शेतशिवाराचा नादमधुर साज घडवतांना...

रघुवीर विश्वकर्मांच्या हातातील जाडजुड हातोड्याचा टणत्कार वातावरणात घुमत राहतो : घण घण घण! लोखंडी पत्र्याला सरळसोट आकार येतो. ते काम झालं, की छोट्या हातोडीची मध्धम टाप कानांवर पडते : टप टप टप! आता ते बारीकसारीक बेंड, पत्र्यावरील कण्यांना सपाट करत असतात. त्यांच्या कारागिरीचा हा प्राथमिक टप्पा, यांतूनच पुढे मंजुळ घुंगुरघंट्या आकार घेतील.

"ह्ये गायगुरांचे दागिणेच की!" रघुवीरदादांच्या आवाजात गौरवाचा मृदु भाव जाणवतो, "सोनार माणसांसाठी घडवतो आक्शी तसाच आम्ही गुराढोराचा साज घडवतो"

रघुवीरदादांचं वय – ७६. झारखंडच्या पलामू जिल्ह्यातील बरांव पाड्यावर राहणारा हा लोहारकलेतील सर्वात बुजुर्ग माणूस. त्यांच्या मते हा पाडा (लोहार वस्ती) जणू एक कारखाना आहे आणि इथं घरोघरी घंटा बनवणारे कारागिर भेटतील.

"हमरा बाप दादा सब यही कर रहा था..." रघुवीरदादा अंगठा दाखवत म्हणतात, "हम तो निपढ आदमी है..." या वाक्यापाठोपाठ त्यांच्या चेहऱ्यावर एक मिस्कील लकेर येते. आपल्यासह, आपले आजेपणजे सगळेच निरक्षर – अंगठेबहाद्दर होते, हे अधोरेखित करताना ते सांगतात, "तुम्हाला खरं वाटणार नाही, पण हे काम करणारी आमची ही पाचवी पिढी..."

ही शिशिरातली सकाळ आहे. हवेतला गारठा गुंडाळून रघुवीरदादा आपल्या मातीच्या घरासमोर गोणपाटावर उकिडवे बसलेत. भल्या सकाळीच ते कामाला लागलेत. त्यांचा डावा हात मजबूत लोखंडी पत्र्याचे चाप पकडतो नि उजवा आवर्तनांमागून आवर्तनं करत हातोड्याचे घण घालतो. ॠतू कोणता का असेना, या वयांतही या माणसाची मेहनत चुकत नाही.

जनावरांसाठी दागिने म्हणून घुंगुरघंटांचा उपयोग वर्षानुवर्षे होतोय. जगभरच्या ग्रामीण समुदायांनी या साजांचं व्यावहारिक महत्त्व जाणलंय. निबिड जंगलात चरणाऱ्या प्राण्यांचा माग त्यांच्या गळ्यांतील मंजुळ घंटानादामुळंच काढता येतो.

एकेकाळी जनावरांचे हे साजशृंगार खेड्यांतील समृद्धीचं द्योतक होती. पण यांत्रिकिरणाच्या रेट्यात हळुहळू घुंगुरवाळ्यांची मधुर किणकिण मंदावत गेली.

पूर्वी नांगरणी-पेरणीसारख्या कामांसाठी गुरंढोरं केंद्रस्थानी होती. आता ट्रॅक्टर आले. त्यातच जितराबही घटलं. रघुवीरदादा सांगतात, "मवेशी अब है कहाँ? यही देखिये, किसी के पास इक गो किसी के पास दुई गो है, तो कहाँसे बिकेगा?" या कारणानं गुरांसाठीच्या घंट्यांची विक्रीही होत नसल्याची खंत ते सांगतात.

शेतीत पशुपालनाचं स्थान कळीचं होतं, अशा काळाबद्दल बोलता बोलता रघुवीरदादांना त्यांचं तरुणपण आठवतं. हा तो काळ जेव्हा, जंगलं निबिड होती नि जगण्यात रोमांच होता.

"यहाँ इसी जगह पर बाघ बोल रहा था, हम छोटे गो थे। अपना होश मे, अभी तो ताकत नहीं है...लेकीन इक समय था जब हम बाघ को लाठी से मारे है।" या किश्शासोबत रघुवीरदादा पूर्वीच्या पलामू जंगलांचं गर्द रान नि गुराढोरांसाठीच्या घुंगुरघंटांचं महत्त्व अधोरेखित करतात. त्याकाळी जंगली प्राण्यांशी वरचेवर सामना होत असे, म्हणूनच घुंगुरघंटांनाही बाजारात मागणी होती.

रघुवीरदादांची पत्नी गंगाजली देवी. या जोडप्याला सहा मुली नि एक मुलगा. सर्वांची लग्न झालीत नि ते आपापल्या संसारात मग्न आहेत. हे बुजुर्ग जोडपंही गेला आठवडाभर नाना प्रकारच्या घंट्यांसाठी पत्र्यांना आकार देण्यात गुंतलंय. हे काम जवळपास होतच आलंय. आता भट्टी लावली जाईल. मग सुबक घंट्या बनतील.

तरुण रघुवीर आपल्या वडलांकडून ही कला शिकला. "मी हा एवढा होतो..." ते बसल्याबसल्या खांद्याजवळ हात नेत आपली तेव्हाची उंची सांगतात. "त्या काळी एकदा मी डोईवर सामानाची गोणी घिवून पायपायच गढवाच्या बाजारला गेलेलो." हे सांगताना त्यांचा ऊर अभिमानानं फुलतो, "मी असंल धा बारा वर्षाचा. त्या वयात मी साडेतीन कोसावरच्या डाल्टनगंज बाजारला पायी जायचो न् गढवाचा बाजार त्यापुढं सहा कोस..." म्हणजे छोटा रघुवीर डाल्टनगंज बारा व गढवा हे एकोणीस कि.मी. चं अंतर पायी कापायचा. कशासाठी? वडलांच्या व्यवसायाला हातभारासाठी! ही गोष्ट १९६६ सालची.

घंट्या बनवण्याची प्रक्रिया वेळखाऊ नि किचकट आहे. लोखंडी पत्रे तापवण्यापासून ती सुरू होते, नंतर या पत्र्यांना विविध आकारात कापलं जातं.

"हे जे दिसतंय ना, त्याला आमच्या इलाख्यात फर्मा म्हणत्यात. ह्ये आमचं नापायचं अवजार," रघुवीरदादा आपलं एक पारंपारिक अवजार दाखवत समजावून सांगतात. पिढ्यानपिढ्या या साधनांनंच लोहारांनी लोखंडाचे आकार नापलेत.

चाव्यांचा जुडगा असावा तसं भिंतीवर टांगलेलं हे फर्मा अवजार. त्यानं लोखंडाच्या विविध जाडीच्या पत्र्यापासून निश्चित प्रकारचा तुकडा वेगळा केला जातो. घंटीच्या घेऱ्याचं आवरण, वरची टोपी यासाठी कसा तुकडा असावा हे या अवजाराच्या मदतीनं ठरतं. रघुवीरदादांकडील फर्माच्या गुच्छात दहा सेटस् आहेत. विशिष्ट आकाराच्या घंटीसाठी विशिष्ट साच्याची मदत या फर्मानं मदत होते.

एकदा का पत्र्याचं सोयीस्कर कटिंग झालं, की कारागिर पत्र्याच्या कडांना ठाकूनठोकून घंटीचा आकार देतात. मग ते घंटीची टोपी बनवतात. नंतर पत्र्याची टोपी, नि खोळ एकमेकांना जोडली जाते. त्यानंतर वरच्या भागात ही घंटी रस्सी किंवा साखळीत ओवण्यासाठी कडी जोडली जाते. हा झाला पहिला टप्पा. फायनल काम पुढे.

अखेरच्या टप्प्यात या ओबडधोबड घंट्यांना तांदळाचा भुसा नि चिखलाच्या साच्यात ठेवलं जातं. प्रत्येक साच्यात थोडं पितळ व सुहागा (बोरेक्स) ओतलं जातं. पितळामुळं घंटीला मधुर नाद येतो, तर बोरेक्सचा उपयोग घंटीला मजबुती तर देतोच, पण धातुतील अशुद्धीपासून सरंक्षणही मिळतं. बोरेक्समुळं धातू योग्य तापमान गाठतो नि वितळत नाही.

त्यानंतर हे साचे एकदोन दिवस वाळायला ठेवले जातात. नंतर ते कोळशाच्या भट्टीत घातले जातात. मग वेल्डिंग होते.

मुख्यत: कारागिरांच्या घरातील स्त्रियाच साचे बनवण्याचं काम करतात. "हे निगुतीनं करायचं काम. त्यासाठी डोंगरातून माती आणायला लागती" गंगाजलीबाई सांगतात. या कामासाठी त्या साधारण एक किलोमीटरवरून डोक्यावर माती वाहून आणायच्या. पण आता त्यांचं वय साथ देत नाही. त्यामुळं रघुवीरदादा सायकलवर पोतं लादून माती आणतात.

"एकरा मे इतना मेहनत बा रउका की मत पुच्छन!" गंगाजलीबाई आपल्या काबाडकष्टाचं वर्णन करतात, "एकदा का भट्टी पेटली की रातदीस एक करावा लागतोय..."

पण हे काबाडकष्ट नि कलाकसुरीचं काम करूनही या जोडप्याची पुरेशी कमाई मात्र होत नाही. त्यामुळं ते आपली दोन बिघा (साधारण १.६ एकर) जमीनही कसतात. खरीपात ते भात नि मका घेतात. रब्बीत थोडाफार गहू पिकवतात.

एक दोन वर्षे त्यांनी जमीन पडीकच ठेवलेली. यंदा पेरणी केलीय. "आसपासचे सगळेच कसत्यात, मंग आपुन कसं रान मोकळं ठेवावं!" गंगाजलीबाई शेतीकडे पुन्हा वळण्याचं कारण सांगतात. पण रघुवीरदादांना आता शेतीत राम वाटत नाही. ते म्हणतात – "शेतात आता पयल्यासारखा जोम नाय!"

रघुवीरदादांचं मन अचानक १९७० सालादरम्यानच्या आठवणीत जातं. तेव्हा बरांव गावालगतच्या शेतीला तोड नव्हती. या काळात एकेका जमीनदाराकडे एकाच वेळी सोळा नांगरांना बैल जुंपल्याचं त्यांना आठवतं. ते म्हणतात, "एक बैलजोडी थकली की दुसरी जुंपली जायची. पण नांगरटीला खंड पडू देत नसत " पण आता ते जुने दिवस केवळ स्मरणरंजनापुरतेच उरलेत.

"चांगलं पाऊसपाणी झालं, तर दोन दोन वर्षं साऱ्या कुटुंबाचं भागेल एवढं धान्य असायचं." रघुवीरदादा सांगतात, "पण आता नीट हंगाम झाला तरी आटा न् चावल बाजारातून विकत घ्यावं लागतंय."

केवळ धान्याचं उत्पादन कमी होतंय असं नाही, पिकांचा कसही गेलाय.

त्या काळात ही मंडळी सावा आणि कोदो ही भरड धान्यं नि पांडी व बाखर वाणाचा (उसना म्हणजेच उकडा तांदूळ) भात पिकवत. "हम लोग एक एक किलो चावल मे भात खा के पचाते थे...पुछिये परिवार से. बैठा है सामने.." रघुवीरदादा गंगाजलीबाईंकडे हातवारे करत बोलतात.

"एका बैठकीत आम्ही म्हशीचं तीन किलो दुध रिचवायचो. आताच्या काळात तुम्हाला पचंल तरी का? ढंडाळी लागल. त्या काळात आम्ही हा हा म्हणता २५०-३०० ग्रॅम तूप अस्सं खाऊन पचवायचो." या आठवणीनं त्यांना खदखदून हसू येतं.

"जिस समय बाघ को लाठी से मारें थे, उस समय हमारा लाठी था साडेतीन सेर" आपण दिड किलो वजनाच्या काठीनं वाघावर प्रहार केल्याचं ते सांगतात. पलामु परिसरात सेर हे वजनमापाचं एक युनिट आहे. एक सेर म्हणजे साधारण ४२५ ग्रॅम.

अनेक दिवसांच्या तयारीनंतर अखेर पहाटे चार वाजता भट्टी पेटवली जाते.

या कुटुंबाच्या दोन भट्ट्या आहेत. एक ओसरीत. ती नेहमीच वापरात आणली जाते. दुसरी घराच्या आतील भागात. ही पावसाळ्यात किंवा बाहेर रणरणतं ऊन असेल किंवा सोसाट्याचा वारा असल्यास पेटवली जाते. कामात खंड पडू नये म्हणून ही तजवीज.

स्थानिक भाषेत या मातीच्या लोहार भट्टीला बांठी म्हणतात. हे एक असं सयंत्र ज्याला बकरीच्या चामड्यापासून बनवलेला भाता असतो. रघुवीरदादा अधनंमधनं भट्टीचं झाकण उघडून आतील निखाऱ्याचा अंदाज घेतात. मग भात्याजवळ बसलेल्या गंगाजलीबाईंना इशाऱ्यानं खुणावतात. मग गंगाजलीबाई निखाऱ्याला सौम्य ठेवायचं की धग तीव्र करायची याचा अदमास घेवून बांबूची दांडी वरखाली करतात.

हिवाळ्यातल्या थंडगार सकाळीसुद्धा हे जोडपं त्या भट्टीच्या उष्णतेमुळं घामात न्हालेलं दिसतं.

आकारमानानुसार भट्टीत एकावेळी २० ते २५ छोट्या किंवा १० ते १५ मध्यम साईजच्या नि दोन ते तीन मोठ्या घंट्या घातल्या जातात. रघुवीरदादा हातातील मोठ्ठा लोखंडी चिमटा भट्टीतल्या निखाऱ्यात सारून घंट्यांची आलटपालट करतात. प्रत्येक घंटी चांगली तावून-सुलाखून काढली जाते. साधारण दर अर्ध्या तासानं कच्च्या घंट्यांचा दुसरा लॉट भट्टीत जायला तयार असतो.

दरम्यान गंगाजलीबाईंचं भाता हलवणं निरंतर सुरूच असतं, या कामांत जराही कुचराई चालत नाही, अन्यथा भट्टीची धग मंदावण्याची शक्यता.

भट्टीतनं काढलेल्या प्रत्येक घंटीचा नाद मंजूळ असल्याची खातरजमा केली जाते. त्यासाठी रघुवीरदादा एकेका घंटीला ऐवजासारखं पाहतात. हातोडीनं प्रत्येकीचं वजन-जाडी-रूंदीचा अदमास घेवून हातोडीनं ठोकठाक करतात. घंटीचे कोनेकिनारे नीट मुडपून लोखंडी खिळ्याची तार किंवा लाकडी सुकरी बसवतात. "सर्वात मधुर आवाज खैराच्या काडीचा येतो." ते नुकतीच भट्टीतून काढून चाचणी केलेली घंटी बाजूला ठेवत सांगतात.

"ती बघ, आम्ही ह्या एवढ्या मोठ्या घंटाही बनवायचो," रघुवीरदादा ओसरीत टांगलेली एक जुनी घंटा दाखवत म्हणतात, "घंटीवरची ती जागा बघ, तिथे ना साच्यातली माती जरा कमी पडली, त्यामुळं ती घंटी जळून गेली." ते बारीक तपशील सांगतात.

या कामाची निपुणता नि कमालीची मेहनत असली तरी कमाई मात्र जेमतेमच. "धड ना या कामात बरकत, ना शेतीत काही फायदा," ते सांगतात. कडवटपणे. "तुम्ही शिकलेसवरलेले दिसता, तुम्हीच जरा गणित मांडून बघा."

सगळी मेहनत एकवटून बनवलेल्या घंटींच्या एका लॉटसाठी रघुवीरदादांचा खर्च साधारण तीन-चार हजारात जातो. वरकड मिळकत होते जेमतेम झालेल्या खर्चाइतकीच. "मी ही एवढी उठाठेव करून जर साधारण आठ हजाराचीच उलाढाल केली, तर सांगा हाती काय येतं? बस्स, इतक्यावरच आम्ही गुजराण करतोय," ते मुद्दा अधिक स्पष्ट करतात.

दर महिन्याकाठी साधारण दोन-तीनशे घंट्यांची विक्री ते करत असले, तरी ती कमाई रोजमजुरीपेक्षा जास्त निघत नाही. रघुवीरदादांच्या मते, ते या धंद्यातून खर्च वजा जाता महिन्याकाठी जेमतेम चार हजारच कमवू शकतात.

ते म्हणतात महागाईनं आगीत तेल ओतल्यागत परिस्थिती बिकट केलीये. "एकेकाळी आम्ही लोखंडाचा एक पत्रा आठ आणे किलो दराने आणत होतो. आता त्याचा भाव झालाय १०० रू. किलो." ते सांगतात. "पूर्वी पितळाचा किलोमागं भाव होता सहा रूपये आता झालाय साडेपाचशे!"

वस्तूंच्या वाढत्या किंमतींनी त्यांचं अवघं जीवन प्रभावित केलंय. "मला आठवतंय तीन शेर (साधारण १.३ किलो) मका एका रूपयाला मिळायचा. आता तुम्हाला २० रूपये किलोखाली मकाच मिळणार नाही. विचार करा ही काय भाववाढ म्हणायची का काय! "

रघुवीरदादांनी पूर्वायुष्यात पर्यायी रोजगारही केलेत. ते रोजमजुरीवरही राबलेत. रस्त्यावर खडी फोडली, बांधकामासाठी बिगारी काम केलं, सुतारकामही केलं, अगदी कारखान्यात ते राबलेत. कायम नोकरीची हुकलेली एक संधी आठवून मात्र त्यांचं मन चुकचुकतं. ते सांगतात, "ही गोष्ट १९७४ची. तेव्हा रेहला जवळ रेल्वे लाईन डबलिंग प्रोजेक्टचं काम सुरू होतं. मी त्या प्रोजेक्टमध्ये ७३३ दिवस काम केलं, महिन्याला १०५ रूपये पगारावर. आणखी तीनच दिवस भरले असते तर मला पर्मनंट केलं असतं. पण हुकली ती संधी."

आता वयाच्या सत्तरीत त्यांना रोजमजुरी मिळणंही मुश्कील. "मला कुणी कामावर ठेवत नाही... माझ्यासारख्या म्हाताऱ्याला कोण पगारावर पोसणार?" ते विचारतात.

केंद्र सरकार कडून त्यांना मदत मिळालीय, पण शौचालय बांधण्यासाठी. बाकी राज्य सरकार या जोडप्याला दरमहा प्रत्येकी एक हजार रूपये वृद्धावस्था पेंशन देतं.

हे जोडपं म्हातारवयात व्याधींचा मुकाबला करतंय. सांधेदुखीसाठी त्यांना नियमित औषधांची गरज लागतेय. "नाम देखिए भगवान हमको दिए रघुवीर विश्वकर्मा लेकीन शक्ती नहीं दिए.." ते हताशपणे सांगतात.

दिवसभर काबाड कष्टानं आंबलेलं शरीर घेवून रघुवीर वरचेवर दोन किलोमीटरची पायपीट करत ग्रामीण बँकेपर्यंत जातात. आपली पेंशन आलीय का ही चौकशी करण्यासाठी.

हातातलं आधार कार्ड नाचवत ते काऊंटरपाशी जातात. पण त्यांना वाट पहायला सांगितलं जातं. "ते माझा नंबर बुकात लिहून ठेवतात, पण तिथे असते ही मोठी लाईन " ते सांगतात, "ते लोक म्हणतात नंबर यायला दोन तास तरी लागतीलच, पण खरंतर कुणास ठाऊक नेमका कधी नंबर येईल?"

दिवस मोडून पुन्हा परत येणं हा पर्यायच नसतो. परत जाऊन येण्याइतकी ताकदही त्यांच्यात नसते. म्हणून ते वाट पाहत बसतात. त्यांना आशा असते ते आता खात्यातून हजार रूपये काढतील, नि औषधं, घंटी बनवण्यासाटी थोडा कच्चा माल नि थोडा शिधा खरेदी करू शकतील.

"सरकारकडून पेन्शनचे पैशे आले नसले, तर मी खात्यातून दोनशे रूपये काढतो, न् येतो परत," ते सांगतात. आदल्या महिन्यातील पेशंनमधील अखेरची बचतही खात्यातून वजा होते.

रघुवीरदादा बँकेतील बाकड्यावर ताटकळत बसतात. त्यांचा नंबर यायला बराच उशीर लागतो. तोवर त्यांची म्हातारपणची आधार काठीही भिंतीला टेकून विसावा घेते. या काठीचं वजन ते तरूणपणी वागवत त्या काठीहून खूपच हलकं आहे.

मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन (एमएमएफ) फेलोशिप अंतर्गत या वृत्तांकनास सहकार्य लाभले आहे.