କ୍ଷେତ ପାଇଁ ସଙ୍ଗୀତ ତିଆରି

ଯେତେବେଳେ ରଘୁବୀର ଏକ ଲମ୍ବା ହାତୁଡ଼ି ନେଇ ଲୁହା ଚାଦର ଉପରେ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ସଙ୍ଗୀତର ଲୟ ସଦୃଶ ‘ଥଡ୍ ଥଡ୍ ଥଡ୍’ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଶିଳ୍ପୀ ଯେତେବେଳେ ଘଣ୍ଟିକୁ ଆକାର ଦେବା ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାମ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ସେତେବେଳେ ଏକ ଛୋଟ ହାତୁଡ଼ିର ଟପ୍ ଟପ୍ ଟପ୍ ଶବ୍ଦ ଆସିଥାଏ, ଏକଥା ଶିଳ୍ପୀଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ଯେପରି ଏହି କଳାକୃତୀ କେଉଁଠି ହେଲେ ଅସମତଳ ନାହିଁ।

“ଏହା ଗୋରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅଳଙ୍କାର,” ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଣିଆ ଯେପରି ଗହଣା ତିଆରି କରିଥାନ୍ତି ଠିକ୍ ସେହିପରି ଆମେ ଗୋରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଗହଣା ତିଆରି କରିଥାଉ ବୋଲି, ସଗର୍ବେ ରଘୁବୀର କହିଛନ୍ତି।“

୭୬ ବର୍ଷୀୟ ରଘୁବୀର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ପାଲାମୁ ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ବରାଂଓଗ୍ରାମର ରାମଗଡ଼ ଟୋଲାରେ ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଘଣ୍ଟି ତିଆରି କରୁଥିବା କାରିଗରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବୟୋଜ୍ୟଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଟନ୍ତି। ଟୋଲା (ଯାହା ଗ୍ରାମର କମାରମାନଙ୍କର ଏକ ବସତି) ବଡ଼ କାରଖାନା ସଦୃଶ ହେବା ସହ ଏଠାରେ-ସମସ୍ତେ ଜଣେ ଜଣେ ଘଣ୍ଟି କାରିଗର ବୋଲି ରଘୁବୀର କହିଛନ୍ତି।

“ହମାରା ବାପ-ଦାଦା ସବ ୟହି କାମ କରତା ଥା। ହମ ତୋ ନିପଢ଼ ଆଦମୀ ହୈ, ଠେପଦାରୀ ହୈ, ବିଶ୍ଵାସ ନହିଁ କରିଏଗା,” [ମୋର ବାପା, ଜେଜେବାପା ସମସ୍ତେ ଏହି କାମ କରୁଥିଲେ। ମୁଁ ଅଶିକ୍ଷିତ, ଜଣେ ଟିପ ଦେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି- ଯିଏ ସ୍ଵାକ୍ଷର ବଦଳରେ ଟିପଚିହ୍ନ ଦେଉଥିବେ]-ଆପଣ ଏକଥା ବିଶ୍ଵାସ କରିପାରିବେନି ବୋଲି ଆମକୁ ପଞ୍ଚମ ପିଢ଼ିର ଏହି କାରିଗର କହିଥିଲେ।

ଏହି ଥଣ୍ଡା ଶୀତୁଆ ସକାଳରେ ରଘୁବୀର ତାଙ୍କ କଚ୍ଚାଘର ବାହାରେ ଏକ ଝୋଟ ଅଖା ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି। ବାମ ହାତରେ ଧାତବ ଚାଦରକୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରି ଡାହାଣ ହାତରେ ହାତୁଡ଼ି ଝୁଲାଉଛନ୍ତି।

ଘଣ୍ଟିକୁ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଗୋରୁଙ୍କର ଗହଣା ଭାବେ ବିବେଚନା କରା ଯାଇଆସୁଅଛି। ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ଗ୍ରାମୀଣ ସମୁଦାୟ ଘଣ୍ଟିକୁ କେବଳ ଏକ ସାଜସଜ୍ଜାର ବସ୍ତୁ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଉପଯୋଗୀ ସାଧନ ଭାବରେ ଦେଖିଥାନ୍ତି-ଏହାର ମୃଦୁ ଝଣ ଝଣ ଶବ୍ଦ ଚାଷୀଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଗୋରୁଙ୍କୁ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।

ଏକଦା ସମୃଦ୍ଧ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନର ପ୍ରତୀକ କୁହାଯାଉଥିବା ଘଣ୍ଟିର ପରିଚିତ ଶବ୍ଦ, ମେସିନର ଆଗମନ ଫଳରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜନମାନସରୁ ଉଭେଇ ଯିବାକୁ ବସିଲାଣି।

ରଘୁବୀର କହନ୍ତି ହଳ କରୁଥିବା ଦେଶୀ ଗୋରୁଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବର୍ତ୍ତମାନ ହ୍ରାସ ପାଇଛି। “ମବେଶୀ ଅବ ହୈ କହାଁ? ୟହି ଦେଖିୟେ, କିସି କେ ପାସ ଏକ ଗୋ ହୈ, କିସି କେ ପାସ ଦୋ ଗୋ ହୈ, ତୋ ଘଣ୍ଟି କହାଁ ସେ ବିକେଗୀ? [ଗୋରୁ ଏବେ କାହାନ୍ତି? ଏଠାରେ ଦେଖନ୍ତୁ କାହା ପାଖରେ ଗୋଟିଏ ଗୋରୁ ଅଛି ତ ଆଉ କାହା ପାଖରେ ଦୁଇଟି ଗୋରୁ ଅଛନ୍ତି, ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଘଣ୍ଟି କିପରି ବିକ୍ରି ହେବ ବୋଲି] ” ସେ କହିଛନ୍ତି।

ଯେତେବେଳେ ଗୋ-ପାଳନ ଜୀବନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଭାବେ ରହିଥିଲା, ସେହି ସମୟର କଥା କହିବା ବେଳେ ରଘୁବୀରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯୁବାବସ୍ଥା କଥା ମନେ ପଡ଼ିଯାଉଛି, ଯେତେବେଳେ ନିକଟସ୍ଥ ଜଙ୍ଗଲ ରୋମାଞ୍ଚରେ ଭରି ରହିଥିଲା।

“ୟହାଁ ଇସି ଜଗହ ପର ବାଘ ବୋଲ ରହା ଥା, ହମ ଛୋଟେ ଗୋ ଥେ। ଆପନା ହୋସ ମେଁ, ଅଭି ତୋ ତାକତ ନହିଁ ହୈ…ଲେକିନ ଏକ ସମୟ ଥା ଜବ ହମ ବାଘ କୋ ଲାଠି ସେ ମାରେ ହୈ, [ଏକଦା ସମୟ ଏପରି ଥିଲା ବାଘମାନେ ଏଠାରେ ବୁଲୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ମୋର ଯୁବାବସ୍ଥା। ମୁଁ ନିଜ ଆଖିରେ ଦେଖିଛି। ଏବେ ମୋର ଆଉ ସେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ହଁ ଏକଥା ସତ ଯେ, ଏପରି ଏକ ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଆମେ ବାଘକୁ ଠେଙ୍ଗାରେ ପିଟୁଥିଲୁ] ” ବୋଲି ରଘୁବୀର କହିଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପାଲାମୁ ଜଙ୍ଗଲ କେତେ ଘଞ୍ଚ ଥିଲା ତାହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ସହିତ କାହିଁକି ସେହି ସମୟରେ ଗୋରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଘଣ୍ଟିର ଚାହିଦା ଥିଲା ସେ କଥା କହିଥିଲେ।

ରଘୁବୀର ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗଙ୍ଗାଜଳୀ ଦେବୀଙ୍କର ଛଅ ଝିଅ ଓ ଗୋଟିଏ ପୁଅ, ସମସ୍ତେ ବିବାହିତ ଏବଂ ଅଲଗା ଅଲଗା ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି ଦୀର୍ଘ ଏକ ସପ୍ତାହ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ଘଣ୍ଟି ତିଆରିରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନ୍ତିମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ଏହାପରେ ଭାଟିରେ ଅଗ୍ନି ସଂଯୋଗ କରି ଘଣ୍ଟିଗୁଡ଼ିକୁ ଶେଷ ସ୍ପର୍ଶ ଦିଆଯିବ।

ରଘୁବୀର ଏହି ଶିଳ୍ପ ପିଲାବେଳେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ। “ମୁଁ ସେତେବେଳେ ଏଡ଼ିକିଟିଏ ଥିଲି,” ସେ ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧ ଆଡ଼କୁ ଇସାରା କରି କହିଥିଲେ। “ମୁଁ ଥରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକ ବସ୍ତା ଧରି ଗରବା ବଜାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଦରେ ଚାଲିଚାଲି ଯାଇଥିଲି,” ବୋଲି ସଗର୍ବେ ସେ କହନ୍ତି। “ଯେତେବେଳେ ମତେ ୧୦ କି ୧୨ ବର୍ଷ ହୋଇଥିବ, ସେତେବେଳେ ଡଲଟନଗଞ୍ଜ ଯାଏ ପାଦରେ ଚାଲି ଚାଲି ଯାଉଥିଲି, ଯାହାର ଦୂରତା ଏଠାରୁ ୩.୫ କୋଶ [ପାଖାପାଖି ୧୨ କିଲୋମିଟର] ଅଟେ। ଗରବା ଆହୁରି ଅଧିକ ଦୂରରେ ରହିଛି, ଛଅ କୋଷ [ପାଖାପାଖି ୧୯ କିଲୋମିଟର]। ଏକଥା ୧୯୬୬ ମସିହା ବେଳର।”

ଗୋରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଘଣ୍ଟି ତିଆରି କରିବା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଲୁହା ଚାଦର ଗରମ କରିବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ, ଏହାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଆକାରରେ କଟା ଯାଇଥାଏ।

ଏହାକୁ ଫର୍ମା କୁହାଯାଏ। ଏହା ଆମର ମାପକ ଯନ୍ତ୍ର ଅଟେ। “ରଘୁବୀର ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସିଥିବା ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଛାଞ୍ଚ ଦେଖାଇ ବୁଝାଉଛନ୍ତି।

ଅଲଗା ଅଲଗା ଆକାରର ଧାତବ ଚାଦରର ତିଆରି ଛାଞ୍ଚର ଗୋଟିଏ ସଜ ରହିଛି, ଏହି ଛାଞ୍ଚ ଯାହା ଚାବି ମାଳ ଭଳି କାନ୍ଥରେ ଝୁଲାଇ ରଖାଯାଇଥାଏ। ପ୍ରତି ଚାଦର ଘଣ୍ଟିର ଏକ ବିଶେଷ ଅଂଶ-ଯେପରିକି ବାହ୍ୟ ଆବରଣ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ଣିର-ସଠିକ ମାପ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ରଘୁବୀରଙ୍କ ନିକଟରେ ୧୦ ସେଟ୍ ଫର୍ମା ରହିଛି, ପ୍ରତିଟି ଫର୍ମା କୌଣସି ଏକ ଆକାରର ଘଣ୍ଟି ତିଆରି ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛି।

ଥରେ ଚାଦର କାଟି ସାରିବା ପରେ, କାରିଗର ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାର ଦେବା ପାଇଁ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଦାଢ଼ ଗୁଡ଼ିକୁ ରିବେଟ ଦ୍ଵାରା ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। ଏହାପରେ, ଘଣ୍ଟିର ଉପରି ଭାଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ତାକୁ ଦଉଡ଼ି କିମ୍ବା ଶିକୁଳିରେ ଝୁଲାଇବା ପାଇଁ ସେଥିରେ ଏକ କ୍ଲିପ୍ ଲଗାଯାଇଥାଏ।

ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଘଣ୍ଟିଗୁଡ଼ିକୁ ମାଟି ଏବଂ ଧାନ ଭୁସିର ମିଶ୍ରଣରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଏକ ଛାଞ୍ଚରେ ରଖାଯାଇଥାଏ। ପ୍ରତି ଛାଞ୍ଚରେ ଏକ ଛୋଟ ପିତ୍ତଳ ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ସୁହାଗା (ବୋରେକ୍ସ) ପକାଇଥାନ୍ତି। ପିତ୍ତଳ ଘଣ୍ଟିକୁ ତାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଗୁଞ୍ଜରିତ ଧ୍ଵନି ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ, ସେହିପରି ସୁହାଗା ତରଳ ଧାତୁ ଉପରେ ଏକ ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ ପରସ୍ତ ତିଆରି କରିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମଇଳା ବାହାର କରିବା ସହିତ ଏହାର କ୍ଷୟଶୀଳତା ହ୍ରାସ କରିଥାଏ। ଏହି ଛାଞ୍ଚକୁ ଦିନେ କିମ୍ବା ଦୁଇଦିନ ଖରାରେ ଶୁଖାଯାଇଥାଏ, ତାପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କୋଇଲା ଭାଟିରେ ସଂଯୋଗ କରାଯାଇଥାଏ।

ସାଧାରଣତଃ ଘରର ମହିଳାମାନେ ଛାଞ୍ଚ ତିଆରି କରିଥାନ୍ତି। “ଏହା ଅତି କଠିନ କାମ। ପାହାଡ଼ ତଳୁ ଆମକୁ ମାଟି ଆଣିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ,” ବୋଲି ଗଙ୍ଗାଜଳୀ କହିଛନ୍ତି, ସେ ଏମିତିରେ ଗୋଟିଏ କିଲୋମିଟର ଦୂରରୁ ମାଟି ମୁଣ୍ଡରେ ବୋହି ଆଣୁଥିଲେ। ହେଲେ ଏବେ ଆଉ ଦେହରେ ସେପରି ବଳ ନାହିଁ, ତେଣୁ ରଘୁବୀର ଆଜିକାଲି ତାଙ୍କ ସାଇକେଲରେ ମାଟି ଆଣୁଥିବା ସେ କହିଛନ୍ତି।

ଏକରା ମେଁ ଇତନା ମେହନତ ବା ରଉକା କି ମତ ପୁଛୁଁ,” [ଏହି କାମ ପାଇଁ ଏତେ ଅଧିକ ପରିଶ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ଯେ, ଆପଣ କଳ୍ପନା ବି କରିପାରିବେନି],” ବୋଲି ଗଙ୍ଗାଜଳୀ କହିଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଭାଟି ଚାଲେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଶି ଦିନରାତି କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯେପରି ସବୁ କାମ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ସରିବ।

ସେମାନଙ୍କର ଶିଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ରୋଜଗାର ଦେଇପାରିନଥାଏ, ତେଣୁ ଏହି ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କର ଦୁଇ ବିଘା ଜମି (ପ୍ରାୟ ୧.୬ଏକର) ରେ ଚାଷ କାମ ମଧ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ଖରିଫ ଋତୁରେ ସେମାନେ ଧାନ ଓ ମକା ଫସଲ କରୁଥିବା ବେଳେ ରବି ଋତୁରେ ସ୍ଵଳ୍ପ ପରିମାଣର ଗହମ ଚାଷ କରୁଛନ୍ତି।

ଦୁଇବର୍ଷ ଅନ୍ତରାଳରେ ଚଳିତବର୍ଷ ସେମାନେ ପୁଣି ଚାଷକୁ ଫେରିଛନ୍ତି-ସମସ୍ତେ ଚାଷ କାମ କରୁଥିଲେ, ତେବେ ରଘୁବୀର ସେଭଳି ଆଶାବାଦୀ ନୁହନ୍ତି। ଆଜିକାଲି ଆଉ ଚାଷ କାମରେ ଗୁଜରାଣ ମେଣ୍ଟାଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି କହିବା ସହିତ ଗଙ୍ଗାଜଳୀ କାରଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ।

୧୯୭୦ ଦଶକରେ ବରାଂଓ ଗ୍ରାମରେ ଫସଲ ଖୁବ୍ ଭଲ ହେଉଥିଲା, କଥାବାର୍ତ୍ତା ବେଳେ ସେ ଏହି କଥା ମନେ ପକାଇଥିଲେ। “ଜଣେ ଜମି ମାଲିକ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ୧୬ଟି ହଳ ରଖିଥିଲେ, ଯେଉଁ ବଳଦ ଥକି ପଡୁଥିଲା ତାକୁ ବଦଳାଇ ଦିଆଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ କେବେ ବି କାମ ଅଟକୁ ନଥିଲା,” ବୋଲି ରଘୁବୀର କହିଛନ୍ତି। ସେହି ସବୁ ଦିନ ଏବେ କେବଳ ଏକ ଦୂରନ୍ତ ସ୍ମୃତି ହୋଇ ରହିଯାଇଛି।

“ଭଲ ଫସଲ ହେଲେ ଆମ ପାଖରେ ପୂରା ପରିବାର ଦୁଇବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଇବା ଭଳି ହେଉଥିଲା,” ବୋଲି ରଘୁବୀର କହିଛନ୍ତି। ଏପରିକି ବର୍ତ୍ତମାନ ଭଲ ଫସଲ ହେଲେ ବି ତାଙ୍କୁ ବଜାରରୁ ଅଟା ଓ ଚାଉଳ କିଣିବାକୁ ପଡୁଛି।

କୃଷି ଉତ୍ପାଦରେ ଉଭୟ ପରିମାଣ ଓ ଗୁଣବତ୍ତା ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିଛି।

ଅତୀତରେ ସେମାନେ ସାନବା ଏବଂ କୋଦୋ (ଶସ୍ୟ) ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଚାଉଳ ଯେପରିକି ପାଣ୍ଡି (ଉଷୁନା କିମ୍ବା ଶିଝା ଚାଉଳ) ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିଲେ। “ହମଲୋଗ ଏକ ଏକ କିଲୋ ଚାବଲ ମେଁ ଭାତ ଖାକେ ପଚାତେ ଥେ। ପୁଚ୍ଛିଏ, ପରିବାର ସାମନେ ବୈଠା ହୈ,” ଗଙ୍ଗାଜଳୀ ଆଡ଼କୁ ଇସାରା କରି ସେ ଏପରି କହିଥିଲେ।

“ଆମେ ବସି ବସି ତିନି କିଲୋ ମଇଁଷି ଦୁଧ ପିଇ ଯାଉଥିଲୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଆପଣ କ’ଣ ତାକୁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ?ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଆମେ ୨୫୦-୩୦୦ ଗ୍ରାମ ମରାଯାଇଥିବା ତାଜା ଘିଅ ଖାଉଥିଲୁ ତଥାପି ଏହା କିଛି ନଥିଲା,” ବୋଲି କହିବା ସହ ସେ ହସିଥିଲେ।

“ଜିସ ସମୟ ବାଘ କୋ ଲାଠି ସେ ମାରେ ଥେ, ଉସ୍ ସମୟ ହମାରା ଲାଠି ଥି ତୌଲାଲ ମେଁ ୩.୫ ସେର,” ବୋଲି ସେ କହିଥିଲେ। [ଯେଉଁ ସମୟରେ ବାଘକୁ ଲାଠିରେ ପିଟିଥିଲି, ସେହି ସମୟରେ ଲାଠିର ଓଜନ ୩.୫ ସେର ବା ୧.୫ କିଲୋଗ୍ରାମ ରହିଥିଲା।] ସେର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ମାପକ ଯାହାର ପରିମାଣ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭିତ୍ତିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ-ପାଲାମୁ ଏବଂ ତାର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ପାଖାପାଖି ୪୨୫ ଗ୍ରାମ୍ ଓଜନ ହୋଇଥାଏ।

ଗୋଟିଏ ଦିନର ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରେ, ଭୋର ୪ଟା ବେଳେ ଭାଟିରେ ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗ କରାଯିବ।

ଏହି ପରିବାରର ଦୁଇଟି ପାରମ୍ପରିକ ଭାଟି ରହିଛି-ଯେଉଁଟି ବାହାରେ ରହିଛି ତାହା ନିୟମିତ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟଟି ଘର ଭିତରେ ରହିଥିବାରୁ ମୌସୁମୀ କିମ୍ବା ଗ୍ରୀଷ୍ମପ୍ରବାହ ବେଳେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ‘ବଂଥି’ କୁହାଯାଉଥିବା ଏହି ଭାଟି ଗୋଟିଏ ପବନ କରିବା ମୁଣି ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ-ଏହାକୁ ପୁଙ୍କା ଯନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଉଥିବା ବେଳେ ଏହା ଛେଳି ଚମଡ଼ାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ। ରଘୁବୀର ବାରମ୍ବାର ଭାଟିର ଘୋଡଣି ବାହାର କରି ନିଆଁକୁ ଠିକ୍ କରୁଛନ୍ତି। ଏଥି ସହିତ ଭାଟିର ଆର ପାଖରେ ପବନ କରିବା ମୁଣି ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଗଙ୍ଗାଜଳୀକୁ ସେଥିରେ ଲାଗିଥିବା ବାଉଁଶ ବାଡ଼ିକୁ କିପରି ଚାଳନା କଲେ, ଆବଶ୍ୟକ ବେଳେ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ପବନ ଭାଟି ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ ତାହା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି।

ଏପରିକି ଶୀତଦିନେ, ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗ ହୋଇଥିବା ଭାଟିରେ କାମ କରିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦମ୍ପତି ଝାଳନାଳ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି।

ଥରକରେ ପାଖାପାଖି ୨୦-୨୫ଟି ଛୋଟ ଘଣ୍ଟି, କିମ୍ବା ୧୦-୧୫ଟି ମଧ୍ୟମ ଆକାରର ଘଣ୍ଟି, ଏବଂ କେବଳ ଦୁଇଟି ମାତ୍ର ବଡ଼ ଆକାରର ଘଣ୍ଟି ଭାଟିରେ ପକାଯାଇଥାଏ। ରଘୁବୀର ଭାଟିରେ ଘଣ୍ଟିଗୁଡ଼ିକୁ ଏପଟ ସେପଟ କରିବା ପାଇଁ ଲୁହାରେ ତିଆରି ଏକ ଲମ୍ବା ସଣ୍ଢୁଆସି ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ଭାଡ଼ି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ପାଖାପାଖି ୩୦ ମିନିଟ ସମୟ ଲାଗିଥାଏ।

ଏହାରି ଭିତରେ, ଗଙ୍ଗାଜଳୀ ଭାଟିରେ ନିଆଁ ଜଳାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ପବନ କରୁଛନ୍ତି।

ଥରେ ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗ କରିବା ପରେ, ପ୍ରତି ଘଣ୍ଟିକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଧ୍ଵନି ପାଇଁ ଟ୍ୟୁନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ଏଥିପାଇଁ ହାତୁଡ଼ି ବ୍ୟବାହାର କରି ଏହାର ମୋଟେଇ ଠିକ୍ କରାଯାଏ। ରଘୁବୀର ଅତି ସତର୍କତା ସହିତ ହାତୁଡ଼ି ସାହାଯ୍ୟରେ ଦାଢ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ଭିତର ପଟକୁ ମୋଡି ତାକୁ ଲୁହା କିମ୍ବା କାଠର କ୍ଲାପର ଯୋଡୁଛନ୍ତି। ଏବେ ଏବେ ଭାଟିରୁ ବାହାରିଥିବା ଘଣ୍ଟିଗୁଡ଼ିକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ,”ସବୁଠାରୁ ଭଲ ଧ୍ଵନି ଖଈର [ସେନେଗାଲିଆ ଖଈର] କାଠରୁ ଆସିଥାଏ।”

ବାରଣ୍ଡାର ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ଝୁଲୁଥିବା ଏକ ଭଙ୍ଗା ଘଣ୍ଟିକୁ ଦେଖାଇ ରଘୁବୀର କହନ୍ତି, “ଦେଖନ୍ତୁ, ଆମେ ଏହିପରି ବଡ଼ ଘଣ୍ଟି ତିଆରି କରୁଥିଲୁ।” ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ମାଟି ଲାଗିନଥିଲା, ତେଣୁ ଜଳିଗଲା ବୋଲି ସେ ପୁଣି ଦୋହରାଇଛନ୍ତି।

କଠୋର ପରିଶ୍ରମ ସତ୍ତ୍ଵେ ଏହି ଶିଳ୍ପରୁ ସ୍ଵଳ୍ପ ଲାଭ ମିଳୁଛି। “ନା ଏଥିରେ, ନା ଚାଷକା। କେଉଁଥିରେ ବି ପ୍ରକୃତ ଲାଭ ମିଳୁନି,” ବୋଲି ସେ ବୀତସ୍ପୃହ ଭାବେ କହିଥିଲେ। “ଆପଣ ଶିକ୍ଷିତ, ତେଣୁ ହିସାବ କରିପାରୁଥିବେ,” ବୋଲି ଆମକୁ କହିଥିଲେ।

ଗୋଟିଏ ଭାଡ଼ି ଘଣ୍ଟି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ରଘୁବୀରଙ୍କୁ ମୋଟ ୩,୦୦୦-୪,୦୦୦ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଲାଭ ପାଖାପାଖି ସମାନ ରହୁଛି। “ଯଦି ଘଣ୍ଟିଗୁଡ଼ିକୁ ୮,୦୦୦ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରାଯାଏ ଏବଂ ସେଥୁରୁ ଖର୍ଚ୍ଚ ବିଯୁକ୍ତ କଲେ, ରହିଲା କ’ଣ? ଏଥିରେ ଆମକୁ ଗୁଜରାଣ ମେଣ୍ଟାଇବାକୁ ପଡୁଛି,” ବୋଲି ସେ ବୁଝାଇଥିଲେ।

ପ୍ରତିମାସରେ ସେ ୨୦୦-୩୦୦ ଘଣ୍ଟି ବିକ୍ରି କରନ୍ତି, ତା’ ସତ୍ତ୍ଵେ ତାଙ୍କ ଆୟ କେବେ କେମିତି ଦିନମଜୁରିଆଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ। ଅନ୍ୟଥା ରଘୁବୀରଙ୍କ କହିବା ଅନୁସାରେ, ଗତମାସରେ ସେ ମାତ୍ର ୪,୦୦୦ଟଙ୍କା ହିଁ ରୋଜଗାର କରିପାରିଛନ୍ତି।

ସେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦରବୃଦ୍ଧି ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଆହୁରି ଖରାପ କରିଦେଇଛି। “ଏମିତି ଏକ ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଲୁହା ଚାଦର କିଲୋଗ୍ରାମ ପିଛା ଆଠ ଅଣା [୫୦ ପଇସା] ଦରରେ କିଣୁଥିଲୁ। ଏବେ ସେହି ସମାନ ଲୁହା ଚାଦର କିଲୋଗ୍ରାମ ପିଛା ୧୦୦ଟଙ୍କାରେ କିଣିବାକୁ ପଡୁଛି,” ବୋଲି ସେ କହିଛନ୍ତି। ସେହିପରି “ପୂର୍ବରୁ ପିତ୍ତଳ କିଲୋଗ୍ରାମ ପିଛା ୬ଟଙ୍କାରେ ମିଳୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ତାର ମୂଲ୍ୟ କିଲୋଗ୍ରାମ ପିଛା ୫୫୦ ଟଙ୍କାରେ ପହଞ୍ଚିଲାଣି।”

ଦରଦାମ ବୃଦ୍ଧି ତାଙ୍କ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି। “ମୋର ମନେଅଛି ଟଙ୍କାକରେ ତିନିସେର (ପାଖାପାଖି ୧.୩ କିଲୋଗ୍ରାମ) ମକା କିଣି ନେଉଥିଲୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ କିଲୋଗ୍ରାମ ପିଛା ୨୦ ଟଙ୍କାରୁ କମ୍ ଦରରେ ମକା ମିଳୁନାହିଁ। ଟିକିଏ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ସବୁ ଜିନିଷ କିପରି ମହଙ୍ଗା ହେଲାଣି।”

ପୂର୍ବରୁ ରଘୁବୀର ଦିନମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ-ସେ ପଥର ଭାଙ୍ଗିଛନ୍ତି, ବଢେଇ କାମ କରିଛନ୍ତି, ଏପରିକି ଫ୍ୟାକ୍ଟ୍ରିରେ ମଧ୍ୟ କାମ କରିଛନ୍ତି। “ଯେତେବେଳେ ରେହେଲା ନିକଟରେ ରେଳଲାଇନର ଦୋହରୀକରଣ କାମ ଚାଲିଥିଲା, ମୁଁ ସେଠାରେ ୭୩୩ ଦିନ କାମ କରିଛି। ମାତ୍ର ୩ଦିନ ପାଇଁ ମୁଁ ନିୟମିତ ଚାକିରି ପାଇବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲି,” ସେ ମନେ ପକାଇଛନ୍ତି। ଏ ଘଟଣା ୧୯୭୪ ମସିହା ବେଳର। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମାସିକ ପାରିଶ୍ରମିକ ୧୦୫ ଟଙ୍କା ଥିଲା ବେଲି ସେ କହିଥିଲେ।

ଏବେ ସତୁରି ବର୍ଷ ବୟସ ପରେ ରଘୁବୀର ଦିନମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରିବା ପାଇଁ ଆଉ କୌଣସି ବିକଳ୍ପ ନାହିଁ। “କିଏ ମତେ କାହିଁକି କାମରେ ରଖିବ…କିଏ ମତେ ପାରିଶ୍ରମିକ ଦେବ,” ବୋଲି ସେ ପଚାରିଥିଲେ।

ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ଏକମାତ୍ର ସହାୟତା ହେଉଛି ଶୌଚାଳୟ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଟଙ୍କା, ଏହା ବ୍ୟତୀତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗଙ୍ଗାଜଳୀଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପେନସନ ବାବଦରେ ୧୦୦୦ଟଙ୍କା ଲେଖାଏଁ ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି।

ରଘୁବୀର ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଉଭୟ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ସହିତ ଯୁଝୁଛନ୍ତି, ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ଜନିତ କଷ୍ଟ ନେଇ ସେ ଚିନ୍ତିତ ଏବଂ ନିୟମିତ ତାଙ୍କୁ ଔଷଧ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। “ନାମ ଦେଖିଏ ଭଗବାନ ନେ ହମକୋ ଦିଆ ରଘୁବୀର ବିଶ୍ଵକର୍ମା, ଲେକିନ ଶକ୍ତି ନହିଁ ଦି,” [“ଦେଖନ୍ତୁ, ଭଗବାନ ମତେ ରଘୁବୀର ବିଶ୍ଵକର୍ମା ନାଁ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ଦେଇନାହାନ୍ତି].” ବୋଲି ସେ କହିଛନ୍ତି।

ଦିନର କାମ ସରିବା ପରେ, ରଘୁବୀର ପାଦରେ ଦୁଇ କିଲୋମିଟର ଚାଲି ଚାଲି ନିକଟତମ ଗ୍ରାମୀଣ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ତାଙ୍କ ପେନସନ ବାବଦରେ ବୁଝିବାକୁ ଯାଇଛନ୍ତି।

ଆଧାରକାର୍ଡ ହାତରେ ଧରି ସେ କାଉଣ୍ଟର ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। “ସେମାନେ ମୋର ନମ୍ବର ନେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଲାଇନ ବହୁତ ଲମ୍ବା ଅଛି,” ବୋଲି ସେ କହିଥିଲେ। “ସେମାନେ ଏଥିପାଇଁ ଦୁଇଘଣ୍ଟା ଲାଗିବ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି, କିଏ ଜାଣିଛି ପ୍ରକୃତରେ କେତେ ସମୟ ଲାଗିବ?”

ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ଆସିବା ଏକ ବିକଳ୍ପ ନୁହେଁ- ପୁଣି ଥରେ ଆସିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆଉ ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ, ସେ ସେଠାରେ ବରଂ ଅପେକ୍ଷା କରିବେ। ଔଷଧ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଘଣ୍ଟି ତିଆରି ଏବଂ ରାସନ ପାଇଁ ସେ ୧,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଉଠାଇବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି।

“ଯଦି ଟଙ୍କା ନମିଳେ, ତାହାହେଲେ ମୁଁ ୨୦୦ ଟଙ୍କା ଉଠାଇ ଫେରିଯିବି,” ବୋଲି ସେ କହିଥିଲେ।

ରଘୁବୀର ତାଙ୍କ ପାଳିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ବେଞ୍ଚ ଉପରେ ବସିବା ସହିତ ତାଙ୍କର ବାଡ଼ିଟି କାନ୍ଥକୁ ଆଉଜାଇ ଦେଇଛନ୍ତି-କିନ୍ତୁ ଏହି ବାଡ଼ି ଏବେ ତାଙ୍କ ଯୁବାବସ୍ଥାର ବାଡ଼ିଠାରୁ ଢେର ହାଲୁକା ଅଟେ।

ଏହି କାହାଣୀ ମୃଣାଳିନୀ ଚାଟାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନ (ଏମଏମଏଫ)ର ଫେଲୋସିପ ସହଯୋଗରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍