वाराणसी : सरणाच्या लाकडांचं चुलींना सरपण

"हमारे चुल्हें तो इन लाशो से जलते हैं," विजय निर्विकारपणे सांगतो. वाराणसीच्या राजा हरिश्चंद्र घाटावर तो आज दुसरी चिता रचतोय. सरणाची राख नि निखारे हवेत तरंगताहेत. धूरानं डोळे चुरचुरताहेत. पेटलेल्या प्रेताचा उग्र दर्प नाकाला झोंबतोय. पण विजय सवयीनं आपलं रोजचं काम करत राहतो.

३५ वर्षीय विजय चौधरी, बनारसमधील डोम समाजाचा. ही अनुसूचित प्रवर्गातील जात. भारतभरातून अंत्यसंस्काराठी वाराणसीत प्रेतं आणली जातात. या प्रेतांच्या विधीवत विल्हेवाटीचा व्यवसाय ही मंडळी करतात. विजयचे वाडवडीलही हेच करत. या कामातील विजयची ही चौथी पिढी.

डोम समुदायाच्या या वस्तीत घराघरात एलपीजी गॅस आहे. पण गेली २५ दिवस गॅस सिलेंडरची टंचाई निर्माण झालीय. "गॅस संपल्यावर मी नव्या टाकीसाठी नेहमीप्रमाणं फोन लावला. पण कुणी फोन उचलतच नाहीत. एक सिलेंडर हजार रूपयाला मिळायचा, तो आता दोन हजारला झालाय, तो आम्हाला थोडीच परवडणार! मग आमच्या लोकांनी तेच केलं, जे आम्ही जुन्या काळात करायचो – सरणावरची अर्धीमुर्धी जळालेली लाकडं गोळा करून सरपणासाठी आणणं, आता आम्ही तेच करतो, चितेतली लाकडं आणून त्यावरच सैपाक करतोय," विजय 'पारी' प्रतिनिधीला सांगतो.

"एका अंत्यसंस्कारांसाठी आम्हाला किमान ३०० रूपये मिळतातच," विजय हे सांगत असतानाच, काही माणसं एक प्रेत आणताना दिसली. त्यांच्या दिशेनं घाटाच्या पायऱ्या चढता चढता तो म्हणतो, "पण कधी कधी आम्ही ५०० ते ६०० रूपये सांगतो, नंतर घासाघीस करून मिळेल ते घेतो. हे लोक बघा, ते त्यांच्या आईचं प्रेत घेऊन आलेत," असं म्हणत विजय २० मिनिटांसाठी त्याच्या नव्या कामात गुंतून दिसेनासा झाला.

चौथ्या इयत्तेपर्यंत पोचून विजयनं शाळा सोडली. तेव्हापासून तो हेच काम करतोय. या घाटापासून त्याचं घर १० किलोमीटर दूर. त्याचं पाच माणसांचं कुटुंब. या कुटुंबाची दारोमदार विजयच्या मेहनतीवरच. दिवसाकाठी तो दोन ते तीन प्रेतांची चिता रचून अग्नी देतो. या कामातून दिवसामागं त्याची सरासरी कमाई होते - ६०० ते ९०० रूपये.

"इथं न् मणिकर्णिका घाटावर माझ्यासारखे किमान ५०० लोक हे काम करतात; जवळपास सगळेच अंगठा बहाद्दर. अंत्यसंस्कार हाच आम्हा सगळ्यांचा रोजगार." ऊन तळपतंय. अंग घामाच्या धारांनी चिंब झालंय. शिवाय घाटावरील चितांचा अग्नीही वातावरण तापवतोय. या उकाड्यापासून बचावासाठी विजयच्या गळ्यात फक्त एक पांढरा गमछा आहे. त्या गमछ्यानं घाम पुसत तो आता अंत्यसंस्काराकडं वळतो. त्यानं घासाघीस करून ४०० रूपयात हे काम करण्याची तयारी दाखवलीय.

राजा हरिश्चंद्र घाटापासून मणिकर्णिका घाट अवघ्या तीन किलोमीटरवर आहे. हिंदू अंत्यसंस्कारांसाठी सर्वात प्रसिद्ध असं हे स्मशान.

डेअरी पदार्थाचे ठेले नि पूजाविधींचं साहित्य विकणारी छोटी दुकानं, स्थानिक रहिवाश्यांची जुनाट घरं नि लाकूड विक्रेत्यांच्या वखारी व त्यापुढं टांगलेले भलेमोठे वजनकाटे पार करत, अरूंद गल्ल्यागल्ल्यांतून आपण मणिकर्णिका घाटापर्यंत पोचतो.

"आम्हा डोम लोकांचं हातावर पोट, हाताला काम मिळालं तर रोजीरोटी मिळणार" नदीकाठी पेटलेल्या सरणातून अर्धवट जळालेले लाकडाचे दोन तुकडे ओढत श्लोक चौधरी सांगतो. तो चितेच्या इतक्या जवळ आहे की, सरणाची धग अंगलट येतेय नि वर तळपतोय एप्रिलचा सूर्य. केवळ रोजच्या स्वैपाकासाठी सरणातलं लाकूड गोळा करणारा श्लोक, निष्ठूरपणे तापलेलं सरण नि सूर्य दोघांचा ताप सहन करतो.

विजयनं सांगितलं तेच श्लोकही सांगतो, "कधीकाळी आमचे बापजादे चितेच्या लाकडांवर स्वैपाक करायचे. तिच वेळ आमच्यावरही आलीय. ही लाकडं आहेत, म्हणून आमची चुल पेटतीय." एवढं सांगून श्लोक सरणातून ओढलेलं लाकूड घेवून गंगेच्या पाण्याकडं धावतो. अवघ्या तीस सेकंदात – ते अर्धमुर्ध पेटतं लाकूड गंगेच्या पाण्यानं शांत होता होता चरचरतं, लाकडातून करडा काळा धुर हवेत पसरतो. असं लाकूड हाती घेऊन नदीकाठावरून येत श्लोक म्हणतो, "आता हे लाकूड घरी नेण्याइतकं थंड झालंय."

शमशान घाटावर वखार चालवणारे बलबीर चौधरी म्हणतात, "पूर्वी एक 'मण' (स्थानिक मापाप्रमाणे ४० किलो) लाकडं ५००-५५० रुपये भावानं विकली जायची; आता त्यांचा भाव ७००-८०० रुपयांवर पोचलाय. ८० किलो वजनाच्या मृतदेहासाठी अंदाजे सहा 'मण' (सुमारे २४० किलो) लाकूड लागतं. आता मात्र काही कुटुंबं चार किंवा पाच 'मण' लाकडावरच काम भागवू लागलीत; आपल्या आर्थिक कुवतीनं ते अंत्येष्टीचा खर्च कमी करून, महागाईशी जुळवून घेत आहेत." थोडक्यात सांगायचं तर : इराणमधील युद्धानं एलपीजी तुटवडा झाला, नि सरपणाच्या लाकडांची मागणी व भावही वाढले, याचा परिणाम अंत्यसंस्कारांसारख्या विधींवरही दिसून येतोय.

२९ वर्षीय श्लोकनं हायस्कूल नंतर शिक्षण सोडलं. वयाच्या १४ व्या वर्षापासून तो हे काम करतोय. "मी वडलांसोबत घाटावर यायचो, त्यांना मदत करायचो. आता वडील वारले; पण मी आणि अम्मा आहोत, अम्मासाठी मी काम करतोय." बोलता बोलता स्मशानातील राखेच्या गरम ढिगाऱ्यावरून श्लोकचा पाय घसरतो नि सावरत तो हसतो. "मी थोडा नशेत आहे. हे काम, हा इथला वास न् वातावरण नशेबिगर सहनच होत नाही, " श्लोक 'पारी'ला सांगतो, तेव्हा नुकतं कुठं सकाळचे दहाच वाजलेत.

"सैपाकाच्या गॅसच्या टंचाईनं आमची दाणादाण उडवलीय, पण या संकटाचा सामना फक्त आम्ही डोमच आमच्या पद्धतीनं करू शकलोय," श्लोक म्हणतो. नि मग तो सिगारेटचा एक खोल झुरका मारतो. आता तो घाटावर प्रेत घेवून येणाऱ्या दिवसातील पहिल्या गिऱ्हाईकाची वाट पाहतोय.