વારાણસીમાં ચિતાની આગથી સળગતા ઘરના ચૂલા

વારાણસીના રાજા હરિશ્ચંદ્ર સ્મશાનઘાટ પર દિવસના બીજા અગ્નિસંસ્કાર માટે ચિતા તૈયાર કરતાં કરતાં વિજય કહે છે, “હમારે ચૂલ્હે તો ઇન લાશોં સે જલતે હૈં (અમારા ચૂલા આ મૃતદેહોથી જ સળગે છે).” ધુમાડા અને રાખથી આંખો અને નસકોરામાં બળતરા થાય છે, પણ તેઓ પોતાના હાથથી ધુમાડાને હટાવીને પોતાનો રસ્તો કરી લે છે.

35 વર્ષીય વિજય ચૌધરી બનારસના ડોમ સમુદાયના છે (જે અનુસૂચિત જાતિ તરીકે નોંધાયેલ છે). આ વ્યવસાયમાં તેઓ તેમના પરિવારની ચોથી પેઢી છે – જેઓ ભારતભરમાંથી શોકગ્રસ્ત પરિવારો દ્વારા અગ્નિસંસ્કાર અને અંતિમસંસ્કાર માટે શહેરમાં લાવવામાં આવતા મૃતદેહોની દેખભાળ કરે છે.

અહીંના બીજા ઘણા લોકોની જેમ વિજયના ઘરે પણ લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG)નું કનેક્શન છે, પણ છેલ્લા 25 દિવસથી ઘરમાં ગેસનો બાટલો ખાલી પડ્યો છે. વિજય પારીને કહે છે, “મેં રિફિલ બુક કરાવવા ફોન કર્યો હતો, પણ સામેથી કોઈ ઉપાડતું જ નથી, બસ રિંગ વાગ્યા કરે છે. 1,000 રૂપિયાના બાટલા [14.2 કિલોગ્રામ] માટે 2,000 રૂપિયા આપવા અમને પોસાય એમ નથી. એટલે અમે અમારી જૂની રીત પર પાછા વળ્યા છીએ – ચિતામાં વપરાયેલા લાકડાના બચેલા ટુકડા પર રસોઈ બનાવવાની. અમે રોજ થોડાં લાકડાં ઘરે લઈ જઈએ છીએ.”

એક શોકગ્રસ્ત પરિવાર અત્યારે જ આવી પહોંચ્યો છે. તેમની તરફ ઊભા પગથિયાં ચડતાં વિજય કહે છે, “એક મૃતદેહ બાળવાના અમને ઓછામાં ઓછા 300 રૂપિયા મળે છે. પણ ક્યારેક અમે ભાવતાલ કરીને 500-600 રૂપિયા નક્કી કરીએ છીએ. આ પરિવાર તેમનાં માતાનો મૃતદેહ લાઈને આવ્યો છે.” એટલું કહીને તેઓ 20 મિનિટ માટે ગાયબ થઈ જાય છે.

ચોથા ધોરણમાં જ શાળા છોડી દેનાર વિજય, તેમના કામના સ્થળથી 10 કિલોમીટર દૂર રહે છે. તેમના પાંચ સભ્યોના પરિવારનો આધાર તેમની જ કમાણી પર છે. તેઓ એક અગ્નિસંસ્કારના ઓછામાં ઓછા 300 રૂપિયા લે છે અને દિવસમાં આવી બેથી ત્રણ ચિતા સંભાળે છે. એટલે કે, તેઓ સરેરાશ દિવસના 600-900 રૂપિયા કમાઈ લે છે.

“અહીં અને મણિકર્ણિકા ઘાટ પર મારા જેવા ઓછામાં ઓછા 500 લોકો હશે, જેમાંથી મોટાભાગના અભણ છે અને બધા મૃતકોના અંતિમ સંસ્કાર પર નિર્ભર છે.” ગરમી અને પરસેવાથી બચવા માટે ગળામાં સફેદ ગમછો (ખેસ) પહેરે છે અને 400 રૂપિયામાં જે મૃતદેહના અંતિમ સંસ્કાર કરવા સંમત થયા છે, તેની તરફ પાછા ફરે છે.

વિજયની જેમ શ્લોક પણ કહે છે, “અમે પણ અમારા પૂર્વજોની જેમ ચિતાનાં લાકડાં વાપરવા પર પાછા ફર્યા છીએ. આવા મુશ્કેલ સમયમાં એ જ અમારો સહારો છે.” અને પછી, ચિતામાંથી હમણાં જ ખેંચેલાં કેટલાંક લાકડાં લઈને તેઓ ગંગા તરફ દોડે છે. ત્રીસ સેકન્ડ પછી, લાકડાનો છમછમાટ કરતો અવાજ અને ઉપર ઉઠતા ભૂખરા ધુમાડા સાથે, તેઓ નદી કિનારેથી પાછા ફરે છે. તેઓ સમજાવે છે, “બસ, હવે આ ઘરે લઈ જવા જેવા ઠંડા થઈ ગયા.”

ઘાટ પર લાકડાં વેચતા બલબીર ચૌધરી કહે છે, “પહેલાં એક મણ (40 કિલો બરાબર થતું સ્થાનિક માપ) લાકડાંનો ભાવ 500-550 રૂપિયા હતો, હવે તે 700-800 રૂપિયા છે. 80 કિલો વજનના એક મૃતદેહ માટે લગભગ છ મણ (આશરે 240 કિલો) લાકડાંની જરૂર પડે છે. કેટલાક પરિવારો હવે પોતાની આર્થિક સ્થિતિ મુજબ વિધિઓમાં કાપ મૂકીને ચાર કે પાંચ મણ લાકડામાં જ કામ ચલાવી રહ્યા છે.” સાદી ભાષામાં કહીએ તો: ઈરાન યુદ્ધને કારણે સર્જાયેલી LPGની અછતથી બળતણના લાકડા માટે એવી દોડધામ મચી છે કે તેની અસર અંતિમ સંસ્કાર પર પણ પડી રહી છે.

29 વર્ષીય શ્લોકે હાઈસ્કૂલમાં જ અભ્યાસ છોડી દીધો હતો. તેઓ 14 વર્ષની ઉંમરથી આ કામ કરી રહ્યા છે. “હું મારા પપ્પા સાથે અહીં આવતો હતો અને તેમને મદદ કરતો હતો. હવે તેઓ આ દુનિયામાં નથી, એટલે ઘરમાં હું અને મારાં મા જ છીએ, એટલે હું તેમના માટે કામ કરું છું.” શ્લોકનો પગ ગરમ રાખના એક ઢગલા પર લપસે છે અને તેઓ હસી પડે છે. તેઓ પારીને કહે છે, “મેં થોડો નશો કર્યો છે. અહીં મૃતદેહો, તેની ગંધ અને આવા માહોલમાં તમે નશો કર્યા વગર કામ જ ન કરી શકો.” સવારના હજુ માંડ 10 વાગ્યા છે.

શ્લોક તેમની સિગારેટનો ઊંડો કશ લેતાં અને દિવસના પહેલા ગ્રાહકની રાહ જોતાં કહે છે, “ગેસની અછતની અમને બહુ માઠી અસર થઈ છે. પણ અમે તેનો સામનો એવી રીતે કરી રહ્યા છીએ, જે ફક્ત અમે ડોમ લોકો જ કરી શકીએ.”

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા