গাড়িয়াৰ কমাৰসকলঃ অগ্নিসম জীৱন সংগ্ৰাম

কাঞ্চি ৰাম গুৰুগ্ৰামৰ বাঞ্জাৰা বজাৰত থকা নিজৰ দোকানখনৰ সমুখত থিয় হৈ আছে৷ তেওঁৰ পিছফালে বাঁহ আৰু তাৰপলিনৰ চালিখনৰ তলত বিক্ৰীৰ বাবে বিভিন্ন ধৰণৰ কাঠৰ আচবাব ঠাহ খাই আছে৷ ওচৰতে বহি আছে তেওঁৰ পত্নী আশা৷ আশাই এখন কাপোৰ তিয়াই নিজৰ মূৰত লৈছে৷ দিনটো আৰম্ভ হৈছেহে মাত্ৰ৷ দিল্লীত গৰমৰ দিনত ৰাতিপুৱাৰ সময়ছোৱাও বৰ অসহ্য হৈ পৰে৷ কিন্তু মূৰত থকা তিতা কাপোৰখনে কিছু সকাহ দিব বুলি আশাই কয়৷

কাঞ্চি ৰাম আৰু আশাৰ বাবে এই গৰম কোনো নতুন কথা নহয়৷ তেওঁলোক যিহেতু গাড়িয়াৰ কমাৰ (লোহাৰ) সম্প্ৰদায়ৰ লোক, গতিকে জুইৰ কাষত থকাটো তেওঁলোকৰ পুৰণি অভ্যাস৷ ‘‘আছলি গৰমি মে গৰম গৰম লোহে কো পিত্তে থে…. আঁচ কি সামনে বহত মেহনত কি হে (আমি এই প্ৰচণ্ড গৰমৰ মাজতে উত্তপ্ত লো কোবাইছিলোঁ... জুইৰ শিখাৰ সমুখত বহি বহুত কষ্ট কৰিছোঁ)’’, তেওঁলোকে এইদৰে কয়৷

গাড়িয়াৰ লোহাৰসকলৰ আদি বাসস্থান আছিল ৰাজস্থান, য’ত তেওঁলোকক ‘আটাইতকৈ পিছপৰা সম্প্ৰদায়’ (এমবিচি) হিচাপে গণ্য কৰা হয়৷ দিল্লী আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা যিবোৰ অঞ্চলত তেওঁলোকৰ জনসংখ্যা বেছি, তাত তেওঁলোকক ‘অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী’ হিচাপে (অ’বিচি) নথিভুক্ত কৰা হৈছে৷ মাটি-বাৰী নথকা আমাৰ দেশৰ ৯৮ শতাংশ যাযাবৰী আৰু অৰ্ধ-যাযাবৰী সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত তেওঁলোকো অন্যতম৷ ভাৰতৰ যাযাবৰী সম্প্ৰদায়বোৰৰ মাত্ৰ এঘাৰ শতাংশ লোকেহে চৰকাৰী মাটিত বসবাস কৰে৷ বহুতো গাড়িয়া লোহাৰে নিজৰ গৰুৰ গাড়ীত (যাক তেওঁলোকে ‘গাড়ী’ বুলি কয়) বাস কৰে আৰু তাৰেই ভ্ৰমণ কৰে৷ এই গাড়ীখনেই তেওঁলোকৰ বাবে ঘৰ আৰু কৰ্মস্থান৷

হাড় কঁপোৱা ঠাণ্ডাই হওক বা চোকা ৰ’দেই হওক—কাঞ্চি ৰামে জীৱনৰ বহু বছৰ বাট-পথতে কটাই দিছিল, তেওঁ নিজ হাতেৰে লোৰ বিভিন্ন লাগতিয়াল বস্তু তৈয়াৰ কৰিছিল আৰু পৰিয়াল পোহপাল দিবলৈ সেইবোৰ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ঘূৰি বিক্ৰী কৰিছিল৷

কিন্তু ৰাজধানী চহৰ দিল্লী আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে যোৱা দুটা দশকত বৃদ্ধি পোৱা উত্তাপে তেওঁলোকৰ শৰীৰ আৰু জীৱন স্তব্ধ কৰি পেলাইছে৷ সেইবাবে তেওঁ এতিয়া এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰাটো বন্ধ কৰি দিছে৷ “ইমান প্ৰখৰ গৰমত ঘৰে ঘৰে ঘূৰি ফুৰাটো অসম্ভৱ৷ সেইকাৰণেই আমি পুৰণি ব্যৱসায়টো এৰি এই কামটো আৰম্ভ কৰিলোঁ,” তেওঁ পাৰিক এইদৰে কয়৷

আইএলঅ’-ৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি, প্ৰখৰ গৰমৰ বাবে আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱা দেশখন হৈছে ভাৰত৷ প্ৰতিবেদনখনত লগতে উল্লেখ কৰা হৈছে যে গৰমৰ বাবে ভাৰতে ১৯৯৫ চনত কৰ্ম সময়ৰ ৪.৩ শতাংশ হেৰুৱাইছিল আৰু ২০৩০ চনলৈ এই ক্ষতি ৫.৮ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাব বুলি অনুমান কৰা হৈছে।

কাঞ্চি ৰামৰ দোকানখন ফুটপাথতে অৱস্থিত য’ত অলপো ছাঁ নাই৷ তাৰ পৰা ১৫ মিনিটমান দূৰত থকা তেওঁলোকৰ জুপুৰি ঘৰটোৰ (ঝুগ্গী) অৱস্থাও বিশেষ এটা ভাল নহয়৷ সেই সৰু ঠাইখিনিত চাৰিখন ছিংগল বিছনা, কাঠৰ টিভি কেবিনেট, এটা ফ্ৰীজ আৰু এটা কুলাৰে ঠাহ খাই আছে৷ এই কুলাৰটোৰ ওপৰতো ভৰসা কৰিব নোৱাৰি৷ তেওঁলোকৰ জীয়ৰী নেহাই কয়, ‘‘আঁধি আ জাতি হে.. বাৰিশ ৱাৰিশ তব টুট জাতা হে…কুলাৰ ৱগেৰা কুছ নেহী চল পাতা…ৰাত কো মচ্ছৰ দিন মে ওপৰ গৰম হো জাতা হে…অন্দৰ নহী ৰেহতে..বাহাৰ সোতে হে (প্ৰায়েই ধুমুহা-বৰষুণ আহে আৰু সকলো ভাঙি-ছিঙি পেলায়; তেতিয়া কুলাৰ আদি একো কামত নাহে৷ ৰাতি মহৰ কামোৰ আৰু দিনত চালিখন ইমান গৰম হৈ পৰে যে ভিতৰত থকাই অসহ্য হৈ পৰে৷ সেইবাবে আমি ভিতৰত নাথাকি বাহিৰতে শুবলৈ লওঁ’’৷

ধাৰাসাৰ বতাহ-বৰষুণত কোনো জুপুৰি ঘৰেই (ঝুগ্গী) টিকি থাকিব নোৱাৰে৷ ‘‘আমি ঝুগ্গীবোৰ পুনৰ সাজি লওঁ৷ ইয়ালৈ অহা দিন ধৰি এই একেটা কামকে কৰি আহিছো’’, ১৪ বছৰীয়া কিশোৰীজনীয়ে পাৰিক এইদৰে কয়৷ তাৰোপৰি, পানীৰ দৰে মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ বাবদ তেওঁলোকৰ মাহে প্ৰায় ৬,০০০ ৰ পৰা ৮,০০০ টকা পৰ্যন্ত খৰচ হয়৷

দিল্লী দুৰ্যোগ প্ৰশমন প্ৰাধিকৰণৰ এই হিট একচন প্লেনত কোৱা হৈছে যে চহৰখনত বৃদ্ধি পোৱা উত্তাপৰ আটাইতকৈ ভয়াৱহ প্ৰভাৱ পৰে দুখীয়া আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোকসকলৰ ওপৰত৷ কাৰণ তেওঁলোকে বতাহ চলাচল নকৰা, অতি ঠেক আৰু জনাকীৰ্ণ ঘৰ বা কৰ্মস্থানত বাস কৰিবলগীয়া হয়৷ এটা সৰু কোঠাতে বহু মানুহ একেলগে থাকিবলগীয়া হোৱাৰ বাবে গৰমৰ প্ৰকোপ অধিক অসহ্য হৈ পৰে৷

কাঞ্চি ৰাম ২০ বছৰ পূৰ্বে ৰাজস্থানৰ চিতোৰগড়ৰ পৰা দিল্লীলৈ আহিছিল৷ হাৰিয়ানাৰ গুৰুগ্ৰামৰ বজাৰবোৰত আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ৰ মানুহে কৰা বিভিন্ন ধৰণৰ কামৰ বৰ্ণনা দি তেওঁ কয়, ‘‘চিৰামিক ৱালে, ফ্লাৱাৰ ৱালে…সব হম হী হে….এক হি হে (এই যে চিৰামিকৰ দোকান দিয়া, ফুল বিক্ৰী কৰা মানুহবোৰ দেখিবলৈ পায়—এই সকলোবোৰ আমাৰেই মানুহ, আমি একেটা শ্ৰেণীৰে মানুহ)’’৷

যোৱা সাত-আঠ বছৰ ধৰি কাঞ্চি ৰামে ৰাজস্থানৰ যোধপুৰ, আজমীৰ, জয়পুৰ আৰু চিতোৰগড়ৰ পৰা কাঠৰ বিভিন্ন কাৰু-কাৰ্য কৰা বস্তু আৰু আচবাব আনি বিক্ৰী কৰিবলৈ লৈছে৷ অথচ, পুৰণি পৰম্পৰা অনুসৰি গাড়িয়া লোহাৰসকলে পূৰ্বে গাঁৱে গাঁৱে ঘূৰি নিজ হাতেৰে বনোৱা লোৰ সঁজুলি, বাচন-বৰ্তন আৰু অন্যান্য সামগ্ৰীহে বিক্ৰী কৰিছিল৷

জুই হেন ৰ’দৰ উত্তাপত গ্ৰাহকসকলে ঘৰৰ ভিতৰতে সোমাই থকাটো পচন্দ কৰে৷ সেই বাবে তেওঁলোকৰ বিক্ৰী একেবাৰে কমি যায়৷ দেৱালীৰ সময়ৰ পৰা বতৰটো কিছু ভাল হ’বলৈ ধৰে আৰু তেতিয়া তেওঁলোকে মাহে প্ৰায় ১০,০০০ টকা পৰ্যন্ত উপাৰ্জন কৰিবলৈ সক্ষম হয়৷ তেওঁলোকে বিক্ৰী কৰা বস্তুবোৰত সাধাৰণতে গড়ে প্ৰায় ৫০ টকা মানহে লাভ থাকে, কিন্তু গ্ৰাহকে দৰ-দাম কৰাৰ বাবে সেই লাভৰ পৰিমাণ আৰু কমি যায়৷ এই উপাৰ্জনেৰে কেৱল তেওঁলোকৰ দিনটোৰ খোৱা-বোৱাৰ খৰচটোহে কোনোমতে ওলায়৷ ‘‘ দুবেলা-দুমুঠি খাবলৈ পোৱাটোৱেই আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা,’’ কাঞ্চি ৰামে কথা প্ৰসংগত এইদৰে উল্লেখ কৰে৷

দুবছৰ পূৰ্বে চৰকাৰী বিষয়াসকলে তেওঁলোকক দোকানখন আন ঠাইলৈ লৈ যাবলৈ কৈছিল৷ বিষয়াসকলে কৈছিল, ‘‘আপোনালোক ইয়াত থাকিব নোৱাৰে৷ আপোনালোকে এই ঠাই এৰিব লাগিব।’’ দৰাচলতে ওচৰৰে ওখ ওখ অট্টালিকাত বাস কৰা ধনী মানুহবোৰে আপত্তি দৰ্শাইছিল যে—গাড়িয়া লোহাৰসকলে ভাত ৰান্ধিবলৈ জ্বলোৱা জুইৰ ধোঁৱাই তেওঁলোকৰ অসুবিধা কৰে৷ চৰকাৰী বিষয়াসকলে সেই অভিযোগৰ কথা উল্লেখ কৰি তেওঁলোকক তাৰ পৰা খেদি পঠিয়াব বিচাৰিছিল৷

ফুটপাথৰ ব্যৱসায়ীসকলে কয় যে এনেকৈ জোৰ-জুলুমকৈ উচ্ছেদ কৰাৰ সময়ত তেওঁলোকৰ দোকান আৰু আচবাববোৰ প্ৰায়েই ভাঙি-ছিঙি তহিলং কৰি পেলোৱা হয় আৰু ইয়াৰ বাবদ তেওঁলোকে কেতিয়াও কোনো ক্ষতিপূৰণ নাপায়৷ ‘‘কমিটী ৱালে তোড়-ফোঁড় কৰ জাতে হে… কিছিকা ফাৰ্নিচাৰ তোড় দিয়া..কিছিকা ক্যা তোড় দিয়া (কমিটীৰ মানুহবোৰ আহে আৰু সকলো ভাঙি-ছিঙি থৈ যায়... কাৰোবাৰ আচবাব ভাঙে, কাৰোবাৰ আকৌ আন সামগ্ৰী ভাঙে),’’ তেওঁলোকে এইদৰে কয়৷ ইয়াৰ উপৰিও তেওঁলোকৰ চুৰি আৰু সামগ্ৰী নষ্ট হোৱাৰো আশংকা থাকে৷ কাঞ্চি ৰামে কয়, ‘‘আমাৰ ইয়াত প্ৰায় ৩-৪ লাখ টকাৰ সামগ্ৰী এনেকৈয়ে মুকলিকৈ পৰি থাকে৷’’

তিনি বছৰ পূৰ্বে অৰ্থাৎ ২০২৩ চনত যেতিয়া শেষবাৰৰ বাবে এনেদৰে উচ্ছেদ হৈছিল, তেতিয়া সামগ্ৰীৰ এই ধ্বংসলীলা আৰু তাৰ পৰা আঁতৰি আহিবলগীয়া হোৱা নিৰ্দেশৰ বাবে কাঞ্চি ৰাম আৰু আন আন পৰিয়ালসমূহৰ একেলগে প্ৰায় ২০ লাখ টকাৰ লোকচান হৈছিল৷ চৰকাৰৰ ফালৰ পৰা তেওঁলোকক কেতিয়াও কোনো আৰ্থিক বা আন ধৰণৰ ক্ষতিপূৰণ দিয়া নহয়৷ তেওঁলোকে পুনৰ নিজৰ জুপুৰীবোৰ সাজি লয় আৰু জীৱন সংগ্ৰামৰ ভাগৰুৱা দৌৰত অৱতীৰ্ণ হয়—এওঁলোকে হৈছে এনে কমাৰ, যিয়ে নিজৰ পৰিয়ালৰ আশাৰ জুইকুঁৰা নিৰ্বাপিত নোহোৱাকৈ ৰাখে৷