ಗಾಡಿಯಾ ಲೋಹಾರರು: ಬೆಂಕಿಯ ಉರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂದ ಕಮ್ಮಾರರು

ಕಾನ್ಸಿ ರಾಮ್‌ ಅವರು ಗುರುಗ್ರಾಮದ ಬಂಜಾರ ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನ ಅಂಗಡಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅವರ ಹಿಂದೆ ಬಿದಿರು ಮತ್ತು ಟಾರ್ಪಾಲಿನ್‌ನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಗೂಡಂಗಡಿ. ಅದರೊಳಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ತರಹದ ಮರದ ಪೀಠೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಹೆಂಡತಿ ಆಶಾ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರು ತಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿದ ಬಟ್ಟೆಯ ತುಂಡನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯ ಮುಂಜಾನೆಯನ್ನೇ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರ ತಲೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆ ಅವರನ್ನು ತಂಪಾಗಿ ಇಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಆಶಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಾನ್ಸಿ ರಾಮ್‌ ಅವರಿಗಾಗಲೀ, ಅವರ ಹೆಂಡತಿ ಆಶಾ ಅವರಿಗಾಗಲೇ ಈ ಉರಿ ಬಿಸಿ ಹೊಸದೇನಲ್ಲ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕಮ್ಮಾರ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಗಾಡಿಯಾ ಲೋಹರ್‌ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಯದ್ದು ಎಂದೂ ತೀರದ ಒಡನಾಟ. "ಏಸಿ ಗರ್ಮಿ ಮೇ ಗರಂ ಗರಂ ಲೋಹೆ ಕೋ ಪೀಟೆ ಥೆ... ಆಂಚ್ ಕೆ ಸಾಮ್ನೆ ಭೋಟ್ ಮೆಹ್ನಾತ್ ಕಿ ಹೈ [ನಾವು ಇಷ್ಟು ಬಿಸಿಯಲ್ಲಿ ಕಾದ ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೆವು,,, ಉರಿವ ಬೆಂಕಿಯ ಮುಂದೆ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ದುಡಿದಿದ್ದೇವೆ]” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು,

ಗಾಡಿಯಾ ಲೋಹರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮೂಲದವರು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದುಳಿದ ಸಮುದಾಯ (ಎಂಬಿಸಿ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಹರ್ಯಾಣದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳು (ಒಬಿಸಿ) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವರು ಶೇಕಡಾ 98 ರಷ್ಟು ಇರುವ ಭೂರಹಿತ ಅಲೆಮಾರಿ ಮತ್ತು ಅರೆ-ಅಲೆಮಾರಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ಒಂದು ಭಾಗ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶೇಕಡಾ 11 ರಷ್ಟು ಅಲೆಮಾರಿ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸರ್ಕಾರಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅನೇಕ ಗಾಡಿಯಾ ಲೋಹಾರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ಓಡಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವೇ ಅವರ ಸಂಚಾರಿ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು.

ಕಾನ್ಸಿ ರಾಮ್‌ ಅವರು ಉರಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಮೈಕೊರೆಯುವ ಚಳಿಯಲ್ಲಿ ತಾವು ರಸ್ತೆಬದಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸಾಧನಗಳು, ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಆದರೆ ದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿ ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಎರಡು ದಶಕಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ತಾಪಮಾನದಿಂದಾಗಿ ಓಡಾಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. “ಇಷ್ಟು ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಅಡ್ಡಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಆ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದೆ,” ಎಂದು ಪಾರಿಗೆ ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ತಾಪಮಾನದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾಧಿತವಾಗಿರುವ ದೇಶ ಭಾರತ ಎಂದು ಐಎಲ್‌ಒ ವರದಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು 1995 ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸಮಯದ ಶೇಕಡಾ 4.3 ಕಡಿಮೆಗೊಂಡಿದ್ದು, 2030ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ನಷ್ಟವು ಶೇಕಡಾ 5.8 ಕ್ಕೆ ಏರಲಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕಾನ್ಸಿ ರಾಮ್ ಅವರ ಅಂಗಡಿ ಫೂಟ್‌ಪಾತ್‌ ಮೇಲಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನೆರಳಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲ. ಅಂಗಡಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು 15 ನಿಮಿಷಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ಜುಗ್ಗಿಯ (ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಡೇರೆ) ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕು ಸಿಂಗಲ್‌ ಬೆಡ್‌ಗಳು, ಒಂದು ಮರದ ಟಿವಿ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್, ಫ್ರಿಜ್ ಮತ್ತು ಒಂದು ಕೂಲರ್‌- ಇವು ಆ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಮೌನವಾಗಿ ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಆ ಕೂಲರ್ ಅನ್ನು ಕೂಡ ನಂಬುವಂತಿಲ್ಲ. "ಆಂಧಿ ಆ ಜಾತಿ ಹೈ.. ಬಾರಿಶ್ ವಾರಿಶ್ ತಬ್ ತೂತ್ ಜಾತಾ ಹೈ... ಕೂಲರ್ ವಗೇರಾ ಕುಚ್ ನಹಿ ಚಲ್ ಪತಾ.. ರಾತ್ ಕೋ ಮಚ್ಚರ್ ದಿನ್ ಮೇ ಊಪರ್ ಗರಂ ಹೋಜಾತಾ ಹೈ... ಆಂದರ್ ನಹಿ ರೆಹ್ತೆ.. ಬಹಾರ್ ಸೋತೇ ಹೈ “ಗಾಳಿ-ಮಳೆ ಬಂದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಕೂಲರ್‌ಗಳೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿ ಸೊಳ್ಳೆಗಳ ಕಾಟ, ಹಗಲು ಹೊತ್ತು ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ ಬಿಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಮನೆಯೊಳಗೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹೊರಗೇ ಮಲಗುತ್ತೇವೆ,” ಎಂದು ಅವರ ಮಗಳು ನೇಹಾ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ.

ಜೋರು ಮಳೆ ಅಥವಾ ಬಿರುಗಾಳಿ ಬಂದರೆ ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದ ಜುಗ್ಗಿ ಅದು, ಮುರಿದು ಬೀಳುತ್ತದೆ. “ನಾವು ಜುಗ್ಗಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗಿನಿಂದಲೂ ನಮಗೆ ಇದೇ ಕೆಲಸ,” ಎಂದು 14 ವರ್ಷದ ಆ ಹುಡುಗಿ ಪಾರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನೀರಿನಂತಹ ಮೂಲಭೂತ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೇ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಸುಮಾರು 6,000 ರಿಂದ 8,000 ರೂಪಾಯಿವರೆಗೆ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ನಗರದಲ್ಲಿ ಏರುತ್ತಿರುವ ತಾಪಮಾನವು ಗಾಳಿ ಆಡಲು ಜಾಗ ಇಲ್ಲದಂತಹ ತುಂಬಿದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಿರುವ ಬಡ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂದು ದೆಹಲಿ ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಹೀಟ್ ಆಕ್ಷನ್ ಪ್ಲಾನ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

20 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಚಿತ್ತೌರ್‌ಗಢದಿಂದ ದೆಹಲಿಗೆ ಬಂದ ಕಾನ್ಸಿ ರಾಮ್, “ಸಿರಾಮಿಕ್‌ ವಾಲೆ, ಪ್ಲವರ್‌ ವಾಲೆ…ಸಬ್‌ ಹಮ್‌ ಹೀ ಹೈ…ಏಕ್‌ ಹೀ ಹೈ [ಸೆರಾಮಿಕ್‌ ಮಾರುವವರು, ಹೂವು ಮಾರುವವರು... ಎಲ್ಲರೂ ನಾವೇ... ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ],” ಎಂದು ಹರಿಯಾಣದ ಗುರುಗ್ರಾಮ್‌ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದ ಜನರು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿವಿಧ ಉದ್ಯೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕಳೆದ ಏಳೆಂಟು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕಾನ್ಸಿ ರಾಮ್ ಅವರು ಮರದ ಸಾಧನಗಳು ಮತ್ತು ಪೀಠೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಮಾರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಅವರು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜೋಧ್‌ಪುರ್, ಅಜ್ಮೇರ್, ಜೈಪುರ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತೌರ್‌ಗಢದಿಂದ ತರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಗಾಡಿಯಾ ಲೋಹಾರ್ ಸಮುದಾಯದವರು ಊರಿಂದೂರಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಕೈಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸಾಧನಗಳು, ಪಾತ್ರೆಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಗೃಹೋಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಡಿಮೆ. ಗ್ರಾಹಕರು ಮನೆಯ ಒಳಗೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಇವರ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಹೊಡೆತ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ದೀಪಾವಳಿ ಸಮಯದಿಂದ ಹವಾಮಾನ ಸುಧಾರಿಸಲು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಸುಮಾರು 10,000 ರೂಪಾಯಿವರೆಗೆ ಸಂಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಮಾರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲಿನ ಲಾಭಾಂಶ ಸರಾಸರಿ 50 ರೂಪಾಯಿಯಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಗ್ರಾಹಕರು ಚೌಕಾಸಿ ಮಾಡಿದರೆ ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರ ಹೊಟ್ಟೆಯಷ್ಟೇ ತುಂಬುತ್ತದೆ. “ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬ ಊಟ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯ,” ಎಂದು ಕಾನ್ಸಿ ರಾಮ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದರು. “ನೀವು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂದರು,” ಎಂದು ಕಾನ್ಸಿರಾಮ್ ಹೇಳಿದರು. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ಗಾಡಿಯಾ ಲೋಹಾರ್ ಸಮುದಾಯದವರು ಅಡುಗೆಗೆ ಸೌದೆ ಬಳಸುವ ಬಗ್ಗೆ ದೂರು ನೀಡಿದ್ದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು.

ಬೀದಿಬದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎತ್ತಂಗಡಿ ಮಾಡುವಾಗ ಅವರ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಪೀಠೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗುವುವುದಿಲ್ಲ. “ಕಮಿಟಿ ವಾಲೆ ತೋಡ್‌ ಫೋಡ್‌ ಕರ್‌ ಜಾತೆ ಹೈ…ಕಿಸಿಕಾ ಫರ್ನೀಚರ್‌ ತೋಡ್‌ ದಿಯಾ…ಕಿಸಿಕಾ ಕ್ಯಾ ತೋಡ್‌ ದಿಯಾ [ಕಮಿಟಿಯವರು ಬಂದು ಒಡೆದುಹಾಕಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ... ಯಾರದೋ ಪೀಠೋಪಕರಣ ಒಡೆದು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಯಾರದೋ ಬೇರೇನೋ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ],” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಕಳ್ಳತನ ಮತ್ತು ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳ ಭಯವೂ ಅವರನ್ನು ಕಾಡುತ್ತದೆ. “ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ 3–4 ಲಕ್ಷ [ರೂಪಾಯಿ] ಮೌಲ್ಯದ ವಸ್ತುಗಳು ಬಿದ್ದಿವೆ,” ಎಂದು ಕಾನ್ಸಿ ರಾಮ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, 2023ರಲ್ಲಿ, ಇದೇ ರೀತಿಯ ಘಟನೆ ನಡೆದಾಗ ಆಸ್ತಿ ಧ್ವಂಸ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಾಂತರದ ಆದೇಶದಿಂದ ಕಾನ್ಸಿ ರಾಮ್ ಹಾಗೂ ಇತರ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಮಾರು 20 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಪರಿಹಾರ – ಆರ್ಥಿಕವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಾಗಲಿ – ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೋಪಡಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬದುಕನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ, ಕಮ್ಮಾರ ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಭರವಸೆಯ ಬೆಂಕಿ ನಂದಿಹೋಗದಂತೆ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ ಬದುಕು ಸಾಗಿಸುತ್ತಿವೆ.