भोंदू गडगे बाबाचा फसवा दरबार!

हे वार्तांकन पार्थ एम. एन. यांच्या पुलित्झर सेंटरचे सहाय्य असलेल्या मालिकेचा एक भाग आहे.

अमोल खांडेकरला त्याच्या चुलत भावाने एका यूट्यूब चॅनलची लिंक पाठवली अन् त्याची त्याला मोठी किंमत मोजावी लागली. केवळ एका लिंकमुळे त्याची दोन महिन्याची कमाई एका भोंदू बाबावर खर्च झाली.

अगदी तुटपुंज्या कमाईत गुजारा करणाऱ्या या ३५ वर्षीय कामगारानं युट्यूबवरची एक लिंक पाहिली अन् तो पहाटेच्या बसने प्रवासाला निघाला. त्याच्यासोबत त्याचा अकरा वर्षांचा मुलगा अन् वयस्कर आई होती. त्याच्या मुलाच्या डोळ्याजवळ गाठ असल्याचं काही दिवसांपूर्वी निदान झालं होतं, तर आई सांधेदुखीनं त्रासली होती. राज्य परिवहनाच्या खिळखिळ्या झालेल्या बसमध्ये नऊ तास प्रवास करून तिच्या त्रासात अजून भर पडली होती. पण हा प्रवास व्यर्थ जाणार नाही या आशेनं ती तो सहन करत होती. अमोलच्या चुलत भावानं त्याला सांगितलं की, आरोग्याच्या सर्व तक्रारींची उत्तरं त्या युट्यूब चॅनलमध्ये दडलेली आहेत.

या चॅनलवर अनेक व्हिडिओ होते, ज्यात कपाळावर भस्म फासलेला एका दाढीवाला बाबा हजारो लोकांना संबोधित करत होता. कौटुंबिक समस्या असो वा दारुचं व्यसन, व्यवसायातल्या अडचणी असो वा कॅन्सरसारखे दुर्धर आजार, मानसिक आरोग्याच्या समस्या ते वैयक्तिक जीवनातील निराशा या सगळ्या गोष्टींवर राजेंद्र गडगे महाराजकडे उपाय होता.

त्याच्या चॅनलनुसार, गडगेने दत्त महाराजांचं अध्यात्म अभ्यासलं होतं. या चॅनलच्या परिचय देणाऱ्या भागात लिहिलं होतं की, त्याच्या समर्पित अध्यात्मामुळे दत्तगुरुंनी गडगेला आशीर्वाद दिला. तेव्हापासून तो औषध अन् प्रार्थनेच्या आधारे आपल्या भाविकांच्या समस्या सोडवतो.

दत्तधाम सरकार, संगमनेर असं अधिकृत नाव असलेल्या या युट्यूब चॅनलचे १ लाख ८३ हजार सबस्क्राइबर्स आहेत अन् त्या प्रत्येक व्हिडिओखालची कमेंट वाचून अमोलच्या मनात आशा निर्माण झाली की, ते नक्कीच लोकांच्या समस्या सोडवत असतील.

अमोल पंढरपूरजवळच्या एका छोट्याशा गावातनं आला होता. आईवडिलांना घरासाठी हातभार मिळावा यासाठी त्यानं शाळा अर्ध्यावर सोडली आणि छोटी-मोठी कामं करायला सुरुवात केली. “मी सध्या एका व्यापाऱ्याकडं ड्रायव्हर म्हणून काम करतो,” तो म्हणाला. “हिथल्या शेतकऱ्यांकडून शेतमाल गोळा करून तो यार्डात न्यायचं माझं काम आहे.”

तसं हे काम दोन लोकांचं; एक जण टेम्पो चालवतो तर दुसरा टेम्पोमध्ये धाण्याच्या गोण्या चढवतो. पण, थोडी जास्त कमाई होईल म्हणून अमोल दोन्ही कामं एकट्यानेच करतो. अत्यंत कष्टाच्या, अंगमेहनतीच्या या कामातून त्याला महिन्याकाठी दहा हजार रुपये मिळतात. हे त्याच्या उत्पन्नाचं एकमेव साधन आहे. त्याच्याकडं दहा एकर शेतजमीन असली तरी ती सध्या पडीक आहे. ती जमिनीच्या कौटुंबिक वादांमध्ये अडकलेली आहे.

अमोलच्या तुटपुंज्या कमाईवर पाच जणाचं कुटुंब कसंबसं जगतं. पैशांच्या चणचणीमुळं त्याची आई रंजना सांध्यांच्या वाढत्या वेदनांवर उपचार घेणं टाळत होती. सध्या त्या वयाच्या साठीत आहे. त्याचा मुलगा रोहनच्या उजव्या डोळ्यावर अचानक एक गाढ आली अन् अमोलनं घाबरून डॉक्टरांकडे धाव घेतली. डॉक्टरांनी त्याला सिटी स्कॅन करायला सांगितला.

रिपोर्टमध्ये घाबरण्यासारखं काही नव्हतं. रोहनच्या डोळ्यावर आलेली गाठ साधी होती. नीट औषधं घेतली तर ती आपोआप विरघळेल, असा सल्लाही डॉक्टरांनी दिला होता. पण गावातल्या एका शेजाऱ्यानं सांगितलं की, रोहनला शाळेत कमी मार्क पडले म्हणून ही गाठ आली असेल. त्याच दरम्यान अमोलच्या चुलत भावानं त्याला या युट्यूब चॅनलची लिंक पाठवली अन् ‘गडगे महाराज’ कडे जाण्याचा सल्ला दिला.

“आम्ही त्यांच्याकडे जाणारच होतो, म्हणून मग आईनं तिच्या सांधेदुखीवर उपाय म्हणून आमच्याबरोबर यायचं ठरवलं,” अमोलनं सांगितलं.

नऊ तास बसचा प्रवास करून, ते तिघंही एका रिक्षात दाटीवाटीनं बसून त्या आश्रमात पोहोचले. वडगाव पान या गावात भव्य परिसरात तो आश्रम पसरला होता. ती भव्यता पाहून अमोलचे डोळे दिपले. तिथं गर्दी असेल याची त्याला कल्पना होती, पण सर्व जाती-धर्मांतील लोकांचा अथांग जनसागर असेल हे त्याला वाटलं नव्हतं. ही सर्व माणसं गडगे महाराजला भेटायला आली होती. लघवीची पिवशी लावलेल्या एका माणसाला त्या रांगेत उभं पाहून अमोल थक्क झाला. त्या माणसाला धड सरळ उभं राहता येत नव्हतं की डोकं ताठ ठेवता येत नव्हतं पण तरीही तो तिथं आला होता.

त्या ‘चमत्कारी बाबा’ ची एक झलक पाहण्यासाठी असलेली लगबग अन् धावपळ पाहून अमोलला काहिसा दिलासा मिळाला अन् मनात काळजीही दाटली. संगमनेर तालुक्यातल्या या आश्रमात इतक्या दूर येण्याचा आपला निर्णय बरोबर आहे असं त्याला वाटलं. पण त्याला प्रश्नही पडला की, गडगे बाबांना शांततेत भेटता येईल का?

‘मी तिथल्या एका माणसाकडं मदत मागितली” अमोल म्हणाला. “तेव्हा त्यानं मला सांगितलं की वैयक्तिक तपासणीसाठी मला ११,००० रुपये द्यावे लागतील.”

ती रक्कम त्याच्या एक महिन्याच्या पगारापेक्षाही जास्त होती. तो विचारात पडला. त्याची आई आणि मुलगा, मोठ्या आशेनं त्याच्याकडे बघत होते. क्षणार्धात त्यानं निर्णय घेतला. इथपर्यंत आलोच आहे तर थोडं पुढं जाण्यात काय हरकत आहे असा विचार त्यानं केला. इकडे यायचं म्हणून अमोलनं एका मित्राकडून २० हजार रुपये उसने घेतले होते. त्यातले दोन-चार हजार खर्च होतील अन् बाकीचे पैसे उरतील असं त्याला वाटलं होतं. पण आता त्यातली बरीच रक्कम खर्च होणार होती.

“११,००० रुपये भरल्यानंतर, त्या माणसानं मला एक पावती दिली अन् बोलला की आमचा नंबर उद्या येईल,” अमोल म्हणाला. त्या आश्रम परिसरातच राहण्यासाठी धर्मशाळेसारख्या खोल्या होत्या, जिथं त्या तिघांनी मुक्काम केला.

दुसऱ्या दिवशी दुपारी अखेर महाराज भेटले. पण ही भेट पंधरा मिनिटंही चालली नाही. त्यांनी दोघांना काही आयुर्वेदिक औषधं लिहून दिली. ही औषधं त्या आश्रमाच्या आवारातच मिळतात. अमोलनं आठ हजारांची औषधं विकत घेतली.

“माझा पोरगा आमच्यासाठी राब राब राबतो,” रंजना म्हणाल्या. “तब्येत बरी नसली तरीबी त्यो काम करतो. मला त्याचे पैसे वाया जाऊ द्यायचे नाहीये.”

पण अमोलच्या खिशात आता फक्त हजार रुपये उरले होते. हे कर्ज कसं फेडायचं असा यक्षप्रश्न त्याला पडला होता.

गडगे गेल्या तीस वर्षांपासून लोकांच्या समस्या सोडवण्याचा दावा करत असला तरीही तो इतका प्रसिद्ध कधीच नव्हता, किंवा त्याची देणगी इतकी कधीही नव्हती. संगमनेर शहरातल्या अंधश्रद्धा निर्मूलन कार्यकर्त्या आणि वकील रंजना गावंडे यांनी सांगितलं की, त्याची चर्चा झाली ती कोविड १९ च्या काळात. २०१७ मध्ये सुरू झालेलं त्याचं युट्यूब चॅनलही याच काळात लोकप्रिय झालं.

“महामारीच्या काळात लोकांना अचानक आपल्या मृत्यूच्या वास्तवाला सामोरं जावं लागलं,” गावंडे म्हणाल्या. “रुग्णालयं खचाखच भरली होती अन् हतबल झालेली कुटुंबं, असहाय्य अवस्थेत होती, त्या काळात लोक भावनिक आधारासाठी छद्म-विज्ञानाकडे वळली आणि गडगे बाबानं लोकांच्या या असहाय्यतेचा चलाखीनं फायदा घेतला.”

गावंडे अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या (अंनिस) पदाधिकारी आहेत; या समितीच्या कार्यकर्त्यांनी खोटे रुग्ण बनून राजेंद्र गडगेच्या आश्रमाला भेटी दिल्या आहेत.

“साधारण दहा वर्षांपूर्वी गडगे महाराजला भेटायला एक तास पुरेसा असायचा,” ३४ वर्षीय प्रशांत पानसरेनं सांगितलं. तो पण या आश्रमात काही वेळा येऊन गेला आहे. “आता मात्र तुमचं नशीब चांगलं असेल तर तुम्हाला कमीत कमी सहा-सात तास वाट पहावी लागते. काही वर्षांपूर्वी त्याची फी तीनशे रुपये पण नव्हती.”

त्याची देगणी रक्कम ३५ टक्क्यांनी वाढली अन् त्याच्या भक्तांची संख्याही वाढत गेली. युट्यूब चॅनलमुळे त्याच्या लोकप्रियतेमध्ये अधिक भर पडली. याचबरोबर त्याच्या इन्स्टाग्राम पेजवर अनेक व्हिडिओ आहेत. त्याचे फॉलोअर साधारण दोन लाखांपेक्षाही जास्त असावेत.

एका व्हिडिओमध्ये, गडगे ३० ते ४० वयोगटातील अविवाहित भक्तांना संबोधित करताना दिसतो. मृदू आणि आल्हाददायक संगीत बॅकग्राउंडला वाजत असतं. गडगे बोलतो, “तुमच्या स्वतःच्या उंचीइतकी लांब कापसाची वात तयार करा आणि सलग तीन गुरुवात ती वात दत्तप्रभूंच्या मंदिरात पेटवा. तुमचं लग्न लवकर ठरेल.”

दुसऱ्या एका व्हिडिओमध्ये, अनेक प्रयत्न करूनही सुटत नसलेल्या कोणत्याही समस्येवर तो उपाय सुचवतो. “तुमच्या घरातल्या पाण्याच्या भांड्याशेजारी एक वाटी ठेवा,” तो सांगतो. “त्यात थोडं गंगाजल ओता. कोणतंही एक नाणं तुमच्या तळहातावर घ्या आणि ‘दत्तधाम सरकार की जय’ असा जयघोष करा. तुमचा तळहात कपाळावर ठेवा आणि ते नाणं त्या वाटीत सोडून द्या. त्यातलं थोडं गंगाजल तुमच्या डोळ्यांवर शिंपडा. यामुळे तुमची समस्या नक्कीच सुटेल.”

अशा अनेक व्हिडिओंचं कौतूक करणाऱ्या भक्तांच्या प्रतिक्रिया त्या चॅनलवर पाहायला मिळतात; ज्यामध्ये वेगवेगळ्या आजारांवर उपचार केल्याबद्दल ते या बाबाचे आभार मानतात.

अनिता (विनंतीनुसार नाव बदलले आहे), वय ३०, तिनंही असाच एक व्हिडिओ पाहिला आणि ती आपल्या सासूला घेऊन गडगेच्या आश्रमाकडे धावली. तिच्या सासूच्या डाव्या पायातील टिश्यूला दुखापत झाली होती. “डॉक्टरांनी तर त्यांचा पाय कापून टाकावा लागेल, असं स्पष्ट सांगितलं होतं,” आश्रमाच्या आवारातील एका मंडपाखाली बसलेली अनिता म्हणाली. “आम्ही तसं केलं नाही; त्यामुळे आम्हाला वाटलं की कदाचित या उपायानं काही मदत होईल.”

सातारा जिल्ह्यात एक एकर शेतजमीन असलेली अनिता अल्पभूधारक शेतकरी आहे; ती आपल्या उदरनिर्वाहासाठी अन्नधान्य पिकवते. गडगेची फी किंवा त्यानं दिलेली औषधं घेणं तिला कोणत्याही प्रकारे परवडणारं नव्हतं. अशा लोकांसाठी, केवळ प्रार्थना करणं हाच एक पर्याय उपलब्ध असतो.

तिच्या सासूला बसनं प्रवास करता येणार नव्हता, म्हणून तिला खाजगी गाडी भाड्यानं घ्यावी लागली. “गाडी करून यायला मला आठ हजार रुपये लागले,” ती म्हणाली. “माझ्या बहिणीनं मला एका व्हिडिओची यूट्यूब लिंक पाठवली होती, ज्यामध्ये गडगे महाराजांनी एका बाईच्या बिघडत चाललेल्या पायावर उपचार करून तो बरा केला होता. मी असे खूप व्हिडिओ पाहिले आणि माझ्या सासूला इथं घेऊन आले.”

भारतामध्ये २०२४ मध्ये इंटरनेटचा प्रसार ५८ टक्क्यांपर्यंत पोहोचला असून, ८८६ कोटी लोक त्याचा वापर करतात अन् हे वापरकर्ते आता केवळ शहरी भागांपुरतेच मर्यादित राहिलेले नाहीत. त्यापैकी साधारणपणे ४८८ कोटी वापरकर्ते ग्रामीण भारतात वास्तव्यास आहेत; ही संख्या शहरांमधील वापरकर्त्यांच्या संख्येपेक्षा लक्षणीयरित्या जास्त आहे.

समाजातल्या विविध स्तरांमध्ये झालेल्या इंटरनेट प्रसारामुळे, अशा बाबाबुवांना अभूतपूर्व प्रसिद्धी मिळण्यात मोठी मदत झालीये. सध्या भारतात खोलवर रुजलेल्या धार्मिक राष्ट्रवादाच्या वातावरणामुळे त्यांचा जोर आणखीच वाढला आहे. या सर्व गोष्टींमुळे गडगे बाबासारख्या माणसांना एक प्रकारची कायदेशीर वैधता मिळते आणि त्यांच्यावर कोणत्याही प्रकारची कायदेशीर कारवाई न होण्याची शक्यता बळावते.

मी ज्या दुपारी त्या आश्रमाला भेट दिली, त्यावेळी ‘महाराज’ दीड तासात २० लोकांना भेटणार होता; या लोकांनी त्याच्याशी समोरासमोर चर्चा करण्यासाठी प्रत्येकी ११,००० रुपये मोजले होते. सरळ शब्दांत सांगायचं झालं तर, त्याने अनेक भोळ्याभाबड्या लोकांकडून लाखो रुपये लुबाडले होते. ही अशी लोकं होती ज्यांना दुसऱ्या दिवशीच्या जेवणाचीही भ्रांत होती. अवघ्या ९० मिनिटांत त्याने २,२०,००० रुपये कमावले होते. दररोज हजारो लोक त्याच्या आश्रमाला भेट देतात. यावरून लक्षात येतं की त्यांच्याकडून किती पैसे उकळत असावा.

स्थानिक लोक मात्र या आश्रमात सहसा दिसत नाहीत. साधारण एक भेटीनंतर अमोल जेव्हा आपल्या आई आणि मुलाला घेऊन पुन्हा गडगेकडे गेला, तेव्हा रिक्षाचालकाने त्याला सांगितलं की तो या जाळ्यात अडकतोय. “तो माणूस ढोंगी आहे असं तो म्हणाला,” अमोलला तो प्रसंग आठवतो. “पण मला वाटलं की, केवळ एका भेटीनंतरच कोणताही निष्कर्ष काढण्याची घाई मी करू नये.”

या खेपेला, त्या बाबाची वैयक्तिक भेट घेण्यासाठी लागणारे पैसे त्याच्याकडे नव्हते. अमोल थेट औषधांच्या काउंटरवर गेला अन् त्यानं तीच औषधं पुन्हा घेतली. “आम्ही अर्धेच औषधं घेतले, तरीपण ४,००० रुपये लागले,” त्याची आई रंजना म्हणाली. ही रक्कमही अमोलच्या पगाराच्या जवळपास निम्मी होती.

गावंडे गेल्या काही काळापासून राजेंद्र गडगेविरुद्ध तक्रार दाखल करण्यासाठी पाठपुरावा करत होत्या; अखेर यंदाच्या एप्रिल महिन्यात ती तक्रार नोंदवली गेली. परिणामी, त्या बाबाला आणि त्याच्या चार साथीदारांना अटक करण्यात आली. त्याच्यावर ‘अंधश्रद्धा निर्मूलन कायदा २०१३’, ‘माहिती तंत्रज्ञान कायदा’, ‘औषधे आणि उपाय कायदा’ आणि ‘वैद्यकीय व्यावसायिक कायदा’ अंतर्गत गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत.

अटक झाल्यानंतरही गडगे काहीच न झाल्यासारखा वागत होता. जेव्हा त्याला पोलीस घेऊन जात होते, तेव्हा त्याने प्रसारमाध्यमांना सांगितलं की, “तो एक आत्मज्ञानी पुरुष असून त्याच्याकडे दैवी शक्ती आहेत.”

“त्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (एआय) वापर करून एक व्हिडिओ तयार केला होता; त्यात त्याने असा दावा केला होता की, अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती त्याच्याकडून खंडणी उकळण्याचा प्रयत्न करत आहे,” गावंडे म्हणाल्या. “त्यापूर्वी, त्याने माझ्यावरही दबाव टाकण्याचा प्रयत्न केला होता.”

वडगाव पान हे गाव, जिथे गडगेचं हे साम्राज्य वसलेलं आहे, तिथल्या स्थानिक लोकांच्या मनात सुरुवातीला त्याच्याबद्दल काही शंका आणि आक्षेप होते. परंतु, त्याच्या आश्रमात येणाऱ्या गर्दीमुळे त्या परिसरातील चहा विक्रेते, हॉटेल आणि किराणा दुकानांचा व्यवसाय तेजीत येऊ लागला होता.

पैशांची चणचण असलेल्या अमोलनंही पंढरपूरला परतण्यापूर्वी तिथं थांबून चहा-नाश्ता केला होता. तिसऱ्यांदा तिथं परत येण्याची त्याची शक्यता धूसरच होती; कारण उपचारांचा कोणताच परिणाम दिसत नव्हता अन् त्यानं आतापर्यंत २३,००० पेक्षा जास्त पैसे खर्च केले होते.

माघारी परतताना ते तिघं एका पांढऱ्या रंगाच्या मर्सिडीज गाडीच्या बाजूने चालत गेले अन् तो महाराज त्याच आलिशान गाडीतून उतरून आपल्या आश्रमात नुकताच दाखल झाला होता. भारतात या मॉडेलची मूळ किंमत ६५ लाख रुपये इतकी आहे. दुसरीकडे, अमोल, रंजना आणि रोहन हे तिघं प्रत्येकी १० रुपये भाडं देऊन एका ऑटो-रिक्षात कसेबसे बसले आणि त्यांनी आपल्या घराकडे जाणारा तो नऊ तासांचा कष्टप्रद प्रवास सुरू केला.