्टाने शरीर आकसून येतं.

मिठागरा मजूर एकमेकांना मदत करतात. त्याला म्हणतात धाले आववु. “आगरातलं मीठ गोळा करण्यासाठी आम्हाला चार ते पाच लोकं लागतात. जर जवळच्याच आगरातलं कुणी कामाला आलं तर आम्ही त्याला म्हणतो, ‘धाले आया’. त्यांना गरज लागली तर आम्ही जातो, आणि आम्हाला गरज असेल तेव्हा ते येतात.” अनिल सांगतो. शेतात सावड करतात, तसंच. इथे लोकवस्ती तशीही इतकी विरळ आहे की एकमेकांना मदत करण्याशिवाय गत्यंतर नाही. जर कुणाला दुसऱ्यासाठी धाल करता आली नाही तर मग ते भरपाई म्हणून ५००-६०० रुपये देतात.

तर, मिठागरातल्या कामगाराची कमाई तरी किती असते?

“एका पोत्यामागे १५ रुपये. आणि एका पोत्यात १०० किलो मीठ मावू शकतं,” कमसी भाई सगळा हिशोब समजावून सांगतात. पण ते दुसऱ्याच्या आगरात मजुरी करतात. स्वतःच्याच आगरात काम करणाऱ्यांचं काय? “मीठ अजून तयार नाहीये. त्यामुळे सत्तरला दोन कमी.” अनिल पडालिया सांगतो. म्हणजे १०० किलो मिठाचे ६८ रुपये. एका टनामागे ६८० रुपये.

यंदा त्यांच्या आगरात किती मीठ तयार होईल?

“दोन पाट्यात मिळून ९०० ते २००० टन मीठ निघतं,” अनिल सांगतो. दोन हजार टन निघालं तर त्या मिठाचे त्याला १३.६ लाख रुपये मिळणार. पण खर्चाचं काय? “आता डिझेलची १३ पिंपं. एका पिंपाचे १८,९५२ रुपये.” मी मनातच आकडेमोड करतो. म्हणजे सुमारे २.४२ लाख रुपये डिझेलचे.

इतर कुठला खर्च? “घरच्या चार-पाच जणांचे श्रम,” अनिल म्हणतो. आणि? “एक टन मिठासाठी ट्रँक्टरचे १५ रुपये.” म्हणजे ट्रॅक्टरचं भाडंच ३०,००० रुपये.

आणखी काही? “रेसनु पाणी.” रेसनु पाणी म्हणजे इंग्रजीत मदर वॉटर. मीठ काढल्यानंतर आगरांमध्ये उरणाऱ्या द्रवपदार्थाला मदर वॉटर म्हणतात. त्याला किती खर्च येतो? “खर्च कसला? त्यातनं कमाई होते आमची. रेसनु पाण्याच्या एका टँकरमागे २,००० रुपये मिळतात,” अनिल सांगतो. “या वेळी आमच्याकडे ३० ते ३५ टँकर मदर वॉटर आहे. म्हणजे त्याचे ६० ते ७० हजार रुपये मिळतील.” तर, डिझेलचा आणि टँकरचा खर्च वगळला, रेसनु पाण्याची कमाई धरली तर २,००० टन मिठाचे अंदाजे ११.५८ लाख रुपये होतात. म्हणजे एक टन मिठाला ५७९ रुपये.

बाजारात टाटाच्या एका मीठपुड्याची किंमत २८ रुपये आहे. तितकंच मीठ विकणाऱ्या अनिल पडालियाला मात्र किलोमागे ५८ पैसे मिळतात.

पण दुसऱ्याच्या आगरात मजुरी करणाऱ्या कमसी भाईंना मात्र त्याहूनही कमीच मजुरी मिळते. “शेठनी या वेळी साडेसत्तरला विकलं,” ते सांगतात. “एकूण ३५४ टन. मला ५०,३०० रुपये मिळाले.” म्हणजे दुसऱ्याच्या आगरात मजुरी करणाऱ्या मजुराला काढलेल्या एक किलो मिठामागे १५ पैसेसुद्धा मिळत नाहीत.

म्हणजे कमसी भाई, रामसिंग भाई, शारदा बेन, अनिल, वनिता बेन यांच्यासारख्या मिठागरात काम करणाऱ्या कामगारांच्या घामातूनच खरं तर भारतात मीठ तयार होतं. आणि मग २०२१-२२ च्या वार्षिक अहवालातल्या प्रमाणे भारत सरकार आपली पाठ थोपटून घेऊ शकतं: “आमच्या देशात या वर्षी म्हणजेच २०२१-२२ साली २६५.९९ लाख टन मिठाचं उत्पादन झालं. गेल्या वर्षी हा आकडा २६५.६४ लाख टन इतका होता. मिठाच्या उत्पादनात चीन आणि अमेरिकेनंतर भारताचा तिसरा क्रमांक लागतो.”

भारतीय राज्यघटनेच्या कलम २४६ अंतर्गत सातव्या सूचीमधल्या केंद्राच्या यादीत (यादी १) ५८ व्या क्रमांकावर मिठाचा उल्लेख आहे. आणि केंद्राच्या यादीत असल्याने यासंबंधीचे सगळे कायदे, नियम केंद्र सरकारच करू शकतं. मिठासाठी एक केंद्रीय सल्लागार मंडळदेखील आहे. भारत सरकारच्या वेबसाइटवर या सल्लागार मंडळाची सदस्य यादी पाहिली तर त्यामध्ये प्रशासकीय अधिकारी आणि संसदेच्या दोन्ही सभागृहातल्या खासदारांचा समावेश दिसतो. गुजरात, तमिळ नाडू, आंध्र प्रदेश, ओडिशा, पश्चिम बंगाल, राजस्थान आणि महाराष्ट्र या सात राज्यांमधले आमदार आणि मीठ उत्पादक संघटनांचे प्रतिनिधी देखील या मंडळात आहेत. शिवाय शेतकऱ्यांचे हितचिंतक असलेले काही सुजाण सल्लागारही यामध्ये आढळतात.

यामध्ये फक्त मीठ काढणारे आगरिया तेवढे नाहीत.

हे वार्तांकन मूळ गुजरातीमध्ये करण्यात आले आहे.
इंग्रजी अनुवादः प्रतिष्ठा पांड्या