পাঁচগৰাকী মহিলাৰ খেল

“এহ্” এই বুলি কৈ ঘূৰণীয়াকৈ বহি থকা পাঁচোগৰাকী মহিলাৰ সন্মিলিত হতাশা আৰু আক্ষেপৰ চিৎকাৰ ভাঁহি পৰিল। তাৰ পিছে পিছে আকৌ খিলখিল হাঁহিৰে ঠাইখন ভৰি পৰিল। আমি দুয়োৱে আকৌ এবাৰ চাগে নিজকে তেওঁলোকৰ আগত বুৰ্বক বুলি প্ৰমাণ কৰিলোঁ। হাই-উৰুমি নথকা গলিটোত বৃত্তাকাৰে বহি থকা মহিলাকেইগৰাকীৰ হাঁহিয়ে প্ৰমাণ কৰিছে যে তেঁতেলীৰ ফলা গুটিচাৰিটা ছটিয়াই দিওতে আমি একেবাৰে লুডুৰ গুটি দলিওৱাদি দলিয়াব নালাগিছিল। আলমানাই তেনেতে হস্তক্ষেপ কৰি দেখুৱাই দিলে গুটিকেইটা কেনেকৈ কি কৌশলত দলিয়াব লাগে। আমাক আকৌ ভালকৈ চাই থাকিবলৈকো তেওঁ নিৰ্দেশ দিলে। গুটিকেইটা গোটাই লৈ হাতৰ সৰুগাঁঠিটো লাহেকৈ ভাঁজ কৰি গুটিকেইটা তেওঁ এৰিলে। ঠিক ঠিক লেগ স্পীন বলাৰ এজনে দিয়া গুগলি বল।

এইবাৰ গুটিকেইটা আশা কৰা ধৰণে ভিন্নভাৱে পৰিল। তাৰে দুটামানে বগাৰঙৰ ফালটো ওপৰমুৱাকৈ কৰি পৰিল। কেইটা গুটি তেনেকৈ বগা ফালটোৰ ওপৰমুৱা হৈ পৰিল, সেই হিচাপত আলমানাই তেওঁৰ গুটি, গুটি মানে সেউজীয়া ৰঙৰ ভগা খাৰুৰ টুকুৰাটো আগবঢ়াই দিব। “এক গিৰতা হ্যে তৌহ এক, দৌ গিৰতা হ্যে তৌ দৌ, তীন গিৰতা হ্যে তৌহ তীন, চাৰ গিৰতা হ্যে তৌহ চাৰ (এটা পৰিলে যে এক ঘাই, দুটা যদি দুই ঘাই, তেনেকৈ),” তেওঁ বুজাই কয়। কন্নড় ভাষা নজনা এই নতুন দুই উদ্যমী খেলুৱৈক ভালদৰে বুজাবলৈ তেওঁ ভগা ভগা হিন্দীৰ আশ্ৰয় লৈছে। হাতেৰে অঁকা জালীখনত তেওঁ আমাৰ ভাগৰ টুকুৰাটো সেইমতে আগবঢ়াই দিছে আৰু আকৌ বিশেষ কৌশলত গুটি পেলাইছে। এইবাৰ তেওঁৰ পাল পৰিছে।

“পুৰণ চিন দিয়া ঘৰকেইটাৰ পৰা আমাৰ গুটি আগবাঢ়ে,” পাঁচ বাই পাঁচৰ ঘৰ অঁকা জালীখনৰ পুৰণ চিন দিয়া ঘৰকেইটালৈ দেখুৱাই আলমানাই কয়। গাঁৱৰ মন্দিৰৰ পিছফালৰ বাৰান্দাখনৰ ধূসৰ বৰণৰ টাইলচত এই খেলৰ জালীখন অঁকা আছে। তাকেই বেৰি লৈ তেওঁলোকে হাঁহি-ধেমালিৰ মাজেৰে খেল খেলি আবেলিৰ সময় কটাইছে। পূৰণ চিন দিয়া প্ৰতিটো ঘৰে এজন এজন খেলুৱৈৰ ঘৰ বুজায়। প্ৰতিটো ঘৰতে এজন খেলুৱৈৰ চাৰিটা গুটি থাকে। গুটি মানে খাৰুৰ ভগা টুকুৰা, ৰং বা আকাৰৰ ভিত্তিত আন খেলুৱৈৰ পৰা পৃথক। তেঁতেলীৰ গুটিকেইটা হাতেৰে পেলোৱাৰ পিছত খেলুৱৈজনে কোনটো গুটি আগবঢ়াই নিব, সেয়া তেওঁৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কিবা নিশ্চয় কৌশল আছে, কিন্তু কি আছে, সেয়া দেখোন ধৰিবই নোৱাৰি। মাজত আকৌ পূৰণ চিন দিয়া ঘৰ এটাও আছে, সেইটো বা কি, সেয়াও আমাৰ বাবে ৰহস্য হৈয়ে থাকিব যেন লাগিছে।

“যেতিয়া এজন খেলুৱৈৰ খাৰুৰ টুকুৰাকেইটা গৈ মাজৰ পূৰণ চিন দিয়া ঘৰটো পায়, খেলখন শেষ হয়,” আমাৰ উৎসুকতা বুজি সেই পাঁচগৰাকী মহিলাৰ পিছফালে মনে মনে বহি থকা নাগৰাজে কৈছে। আমাক সেইষাৰ কথা ক’বলৈকে যেন তেওঁ পিছফালে ৰৈ আছিল। “দিনটো ধাননি পথাৰত কাম কৰাৰ পিছত দুপৰীয়াৰ ভাত খাই তেওঁলোকে ইয়াত জিৰাবলৈ গোট খায়। তেওঁলোকে চাৰি বজালৈকে (আবেলি) তাত খেলে,” তেওঁ কয়।

আলামানাই তেঁতেলীৰ গুটিকেইটা আমাৰ হাতত দি আকৌ এবাৰ আমাক খেলৰ মাজলৈ লৈ আহিল। আকৌ এবাৰ সুযোগ পালো। এইবাৰ গুটিকেইটা বৰ মিহিকৈ ৰং কৰা ঘাইকেইটাৰ ওপৰত সুন্দৰকৈ পৰিল। তাৰে দুটাই পেটটো ওপৰলৈ কৰি পৰিল। সকলোৱে হাঁহিৰে অভিবাদন জনালে। আমাৰ খাৰুৰ টুকুৰা দুটা দুই ঘাই আগবাঢ়িল। কিন্তু এতিয়ালৈকে দেখোন আমি এইবিধ খেলৰ নামেই নাজানো।

“এই খেলবিধৰ নাম কাট্টে মান্নে,” গাঁওখনৰ আন এজন ডেকাল’ৰাই পিছফালৰ পৰা মাত দিলে, তেওঁলোকে অতপৰে আমাৰ কথা শুনিয়ে আছিল।

“চাক্কা। চাক্কাৰা। চৌকা বাৰা,” আলমানাই খেলবিধৰ কেবাটাও নাম কয়। ৰঙা উজ্জ্বল শাড়ী এখন পিন্ধি থকা তেঁৱেই পাঁচগৰাকী মহিলাৰ ভিতৰত জ্যেষ্ঠ। বয়স পঞ্চাচৰ আশে-পাশে হ’ব। তেঁওৰ হাঁহিটোৱে খুব ডাঙৰ আৰু বিস্তৃতিও বেছি। তেওঁলোকে যদি এনেকৈ আবেলিৰ ভাগত গাঁৱৰ এই ৰাস্তাৰ কাষত বহি হাঁহি-তামাচা কৰি নাথাকিলেহেঁতেন, আমি কিজানি পোনে পোনে তুংগভদ্ৰাৰ ফালে গুছি গ’লোহেঁতেন। বছৰটোৰ এইখিনি সময়ত নদীখন নীৰৱে বয়। ফেৰীৰে আমি হাম্পিলৈ যাম। হাম্পিৰ ভগ্নাৱশেষবোৰ নৈৰ ইটো পাৰৰ পৰাই চকুত পৰে। কিন্তু কৰ্ণাটকৰ কোপ্পাল জিলাৰ এই গাঁওখনত মহিলাকেইগৰাকীয়ে খেলি থকা খেলখন হাম্পি ঐতিহ্যক্ষেত্ৰতকৈও চাগে পুৰণি হ’ব। শিলেৰে ভৰ্তি পাহাৰীয়া এলেকাটোক ৰামায়নৰ কাহিনীৰ বানৰ সেনাৰ শাসক সুগ্ৰীৱৰ ৰাজ্য কিষ্কিন্ধ্যা বুলি বহুতে বিশ্বাস কৰে।

মহিলাকেইগৰাকীয়ে খেলি থকা এই খেলবিধৰ যোগসূত্ৰ বিচাৰিলে আন এক মহাকাব্য মহাভাৰতলৈ যাব লাগিব। চৌকা বাৰা পঞ্চপাণ্ডৱকে ধৰি ৰজা-মহাৰাজাই খেলিছিল। তেনেকৈয়ে পাণ্ডৱে নিজৰ পত্নী আৰু সাম্ৰাজ্যও হেৰুৱাইছিল। ইয়াত পিছে গাঁওখনৰ এই ২০ৰ পৰা ৬০ বছৰ বয়সৰ পাঁচগৰাকী মহিলা - অনমৌয়া, আলমানা, কবিতা, গীতা আৰু লক্ষ্মীয়ে নিতৌ চৌকা বাৰা খেলে। অৱশ্যে কোনেও নিজৰ গিৰীয়েকক হেৰুৱাবলগীয়া হোৱা নাই।

অনুবাদ: পংকজ দাস