गोंड कला : कहाण्‍या जंगल-जमिनीच्‍या

‘‘संध्याकाळी सगळे प्राणी इथे विश्रांतीसाठी येतात. हे वडाचं झाड आहे.’’

एका पोस्‍टरच्‍या आकाराच्‍या कागदावर मोठ्या कौशल्‍याने रंगांच्‍या ओळी रेखत असताना सुरेश धुर्वे बोलत असतात. ‘‘हा पिंपळ आहे. यावर भरपूर पक्षी येऊन बसतील,’’ भल्‍यामोठ्या झाडाला भरपूर फांद्या काढत ते ‘पारी’ला सांगतात.

मध्य प्रदेशात भोपाळमध्ये राहाणारा ४९ वर्षांचा हा गोंड कलाकार आपल्‍या घरात फरशीवर बसून काम करत असतो. घराबाहेर असलेल्‍या झाडाच्‍या फांद्या आणि पानातून गाळलेला सूर्यप्रकाश दरवाजे आणि खिडक्‍यांमधून घरात येत असतो. त्‍यांच्‍या शेजारी एका छोट्याशा वाडग्‍यात हिरवा रंग ठेवलेला आहे. सुरेश सतत आपला ब्रश या रंगात बुडवत असतात. ‘‘पूर्वी ब्रश म्हणून आम्ही बांबूच्‍या काड्या वापरायचो. कधी खारीचे केस. आता मात्र खारीच्‍या केसांवर बंदी आहे आणि ते योग्‍यच आहे. आम्ही आता प्‍लास्टिकचे ब्रश वापरतो,’’ ते म्हणतात.

‘‘माझी चित्रं गोष्टी सांगतात,’’ सुरेश म्हणतात. ‘‘मी चित्रं काढायला घेतो, तेव्‍हा नेमकं काय आणि कसं काढावं, याचा खूप विचार करतो. समजा, दिवाळी जवळ आली आहे. मग मला दिवाळीला जोडलेल्‍या ज्‍या गोष्टी आहेत, उदा. गायी, दिवे, त्‍या चित्रात दाखवायला हव्‍यात.’’ गोंड चित्रकार आपल्‍या चित्रांमध्ये जंगल, आकाश, वेगवेगळे प्राणी, पक्षी, कीटक, लोककथा आणि दंतकथा, शेती अशा अनेक गोष्टी काढतात.

सुरेशचा जन्‍म पाटणगढ माल या गावचा. भोपाळमध्ये सुरेशसारखे जे गोंड कलाकार येतात, ते याच गावाला आपलं मूळ मानतात. नर्मदा नदीच्‍या दक्षिणेला हा भाग आहे. अमरकंटकच्‍या जंगलाने आणि अचानकमार व्‍याघ्र प्रकल्‍पाने वेढलेला. अचानकमार व्‍याघ्र प्रकल्‍पात अनेक जंगली प्राणी आहेत, असंख्य प्रकारची झाडं, फुलं, पक्षी, कीटक आहेत. हे सगळे अनिवार्यपणे गोंड चित्रांमध्ये आपल्‍याला दिसतात.

‘‘पूर्वी जंगलात जे मिळायचं, त्‍यापासूनच आम्ही रंग तयार करायचो. सेमलची हिरवीगार पानं, काळे दगड, फुलं, लाल माती, वगैरे. गोंद मिसळायचो त्‍यात आणि मग आमचे रंग तयार व्‍हायचे,’’ सुरेश सांगतात. ‘‘आता आम्ही ॲक्रेलिक वापरतो. लोक म्हणतात की, ते नैसर्गिक रंग वापरले तर आमच्‍या चित्रांना जास्‍त किंमत मिळेल. पण जंगलंच नाही राहिली आता, तर ते रंग कुठून आणायचे?’’

मुळात गोंड चित्रं ही सणासमारंभांना, लग्‍नाच्‍या वेळी आदिवासींच्‍या घराच्‍या भिंतीवर काढली जायची. १९७० मध्ये प्रसिद्ध गोंड चित्रकार जनगढ सिंह श्‍याम राज्‍याच्‍या राजधानीत, भोपाळला आले आणि त्‍यांनी सुरुवातीला कापडावर, नंतर कॅनव्‍हासवर आणि कागदावर चित्रं काढायला सुरुवात केली. कागदावर आणि कॅनव्‍हासवर चितारत गोंड चित्रकलेचं एक वेगळंच रूप तयार करण्‍याचं श्रेय त्‍यांना जातं. जनगढ सिंह यांना त्‍यांच्‍या या योगदानासाठी १९८६ मध्ये मध्य प्रदेशचा सर्वोच्‍च नागरी सन्‍मान, शिखर सन्‍मान दिला गेला.

मात्र, एप्रिल २०२३ मध्ये गोंड चित्रकलेला जिऑग्राफिकल इंडिकेशन (जीआय) टॅग मिळाला, तेव्‍हा जनगढ यांच्‍या समाजबांधवांना त्‍यातून वगळण्‍यात आलं. ‘भोपाळ युवा पर्यावरण शिक्षण एवम्‌ सामाजिक संस्‍थान’ आणि दिंडोरी जिल्ह्यातली ‘तेजस्विनी मेकलसुता महासंघ गोरखपूर समिती’ यांना जीआय टॅग दिला गेला. भोपाळमधले कलाकार, जनगढ सिंह यांचं कुटुंब, शिष्यगण आणि चाहते यामुळे नाराज झाले. जनगढ सिंह यांचा मुलगा मयांक कुमार श्‍याम म्हणतो, ‘‘जीआय अर्जदारांमध्ये जनगढ सिंह यांचं नाव हवं, असं आम्हाला वाटत होतं. त्‍यांच्‍याशिवाय गोंड चित्रकला असूच शकत नाही.’’

जीआय मिळवण्‍यासाठी प्रयत्‍न करणारे दिंडोरीचे जिल्‍हाधिकारी विकास मिश्रा यांनी फोनवरून प्रतिक्रिया देताना सांगितलं, ‘‘जीआय टॅग सगळ्या गोंड कलाकारांसाठी आहे. तुम्‍ही कुठे राहाता आहात, यावरून आम्ही भेदभाव करत नाही. भोपाळला राहाणारे कलाकारही आपल्‍या कलेला ‘गोंड’ कला म्हणू शकतात, तेही गोंडच आहेत.’’

जानेवारी २०२४ मध्ये जनगढच्‍या शिष्यांच्‍या भोपाळच्‍या गटाने, ‘जनगढ संवर्धन समिती’ने, जीआयच्‍या चेन्‍नईच्‍या कार्यालयात एक पत्र देऊन आपलंही नाव अर्जदार म्हणून त्‍यात घालावं, अशी मागणी केली आहे. पण ही स्‍टोरी प्रसिद्ध होईपर्यंत त्‍याबाबतीत काहीही झालेलं नाही.

सुरेशचं संपूर्ण बालपण पाटणगढमध्येच गेलं. कुटुंबातले ते सगळ्यात धाकटे, त्‍यातही एकटा मुलगा. त्‍यांचे वडील कलाकार होते, ते वेगवेगळ्या माध्यमांमध्ये काम करू शकत. सुरेशना वडिलांनी शिकवलं. ‘‘ते ठाकूर देवचे पुतळे बनवत, दरवाजांवर सजावटीसाठी नृत्‍यांगना साकारत. दगडातल्‍या कोरीवकामापासून सुतारकामापर्यंत सारं त्‍यांना येत होतं. हे सारं त्‍यांना कोणी शिकवलं, मला ठाऊक नाही.’’

लहानपणापासूनच सुरेश वडिलांच्‍या अवतीभोवती असत. वडिलांचं काम बघतबघतच ते शिकत गेले. ‘‘वेगवेगळ्या सणांसाठी आम्ही मूर्ती बनवायचो, त्‍यामुळे मातीकाम होत असायचं. गावातल्‍या लोकांसाठी वडील लाकूडकामही करत. पण ते छंद म्हणून करत, त्‍यामुळे त्‍यातून त्‍यांना पैसे मिळत नसत. फार तर फार अन्‍नधान्‍य मिळत असे.’’

सुरेशच्‍या कुटुंबाचा एक छोटासा जमिनीचा तुकडा होता. त्‍यात तांदूळ, गहू आणि चणे त्‍या कुटुंबापुरतेच पावसाच्‍या पाण्‍यावर पिकायचे. सुरेश लहान असताना इतरांच्‍या शेतावर काम करायचे. ‘‘हे काम करण्‍याचे दिवसाला मला अडीच रुपये मिळायचे, पण ते कामही रोज नसे,’’ ते सांगतात.

१९८६ मध्ये, वयाच्‍या दहाव्‍या वर्षी सुरेश अनाथ झाले. मोठ्या बहिणींची लग्‍नं झाली होती. ‘‘मी अगदी एकटा होतो. माझ्‍या खाण्‍याची सोयही मला स्‍वतःलाच करायची होती. गावात जनगढच्‍या आई राहात होत्‍या. त्‍या माझी भिंतीवरची कला बघत असत. त्‍यांना एक दिवस वाटलं की मला भोपाळला न्‍यावं, तिथे मी शिकू शकेन.’’ मनात आलेला विचार त्‍यांनी प्रत्यक्षात उतरवला. पूर्व मध्य प्रदेशपासून जवळजवळ ६०० किलोमीटरचा प्रवास करून त्‍यांनी सुरेशना भोपाळला आणलं.

जनगढ सिंह तेव्‍हा भोपाळच्‍या भारत भवनमध्ये काम करत होते. ‘‘जनगढजींना मी भय्‍या म्हणत असे, ते माझे गुरू होते. त्‍यांनी मला कामाला लावलं. त्‍याआधी मी कधीच कॅनव्‍हासवर काम केलं नव्‍हतं, मी भिंतींवर चित्र काढत होतो. सुरुवातीला मला दगड आणि इतर गोष्टी घासूनघासून नेमका रंग मिळवण्‍याचं काम भय्‍यांनी दिलं होतं,’’ सुरेश सांगतात.

चाळीस वर्षांपूर्वीची ही गोष्ट. तेव्‍हापासून वेगवेगळे प्रयोग करत सुरेशनी त्‍यांचं स्‍वतःचं डिझाइन तयार केलं आहे, ‘सीधी पिडी.’ ‘‘माझ्‍या सर्व चित्रांमध्ये तुम्‍हाला हे दिसेल,’’ ते म्हणतात. ‘‘या इकडे, या चित्रातली गोष्ट दाखवतो तुम्‍हाला…’’