आगीपलीकडच्या झळा सोसणारे गाडिया लोहार

कांसी राम गुरुग्रामच्या बंजारा मार्केटमधल्या त्यांच्या दुकानापुढे उभे आहेत. त्याच्या मागे असलेल्या बांबू आणि ताडपत्रीच्या शेडमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचं लाकडी फर्निचर विक्रीसाठी ठेवलंय. छोट्याशा जागेत ते बसवलंय. त्यांची पत्नी आशा शेजारीच बसलीये. त्या कापड ओलं करून डोक्यावर ठेवतात. दिवस सुरू झालाय, उन्हाळ्यात दिल्लीतली सकाळही अतिशय कडक असते. त्या म्हणतात, डोक्यावर ठेवलेलं ओलं कापड त्यांचं शरीर गार ठेवतं.

गाडिया लोहारांचं मूळ राजस्थानातलं. तिथं त्यांचा समावेश ‘अति मागास समुदाय’ म्हणून केला गेला आहे. दिल्लीत किंवा दिल्लीच्या आसपास ज्याठिकाणी त्यांची संख्या लक्षणीय आहे, तिथं त्यांचा समावेश इतर मागासवर्गीय (ओबीसी) म्हणून केला जातो. भूमिहीन असलेल्या भटक्या आणि निम भटक्या ९८ टक्के जमातींचाच ते एक मोठा भाग आहेत. भारतातल्या भटक्या समुदायांपैकी केवळ ११ टक्के लोक सार्वजनिक जमिनीवर वास्तव्य करतात. अनेक गाडिया लोहार त्यांच्या बैलगाड्यांमधून प्रवास करतात आणि त्यातच राहतात. या गाड्याच त्यांची फिरती घरं आणि कामाची ठिकाणंही असतात.

कडक उन्हाळ्यांमध्ये आणि कडाक्याच्या थंडीतही हाताने बनवलेली लोखंडी साधनं, भांडी आणि इतर अवजारे विकत कांसी रामनी कित्येक वर्षे रस्त्यावर काढली आहेत.

मात्र, गेल्या दोन दशकांत राजधानी दिल्लीत आणि आसपासच्या परिसरातील वाढत जाणाऱ्या तापमानाचा मोठा फटका बसत आहे आणि त्यामुळे त्यांनी परिसरात फिरणं थांबवलं आहे. ‘पारी’ला सांगताना ते म्हणतात, “इतक्या कडक उन्हात घरोघरी फिरण्यात काहीच अर्थ नाही. म्हणून आम्ही तो व्यवसाय सोडला आणि हे काम सुरू केलं.”

ILOच्या अहवालानुसार, उष्णतेच्या ताणाचा भारतावर सर्वाधिक परिणाम झाला आहे, या अहवालात असंही नमूद केलंय की, १९९५ मध्ये भारताने आपल्या एकूण कामाच्या तासांपैकी ४.३ टक्के तास गमावले होते आणि २०३० पर्यंत हे प्रमाण ५.८ टक्क्यांपर्यंत जाण्याचा अंदाज आहे.

कांसी रामचं दुकान फूटपाथवर आहे आणि तिथं सावली मिळत नाही. पंधरा मिनिटांच्या अंतरावर असलेली झुग्गी म्हणजेच झोपडीसुद्धा फारशी नीट नाही: चार सिंगल बेड, एक लाकडी टीव्ही कॅबिनेट, एक फ्रिज आणि कधीही बंद पडेल असं कूलर, या सगळ्या दाटीवाटीत जागा मिळवायला कसरत करावी लागते. त्यांची मुलगी नेहा सांगत होती, “आंधी आ जाती है..बारिश वारिश तब टूट जाता है...कूलर वगैरा कुछ नहीं चल पता..रात को मच्छर, दिन में ऊपर गरम हो जाता है...अंदर नहीं रहते..बाहर सोते हैं.” (वारंवार होणारा पाऊस आणि वादळामुळं सगळं काही उद्ध्वस्त होतं; मग कूलर चालत नाही. डास आणि उकाड्यामुळे आत झोपणं अवघड होतं, म्हणून आम्ही बाहेरच झोपतो).

मुसळधार पावसात किंवा वादळांसारख्या खराब वातावरणात झुग्गी तग धरू शकत नाही. १४ वर्षांची मुलगी पारीला सांगत होती “आम्ही पुन्हा पुन्हा झुग्गी उभारतो. आम्ही इथं आल्यापासून (रहायला लागल्यापासून) हेच करत आलोय.” पाण्यासारख्या मुलभूत गरजांसाठी महिन्याला साधारण ६००० ते ८००० रु लागतात.

दिल्ली आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाच्या ‘उष्णता कृती आराखड्यानुसार’ शहरातील वाढत्या तापमानाचा गंभीर परिणाम कोंदट आणि दाटीवाटीच्या घरांत राहणाऱ्या लोकांवर, अशाच प्रकारची कामाची ठिकाणं असणाऱ्या गरीब आणि वंचित घटकांवर होतोय.

कांसी राम राजस्थानच्या चित्तोडगडमधून २० वर्षांपूर्वी दिल्लीत आले. हरियाणाच्या गुरूग्राम आणि त्याच्या आसपासच्या बाजारपेठांमध्ये त्यांच्या समाजातील माणसं वेगवेगळ्या प्रकारची जी कामं करतात त्याचं वर्णन करत ते म्हणतात, “सिरॅमिक वाले, फ्लॉवर वाले...सब हम ही हैं...एक ही हैं.” हरयाणा आणि राजस्थानमध्ये गाडिया लोहार यांचा समावेश इतर मागासवर्गीय म्हणून केला गेला आहे.

कांसी राम गेल्या सात-आठ वर्षांपासून राजस्थानातील जोधपूर, अजमेर, जयपूर आणि चित्तोडगडमधून आणलेल्या लाकडी वस्तू व फर्निचरची विक्री करत आहेत. परंपरेनं, गाडिया लोहार हे हाताने बनवलेली लोखंडी अवजारं, भांडी आणि इतर साधने विकण्यासाठी गावोगावी फिरत असत.

उन्हाळ्यात त्यांच्या विक्रीत मोठी घट होते, कारण ग्राहक प्राधान्याने घरातच थांबतात. दिवाळीच्या सुमारास वातावरण बदलायला लागतं आणि त्यांना महिन्याला साधारण १०,००० रुपयांची कमाई करता येते. ते विकत असलेल्या मालावर सरासरी ५० रुपयांचा नफा मिळतो, पण अनेकदा ग्राहक घासाघीस करून तो कमी करतात. या कमाईतून केवळ त्यांच्या रोजच्या जेवणाचं भागतं. कांसी राम हे अधोरेखित करत म्हणतात, “पोटाला मिळणं महत्त्वाचं.”

दोन वर्षांपूर्वी, शासकीय अधिकाऱ्यांनी त्यांना दुकान दुसरीकडे हलवायला सांगितलं. “तुम्ही इथं राहू शकत नाही. इथून दुसरीकडे जावं लागेल.” गाडिया लोहार स्वयंपाकासाठी जी चूल पेटवतात त्याबद्दल आसपासच्या मोठ्या घरांतल्या रहिवाश्यांनी केलेल्या तक्रारीचा हवाला अधिकाऱ्यांनी दिला.

फुटपाथवरचे विक्रेते सांगतात, की सक्तीच्या स्थलांतरांमध्ये त्यांच्या दुकानांची आणि फर्निचरची सतत मोड-तोड केली जाते आणि कधीच याची भरपाई केली जात नाही. “कमिटीवाले तोड-फोड कर जाते हैं....किसिका फर्निचर तोड दिया..किसीका क्या तोड दिया.” त्यांना तोडफोडीची आणि लुटमारीचीही भीती वाटते. कांसी राम म्हणतात, “आमच्याकडे तीन-चार लाखाचं सामान पडलेलं असतं.”

तीन वर्षांपूर्वी म्हणजे २०२३ मध्ये अशी घटना घडली तेव्हा झालेलं मालमत्तेचं नुकसान आणि दुसरीकडे बस्तान हलवण्याचा आदेश यामुळे कांसी राम आणि इतर कुटुंबांना मिळून सुमारे २० लाखाचा फटका बसला आहे. याची शासनाने आर्थिक किंवा इतर कुठल्याही प्रकारे कधीच भरपाई केलेली नाही. आपल्या कुटुंबाच्या आशा धगधगत्या ठेवणारे हे लोहार त्यांची घरं पुन्हा पुन्हा उभारतात आणि जगत राहतात.