ਵਾਰਾਣਸੀ: ਜਿੱਥੇ ਚਿਖਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਲ਼ ਰਹੇ ਨੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ

“ਹਮਾਰੇ ਚੂਲੇ ਤੋ ਇਨ ਲਾਸ਼ੋਂ ਸੇ ਜਲਤੇ ਹੈਂ,” ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਚਿਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਜੈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਠਦਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਸੁਆਹ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਸਾੜ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੱਥ ਦਾ ਪੱਖਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚੀਰ-ਚੀਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਤੁਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

35 ਸਾਲਾ ਵਿਜੈ ਚੌਧਰੀ ਪਿਛੜੀ ਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਡੋਮ ਸਮੁਦਾਏ ਤੋਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਅੰਤਮ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿਖਾਵਾਂ ਚਿਣਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਹ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਜੈ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈ ਗੈਸ (ਐੱਲਪੀਜੀ) ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ 25 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੈਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ੀ। “ਮੈਂ ਸਿਲੰਡਰ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਜਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 1,000 ਰੁਪਏ ਵਾਲ਼ੇ ਸਿਲੰਡਰ [14.2 ਕਿਲੋ] ਲਈ 2,000 ਰੁਪਏ ਭਰਨਾ ਸਾਡੇ ਵੱਸੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧ-ਸੜੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਹੁਣ ਤੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਕੁ ਲੱਕੜਾਂ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ,” ਵਿਜੈ ਨੇ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।

“ਇੱਕ ਲਾਸ਼ ਸਾੜਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 300 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ,” ਉਹ ਘਾਟ ਦੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। “ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਗੱਲ 500-600 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੈਅ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ,” ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਉਹ 20 ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚੌਥੀ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹੇ ਵਿਜੈ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਜੀਆਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬੱਸ ਇਸੇ ਇੱਕੋ ਆਮਦਨੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਾਹ-ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 300 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ-ਸਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਸਤ ਦਿਹਾੜੀ 600 ਤੋਂ 900 ਰੁਪਏ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।

“ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਮਣੀਕਾਰਨਿਕਾ ਘਾਟ ‘ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਕੋਈ 500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਹੋਣਗੇ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਹ-ਸਸਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।” ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਚਿੱਟਾ ਪਰਨਾ ਲਪੇਟ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੂਜੀ ਦੇਹ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਾਹ-ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 400 ਰੁਪਏ ਟੁੱਕੇ ਹਨ।

ਮਣੀਕਾਰਨਿਕਾ ਘਾਟ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਘਾਟ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਸ਼ਾਇਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਹ-ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੀੜੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਜਿਹਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੀਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਸਮੱਗਰੀ ਵੇਚਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਮਣੀਕਾਰਨਿਕਾ ਘਾਟ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

“ਅਸੀਂ ਡੋਮ ਲੋਕ ਮਸਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਤੋਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹੀ ਪੂਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ,” ਸ਼ਲੋਕ ਚੌਧਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਬਲ਼ਦੀ ਹੋਈ ਚਿਖਾ 'ਚੋਂ ਅੱਧ-ਬਲ਼ੀਆਂ ਦੋ ਲੱਕੜਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੂਹ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲ਼ੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਕੋਲ਼ ਹੀ ਮੱਚਦੀਆਂ ਚਿਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ– ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਰਹਿਮ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਰਹੀ।

ਵਿਜੈ ਵਾਂਗ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਤੋਂ ਚਿਖਾ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਰਤਣ ਲੱਗੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ।” ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਅਜੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਚਿਖਾ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਤੀਹ ਸੈਕਿੰਡ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਹਨ ਹੁਣ ਬਲ਼ਦੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਬੱਸ ਧੂੰਆਂ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। “ਹੁਣ ਇਹ ਘਰ ਲਿਜਾਣ ਜੋਗੀ ਠੰਢੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਘਾਟ 'ਤੇ ਲੱਕੜ ਵੇਚਣ ਵਾਲ਼ੇ ਬਲਬੀਰ ਚੌਧਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਮਣ (ਲਗਭਗ 40 ਕਿੱਲੋ) ਲੱਕੜ 500-550 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹੀ 700-800 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕ ਰਹੀ ਹੈ। 80 ਕਿੱਲੋ ਵਜ਼ਨੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਲਈ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮਣ (ਲਗਭਗ 240 ਕਿੱਲੋ) ਲੱਕੜ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਮਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੈਸੀਅਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਘਟਾ ਰਹੇ ਹਨ।” ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ LPG ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅੰਤਮ-ਸਸਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਪਿਆ ਹੈ।

29 ਸਾਲਾ ਸ਼ਲੋਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਸੋ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਅਤੇ ਅੰਮਾ ਹੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਚਾਨਕ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪੈਰ ਗਰਮ ਸੁਆਹ ਦੇ ਢੇਰ 'ਤੇ ਫਿਸਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਬਦਬੂ, ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ,” ਉਹ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 10 ਹੀ ਵੱਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

“ਗੈਸ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬੜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ਼ ਕੁਝ ਇਓਂ ਹੀ ਨਜਿੱਠ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਡੋਮ ਹੀ ਨਜਿੱਠ ਸਕਦੇ ਹਨ,” ਸ਼ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਗਰਟ ਦਾ ਲੰਮਾ ਕੱਸ਼ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਗਾਹਕ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।