પાંચ મહિલાઓ અને પાસાની રમત

સાધારણ ગોળાકારમાં ટોળે વળીને બેઠેલ પાંચેય જણાએ એકસાથે પાડેલી અસંમતિ અને નિરાશાભરી એક લાંબી ચિચિયારી “આહ....!” અને પછીથી પાંચેયનો ખીખી કરીને હસવાનો અવાજ શાંત ગલીને ચોંકાવી દે છે. અમે દેખીતી રીતે ફરીથી કંઈક મૂર્ખામી કરી હતી. વચ્ચેથી અડધા કરેલા આમલીના ચારેય કચૂકા ઊંધા પડ્યા હતા અને ચાર અલગ અલગ દિશામાં વેરાઈ ગયા હતા. લુડોની રમતમાં પાસા ફેંકીએ એ રીતે અમારે તેમને ફેંકવાના નહોતા. અલ્મના અમને મદદ કરવા ઝડપથી સામેલ થાય છે અને (ફેંકવાની) યોગ્ય તકનીક બતાવે છે. કચૂકા ભેગા કરી અલ્મના કંઈક અંશે લેગ સ્પિન બોલરની ગુગલીને જેમ પોતાના કાંડાના એક ઝડપી, હળવા વળાંક સાથે એ ફેંકે છે ત્યારે અમને ધ્યાનથી જોવાનું કહે છે.

આ વખતે અપેક્ષિત હતું તેમ કચૂકા અસમાન રીતે પડે છે, કેટલાક કચૂકા તેમનો કથ્થઈ ગોળાકાર ભાગ દેખાય એ રીતે ઊંધા પડે છે તો કેટલાક તેમની સફેદ સપાટી દેખાય એ રીતે ચત્તા. કેટલા કચૂકા સફેદ સપાટી દેખાય એ રીતે ચત્તા પડ્યા છે તેના આધારે અલ્મના પોતાના પ્યાદાને - ઘેરા લીલા રંગની તૂટેલી કાચની બંગડીના ટુકડાને - ખસેડશે. તેઓ સમજાવે છે, "એક ગિરતા હૈ તો એક, દો ગિરતા હૈ તો દો, તીન ગિરતા હૈ તો તીન, ચાર ગિરતા હૈ તો ચાર [એક કચૂકો ચત્તો પડે તો તમે એક ચોરસ ખસેડો. બે ચત્તા પડે બે...]." લગભગ ન જેવું કન્નડ જાણતા બહારના બે શિખાઉ લોકોને આ રમત સમજાવવાનો ફરી એક વાર પ્રયાસ કરતા તેઓ ભાંગ્યાતૂટ્યા હિન્દીમાં બોલે છે. તેઓ ચીતરેલા ચોખંડા પર 'અમારા' ટુકડાને ખસેડે છે અને કુશળતાપૂર્વક આમલીના કચૂકા ફરી એકવાર ફેંકે છે. હવે તેમનો વારો છે.

5X5 ના ચોખંડાની ધાર પર ચોકડી કરેલા ચાર ચોરસ તરફ ઈશારો કરીને અલ્મના કહે છે, "આને અમે અમારા ઘર બનાવ્યા છે." ગામના મંદિરની પાછળના ઊંચા ઓટલાના ભૂખરા ટાઇલ્સ પર આ ચોખંડું અને તેના ચોરસ દોરવામાં આવ્યા છે, તેઓ ત્યાં બેસીને રમી રહ્યા છે. ચોકડી કરેલું દરેક ચોરસ એટલે એક ખેલાડીનું ઘર. દરેક ઘરમાં એ ખેલાડીના ચાર પ્યાદા હોય છે - જે બંગડીના ટુકડાઓના રંગ અથવા કદ દ્વારા અલગ પડે છે. ખેલાડી આમલીના કચૂકા/પાસા ફેંકીને કયું પ્યાદું ખસેડવું તે નક્કી કરે છે. આ કોઈ વ્યૂહરચના હોય તેવું લાગે છે, પરંતુ અમને તે સમજાતી નથી. વચ્ચેનું ચોકડી કરેલું એક ચોરસ અમારે માટે એક રહસ્ય રહે છે.

નાગરાજ કહે છે, "કોઈ એક ખેલાડીના બંગડીના બધા ટુકડા વચ્ચેના ચોકડી કરેલા ચોરસ પર પહોંચે ત્યારે રમત પૂરી થઈ જાય છે." ગોળાકારે ટોળું વળીને બેઠેલી મહિલાઓની પાછળ બેઠેલા નાગરાજ 50 વર્ષની ઉંમરના શાંત દર્શક છે, અમારા પર ઉપકાર કરતા હોય તેમ અમને સમજાવવા તેઓ વાતમાં જોડાય છે. તેઓ કહે છે, "ડાંગરના ખેતરોમાં કામ કરીને તેમનું બપોરનું ભોજન કર્યા પછી તેઓ અહીં રમવા માટે ભેગા થાય છે. ઘરમાં કોઈ મનોરંજન હોતું નથી. નથી વીજળી નથી, નથી ટેલિવિઝન. તેથી તેઓ બધા [બપોરે] ચાર વાગ્યા સુધી રમે છે."

અલ્મના આમલીના કચૂકા અમારા હાથમાં મૂકી અમને રમતમાં પાછા ખેંચે છે. બીજી તક. આ વખતે કચૂકા ચીતરેલા બોર્ડ પર સરસ રીતે પડે છે. ચારમાંથી બે ચત્તા પડે છે. અમને પ્રોત્સાહિત કરતી બૂમો પડે છે, અને અમારો બંગડીનો ટુકડો બે ચોરસ આગળ વધે છે. અમને હજી સુધી આ રમતના નામની ખબર પડી નથી.

ગામનો બીજો એક યુવાન મહિલાઓ સાથેની અમારી વાતચીત સાંભળી વચમાં કૂદી પડે છે, "એને કટ્ટે મન્ને કહેવાય છે."

અલ્મના આ રમતના જેટલા નામ જાણે છે તે બધા એક પછી એક ઝડપથી બોલે છે, “ચક્કા. ચક્કારા. ચૌકા બારા." ચમકતા લાલ રંગની સાડી પહેરેલા અલ્મના પાંચેય મહિલાઓમાં સૌથી મોટા લાગે છે, તેઓ ઉંમરના 50 ના દાયકાના અંતમાં છે. તેમનું હાસ્ય સૌથી વધારે મોટું છે અને તેમનું સ્મિત સૌથી વધારે પહોળું. શિયાળાની બપોરે એક નાના ગામની શેરી વચ્ચે મોટેથી હસતી અને આનંદ કરતી આ પાંચ મહિલાઓનું આ આનંદદાયક દ્રશ્ય જોવા ન મળ્યું હોત તો અમે તે ગલી વટાવીને સીધા તુંગભદ્રા ગયા હોત. વર્ષના આ સમયે નદી શાંત વહે છે. એક હોડીની સવારી અમને હમ્પી તરફ લઈ ગઈ હોત, જેના ખંડેર આ તરફથી દેખાય છે. પરંતુ કર્ણાટકના કોપ્પલ જિલ્લાનું આ ગામ એનેગુંડી, જેમાં અમે છીએ, અને જે રમત આ મહિલાઓ રમી રહી છે, તે બધું યુનેસ્કો દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત હેરિટેજ સાઇટ હમ્પી કરતાં પણ જૂનું છે. વિશાળ ખડકોવાળી ટેકરીઓથી ઘેરાયેલું આ ગામ - રામાયણ મહાકાવ્યમાં આવતું વાનર શાસક સુગ્રીવનું રાજ્ય - કિષ્કિન્ધા હોવાનું વ્યાપકપણે માનવામાં આવે છે.

જોકે અમને એ વાતનો ખ્યાલ ખૂબ પાછળથી આવે છે કે આ મહિલાઓ જે રમત રમી રહી છે તે કદાચ તેને બીજા મહાકાવ્ય મહાભારત સાથે જોડી શકે છે. ચોકા બારાનું એક સંસ્કરણ એટલે એક સમયે રાજવીઓ દ્વારા રમાતી રમત, આ રમત રમનારા રાજવીઓમાં પાંચ પાંડવ ભાઈઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેઓએ પોતાનું રાજ્ય જુગારમાં દાવ પર મૂક્યું હતું અને કૌરવો સામે પોતાની પત્નીને હારી ગયા હતા. અહીં - 20 થી 60 વર્ષની વય જૂથમાં રહેલી - પાંચ ગ્રામીણ સ્ત્રીઓ - અનુમૌઆ, અલ્મના, કવિતા, ગીતા અને લક્ષ્મી - દરરોજ ચોકા બારા રમે છે. મઝાની વાત એ છે કે આ રમતમાં કોઈએ પણ પોતાના પતિને ગુમાવ્યો હોય એવું લાગતું નથી.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક