પૂર ને પીડાને શું દેશ, શું પરદેશ

જસવીર સિંહ કહે છે, “અહીંયાં યુદ્ધ પણ એટલી તબાહી નથી મચાવતું જેટલી પૂર મચાવે છે.” 73 વર્ષીય ખેડૂત, ભારત-પાકિસ્તાન સરહદ પર કાંટાળી વાડની પેલે પાર આવેલા તેમના પાણીમાં ડૂબી ગયેલા ખેતરોમાંથી પાછા ફરી રહ્યા છે.

જસવીર સિંહે સતલજ નદીનો ઉલ્લેખ કરતાં, સપ્ટેમ્બર 2025ના અંતમાં પારીને જણાવ્યું હતું, “જ્યાં જુઓ ત્યાં બસ પાણી જ પાણી છે. દરિયા ને કબજા કર લિયા હૈ [નદીએ જાણે બધું હડપ કરી લીધું છે]. પાણી લગભગ 15થી 20 ફૂટ ઊંડું હશે.”

વાલે શાહ હિથાર ગામની 40 એકર ખેતીની જમીન લગભગ 1990માં બનાવવામાં આવેલી કાંટાળી વાડ અને કોંક્રિટના થાંભલાઓથી ચિહ્નિત આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદની વચ્ચે આવેલી છે. આ જમીન ખેડતા ખેડૂતોને પોતાનાં ખેતરોમાં જવા માટે BSFની પરવાનગી લેવી પડે છે. જસવીર સિંહના પરિવાર પાસે અહીં 19 એકર જમીન છે, જે તેઓએ 1980માં ખરીદી હતી. ત્યારે સરહદી ગામડાંઓમાં જમીન સ્કૂટી પરથી 30 મિનિટના અંતરે આવેલા ઠેહ કલેન્દર તેમના પોતાના ગામ કરતાં ઘણી સસ્તી હતી.

જ્યારે ઑગસ્ટ 2025માં પંજાબમાં પૂર આવ્યું, ત્યારે જસવીર સિંહની 15 એકર જમીન પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગઈ હતી. લણણી માટે તૈયાર ડાંગરનો પાક સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યો હતો. જાન્યુઆરી 2026માં પારી સાથે વાત કરતાં તેઓ કહે છે, “જમીન હજી પણ ખૂબ ભીની હોવાથી ઘઉંની વાવણી થઈ શકી નથી. લગભગ સાત-આઠ એકરમાંથી પાણી ઓસરી ગયું છે, પણ તેને ખેતી માટે તૈયાર થતાં કદાચ મારે બીજા છ મહિના કે એક વર્ષ સુધી રાહ જોવી પડશે.” પાકની બે મોસમ તો પહેલેથી જ નિષ્ફળ ગઈ છે.

આ પૂરે આખા પંજાબમાં ઓછામાં ઓછા 40 લોકોનો ભોગ લીધો છે, 7,161 પશુઓ તણાઈ ગયાં છે, અને 14,000થી વધુ ઘરો તેમજ લગભગ 200,000 હેક્ટર પાકવાળી જમીનને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. ફાઝિલ્કા જિલ્લાના વલ્લે શાહ હિથાર ગામમાં રહેતા જસવીર જેવા જ એક ખેડૂત અશોક સિંહ કહે છે, “જદો પક્કન તે આયે ઔદો હડ્ડ રુલ કે લે ગયા. [જ્યારે ડાંગર લણવા માટે તૈયાર હતી, ત્યારે પૂર બધું જ ખેંચી ગયું].”

40 વર્ષીય અશોક સિંહ પારીને પોતાની વ્યથા કહે છે, “હું શાંતિથી સૂઈ શકતો નથી. જો એક વાર ઊંઘ ઊડી જાય, તો આખી રાત ચિંતામાં જ પસાર થાય છે.” તેમના પરિવાર પાસે વાડની બરાબર પેલે પાર 10 એકર જમીન છે જ્યાં તેઓએ ડાંગર વાવી હતી. આખું ખેતર પાણીમાં ડૂબી ગયું હતું. આ જમીનની ઊપજ પર તેમના 10 સભ્યોના પરિવારનું ગુજરાન ચાલે છે.

જસવીર સિંહ અને અશોક સિંહે ઊભો પાક ગુમાવ્યો હતો, પરંતુ રુલિયા સિંહે તો પોતાનું ઘર પણ ગુમાવ્યું હતું. ચાર કિલોમીટર દૂર આવેલા રામ સિંહ ભૈની ગામના રહેવાસી, 70 વર્ષીય રુલિયા જ્યારે વાત કરે છે ત્યારે તેમની આંખો ભરાઈ આવે છે. તેમનું ઘર, જે 2023ના પૂર પછી ફરીથી બનાવ્યું હતું, તે હવે નથી રહ્યું – તેની જગ્યાએ માત્ર વેરવિખેર ઈંટો પડી છે. તેમની પાછળ ચાર એકર ડૂબી ગયેલી ખેતીની જમીન જ દેખાય છે. રુલિયા કહે છે, “અમે ડાંગર વાવી હતી… બધું જ નાશ પામ્યું. અહીં તો રસ્તા પર પણ પાણી વહી રહ્યું હતું.”

સતલજ નદીનું પાણી ભારત અને પાકિસ્તાનમાં સર્પાકારે વહે છે; ફાઝિલ્કા અને ફિરોઝપુર જિલ્લાઓમાં, નદીનો આ વાંકોચૂકો પ્રવાહ એક વિશાળ વિસ્તાર રોકે છે, અને જ્યારે પાણીનો જથ્થો વધે છે ત્યારે તે ભયજનક રીતે ફેલાઈ જાય છે, અને કિનારા નજીકનાં ગામોને ઝડપથી ડુબાડી દે છે.

ઑગસ્ટ 2025ની શરૂઆતમાં દિવસો સુધી ભારે વરસાદ પડ્યો ત્યારે નબળી ગટર વ્યવસ્થાને કારણે ફાઝિલ્કાનાં ઘણા ગામોમાં પાણી ભરાઈ ગયું ત્યારે આવું જ બન્યું હતું. ભાખરા ડેમમાંથી વધારાનું પાણી છોડવામાં આવ્યા બાદ પરિસ્થિતિ વધુ વણસી હતી.

પંજાબ યુનિવર્સિટીના ભૂગોળ વિભાગના મદદનીશ પ્રાધ્યાપક ડૉ. સુચા સિંહ કહે છે, “આ વર્ષે અતિશય વરસાદ પડ્યો હતો. હિમાચલ પ્રદેશના કેટલાક ભાગો સહિતના જળસ્ત્રાવ વિસ્તારોમાં પણ ઘણું પાણી આવ્યું હતું, જે આખરે આપણી નદીઓ અને ડેમમાં વહી ગયું. જ્યારે જુલાઈ અથવા ઑગસ્ટના અંતમાં અચાનક મોટી માત્રામાં પાણી છોડવામાં આવે છે, ત્યારે મજબૂત પાળાઓ પણ તૂટી શકે છે. મને નથી લાગતું કે પૂરતી તૈયારી કરવામાં આવી હતી.”

તેઓએ ઉમેર્યું કે, આ વર્ષે ભારે વરસાદની આગાહી કરવામાં આવી હતી અને ચોમાસું આવે તે પહેલાં જ ડેમનું પાણી છોડી શકાયું હોત.

જળ શક્તિ મંત્રાલયે (જળ સંસાધન), ડિસેમ્બર 2025માં રાજ્યસભામાં આપેલા એક જવાબમાં, ભાખરા અને પોંગ ડેમની નબળી જાળવણી કે ગેરવહીવટને કારણે પૂરની સ્થિતિ વણસવાની વાતને નકારી કાઢી હતી, અને કહ્યું હતું કે ડેમ સુરક્ષા નિયમોની અંદર જ ચાલતા હતા. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે પાણી છોડતાં પહેલાં ઓછામાં ઓછી 24-કલાકની આગોતરી સૂચના આપવામાં આવે છે, અને ચોમાસા પહેલાં સંગ્રહનું સ્તર “સરેરાશ મૂલ્યોની રેન્જમાં” હતું.

રુલિયા જૂની યાદો તાજી કરતાં કહે છે, “જંગલ હોંદા સી, બોર્ડર અગે ઐથે સી. અસી ખેતી દે લીએ તૈયાર કીતા સી [આ બધું જંગલ હતું. સરહદ નજીક હતી. અમે આ જમીન ખેતી માટે તૈયાર કરી હતી].” તેઓએ પોતાના પડી ગયેલા ઘરની ઇંટો ગોઠવીને એક કામચલાઉ છાપરું બનાવ્યું છે, જ્યાં તેઓ રોજ આખો દિવસ સરકારી અધિકારીઓના આવવાની રાહ જોતાં બેસી રહે છે કે જેઓ તેમને વળતર મળશે કે નહીં તે નક્કી કરશે.

ફાઝિલ્કા જિલ્લાની સરહદ પર આવેલા લગભગ 25 ગામોના મોટાભાગના રહેવાસીઓ રાય શીખ સમુદાયના છે, જેમને પંજાબમાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. ભાગલાનાં કેટલાંક વર્ષો પછી તેમને આ જમીન પર વસાવવામાં આવ્યા હતા. પરિવારોને ખેડૂત તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી, પરંતુ જમીનની માલિકી સરકાર પાસે જ રહી હતી. આવી જમીનને કચ્ચી જમીન (નોંધણી વગરની જમીન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

અશોક, રુલિયા અને જસવીર સિંહ ખેડે છે તેવી સતલજ નદીના કિનારા નજીકની કેટલીક જમીન કચ્ચી જમીન છે. જ્યારે પૂર આવે છે, ત્યારે આ બિન-નોંધણીકૃત જમીન પરના પાકના નુકસાન માટે વળતર મેળવવું સરળ નથી, ભલે ખેડૂતો લગભગ અડધી સદીથી તેના પર ખેતી કરતા હોય.

પંજાબ સરકારે નુકસાન પામેલા પાક માટે પ્રતિ એકર રૂ. 20,000ના વળતરની જાહેરાત કરી છે. આ એક એવી રકમ જે ખેડૂતોના મતે અત્યંત અપૂરતી છે અને ડાંગરની ખેતીના ખર્ચને પણ પહોંચી વળશે નહીં. અને આ રકમ પણ બધાને મળશે તેવી કોઈ ખાતરી નથી.

અશોકે સપ્ટેમ્બરમાં પારીને કહ્યું હતું, “અમને ખબર નથી કે કચ્ચી જમીન પર નાશ પામેલા પાક માટે અમને વળતર મળશે કે નહીં. અધિકારીઓ આ વિશે કંઈ કહી રહ્યા નથી.”

અશોક કહે છે, “સાડા હુન 15 લાખ [રૂપિયા] કર્ઝ હૈ [અમારા પર હવે 15 લાખ રૂપિયાનું દેવું છે].” આમાં તે 5 લાખ રૂપિયાનો પણ સમાવેશ થાય છે જે અશોક અને તેમના ભાઈએ ડાંગર વાવવા માટે આડતિયા (કમિશન એજન્ટ) પાસેથી ઉછીના લીધા હતા અને જે ડાંગર પૂરમાં તણાઈ ગયા છે. દરેક સિઝનમાં, તેઓ ખેતીનો ખર્ચ કાઢવા માટે આડતિયા પાસેથી ઉછીના પૈસા લે છે. જ્યારે તેઓ પાક વેચે છે, ત્યારે તે એજન્ટ તેમની ચૂકવણીમાંથી લોનની રકમ કાપી લે છે.

અશોક કહે છે, “સરકારી રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે અમે જમીન ખેડીએ છીએ. જ્યાં સુધી અમને માલિકી હક આપવામાં નહીં આવે સુધી આ જમીન કેન્દ્ર સરકારની છે.” તેઓ હવે ચિંતામાં છે કે તેઓ તેમનાં બાળકોની શાળાની ફી, ઇમરજન્સી તબીબી ખર્ચ અને બીજી જરૂરિયાતો કેવી રીતે પહોંચી વળશે.

ફાઝિલ્કા જિલ્લાના ડેપ્યુટી કમિશનર, અમરપ્રીત કૌર સંધુએ ઑક્ટોબરની શરૂઆતમાં પારીને જણાવ્યું હતું કે કચ્ચી જમીન પર પાકના નુકસાન માટે ખેડૂતોને વળતર આપવાનું “વિચારણા હેઠળ છે.”

જાન્યુઆરી 2026માં, ફાઝિલ્કાના તહેસીલદાર જસપ્રીત સિંહે કહ્યું હતું કે 99 ટકા વળતર ચૂકવી દેવામાં આવ્યું છે. જ્યારે પૂછવામાં આવ્યું કે શું કચ્ચી જમીનવાળાઓને પણ વળતર આપવામાં આવ્યું છે, ત્યારે તેઓએ સીધો જવાબ આપવાનું ટાળીને કહ્યું, “તે નિયમો મુજબ કરવામાં આવ્યું છે.”

જસવીર સિંહ 1988ના ભયાવહ પૂરને યાદ કરે છે, જેમાં સેંકડો લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેઓ યાદ કરે છે, “1988ના સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં અચાનક પૂર આવ્યું હતું અને એક અઠવાડિયામાં ઓસરી ગયું હતું.” તે ચોમાસામાં રાજ્યમાં 1171.0 મિલીમીટર વરસાદ પડ્યો હતો, જે સામાન્ય કરતાં બમણાથી પણ વધુ હતો. તેમ છતાં પાણી જલ્દી ઓસરી ગયું હતું.

પંજાબમાં 2025નો વરસાદ 1988ના સ્તર કરતાં અડધો હતો – 620.9 મિલીમીટર. તેમ છતાં, વધારાના પૂરના પાણીના કુદરતી વહેણને રોકી દેવામાં આવ્યું હતું. સુચા સિંહ નિર્દેશ કરે છે, “કોંક્રિટના બાંધકામમાં થયેલો બેફામ વધારો પાણીને જમીનમાં ઉતરવા દેતો નથી. રસ્તાઓનું નિર્માણ, નબળું આયોજન ધરાવતા પુલો અને ચો [મોસમી નાળાઓ] જેવી કુદરતી ગટર વ્યવસ્થા પર કે તેની આજુબાજુ કોંક્રિટની દીવાલો બાંધવાથી પણ પાણીનો નિકાલ અટકી ગયો છે.”

રાજ્યના જળ સંસાધન વિભાગના ભૂતપૂર્વ સચિવ, કહાન સિંહ પન્નુએ જણાવ્યું હતું કે પંજાબમાં કાંપ જમા થવાના કારણે નદીઓની વહન-ક્ષમતા સતત ઘટી રહી છે, અને ડેમોની સંગ્રહ ક્ષમતામાં લગભગ 25 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. તેઓ ઉમેરે છે, “આનાથી પૂરની સંભાવના અને તેની ભયાનકતા વધે છે.”

આબોહવા પરિવર્તન હિમાચલ પ્રદેશ અને જમ્મુમાં અચાનક મુશળધાર વરસાદ અને વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓને વધારી રહ્યું છે. નદીઓ અને ડેમ કાંપથી ભરાઈ જવાથી, હવે હળવાં પૂર પણ પાળાઓ તોડી શકે છે અને વ્યાપક નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, જે અશોક, જસવીર અને રુલિયા જેવા ખેડૂતોના જીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખે છે.

રુલિયા પોતાના નુકસાનની ગણતરી કરી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે કે ડાંગર ઉગાડવાનો ખર્ચ અને તેને વેચીને મળનારી આવક મળીને એકર દીઠ લગભગ એક લાખ રૂપિયા થાય છે. તેઓ ઉમેરે છે, “અમને ઘઉંના દાણા, રાશન, પશુઓનો ચારો વગેરે જે પણ મદદ મળી રહી છે, તે પાછળનાં ગામડાઓમાંથી [નદી અને સરહદથી દૂર આવેલાં] આવી રહી છે.”

જેમણે પરિસ્થિતિનો નજીકથી અભ્યાસ કર્યો છે તેઓ કહે છે કે રાજ્યએ પૂર આવ્યા પછી માત્ર પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે વારંવાર થતા વિનાશને રોકવા માટે કામ કરવું જોઈએ.

વાલે શાહ હિથારનાં ગ્રામજનો કહે છે કે અહીં 2013થી દર વર્ષે પૂર આવે છે, અને જમીન હવે પહેલા કરતાં લગભગ ચાર ફૂટ ઊંચી થઈ ગઈ છે. 2023માં, પૂરનું પાણી જુલાઈમાં ગામડાઓમાં પહોંચ્યું અને સપ્ટેમ્બર સુધી રહ્યું હતું. 2025ના પૂરમાં સરહદ પાસે વહેતી સતલજ નદીનો મુખ્ય પ્રવાહ ખેતરોમાં લગભગ 500 મીટર અંદર ઘૂસી ગયો હતો. વધુમાં, તાજેતરના પૂરના પાણીએ જમીનને સમતલ કરી દીધી છે, જેનાથી જમીનમાં રહેલો આશરે 10 ફૂટનો ઉબડખાબડ ભાગ પણ ગાયબ થઈ ગયો છે.

સુચા સિંહ કહે છે, “નદીની બંને બાજુએ તેની કુદરતી પૂર મર્યાદાઓ અને પૂર પ્રભાવિત વિસ્તારો હોય છે, જ્યાં ભારે વરસાદ પડે ત્યારે તે વિસ્તરે છે. “કારણ કે લોકો હવે ત્યાં રહે છે અથવા ખેતી કરે છે, તેથી તેને પૂર તરીકે જોવામાં આવે છે, ભલે તે જમીન હંમેશાંથી નદીનો પોતાનો વિસ્તાર જ હતો.”

તેઓ પારીને કહે છે, અનુસૂચિત જાતિના સમુદાયોને આપવામાં આવેલી ઘણી જમીન વાસ્તવમાં પૂર-પ્રભાવિત વિસ્તાર હતો જ્યાં સૌથી વધુ નુકસાન જોવા મળે છે. પાળાઓને મજબૂત કરવાની અને વધુ પાછળ બનાવવાની જરૂર છે જેથી નદીને ખેતરો અને ઘરોનો નાશ કર્યા વિના વિસ્તરવા માટે જગ્યા મળી રહે.

મે 2025માં, જ્યારે ભારત અને પાકિસ્તાન લશ્કરી સંઘર્ષમાં વ્યસ્ત હતા, ત્યારે વાલે શાહ હિથાર સતર્ક હતું પણ ચિંતિત નહોતું. એક ગ્રામજન કહે છે, “અહીં કશું થયું નથી. તે સંપૂર્ણપણે સલામત હતું.” મહિનાઓ પછી, ગામ તબાહ થઈ ગયું: બંદૂકોથી નહીં, પણ પાણીથી.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ