દાન અને દેવામાં ગળાબૂડ ભક્તિ

આ વાર્તા પાર્થ એમ. એન. દ્વારા પુલિત્ઝર સેન્ટર દ્વારા સમર્થિત શ્રેણીનો એક ભાગ છે.

ચોમાસા પહેલા તેમણે આપેલું વચન ૫૩ વર્ષના દેઉરાવ નાગરેને ફરી- ફરી સતાવી રહ્યું છે.

તેમણે ઘૂંટણસમાણાં પાણીમાં ઊભા રહીને વિનાશક વરસાદથી પોતાની ખેતીની જમીન બચાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં સપ્ટેમ્બર મહિનો ગાળ્યો હતો. તેમનું 8 એકરનું ખેતર ચક્લાંબા ગામમાં એક ડુંગરાળ ઢોળાવ પર આવેલું છે, પરિણામે તેને પૂર દરમિયાન વધુ નુકસાન થઈ શકે છે.

તેઓ સમજાવે છે, "પાણી સીધું મારા ખેતરમાં થઈને વહે છે. પાણીના નિકાલ માટેનો રસ્તો બનાવવામાં મેં રોજેરોજ કલાકોના કલાકો ગાળ્યા હતા."

એ તનતોડ મહેનત નિરર્થક પૂરવાર થઈ હતી અને ઘેરા ભયાનક તોફાની વાદળો સામે તેઓ જીતી શક્યા નહોતા. તેમનો કપાસ, જુવાર અને શેરડીનો પાક નાશ પામ્યો હતો, પરિણામે તેમને 3 લાખ રુપિયાથી વધારેનું નુકસાન થયું હતું. ટેકરીઓ પરથી નીચે વહેતા પાણીના બળથી તેમના ખેતરની ઉપરની સપાટીની કેટલીક માટીનું પણ ધોવાણ થઈ જતા તેમની આજીવિકા જોખમમાં મુકાઈ હતી.

જોકે આ નુકસાન કેવી રીતે ભરપાઈ કરી શકાશે એ વિચાર કરતા મહારાષ્ટ્રના મહત્વપૂર્ણ યાત્રાધામોમાંના એકમાં આવેલા એક મંદિર માટે દાન કરવાના પોતે આપેલા વચન મુજબના 1.7 લાખ રુપિયા ઊભા નહીં કરી શકાય એ શક્યતા તેમને વધુ અસ્વસ્થ કરે છે.

બીડ અને અહિલ્યાનગર જિલ્લાની સરહદે એક પવિત્ર ટેકરી પર સ્થિત ભગવાનગઢ સંકુલ એક વિશાળ વિસ્તાર છે, રાજ્યભરમાંથી આવતા ભક્તોની ત્યાં ભારે ભીડ રહે છે. વારકરી પરંપરાના આદરણીય તપસ્વી ભગવાન બાબાને સમર્પિત આ મંદિરમાં વર્ષે 15-20 લાખ લોકો દર્શનાર્થે આવે છે. 1958 માં તેમણે ભગવાનગઢમાં વિઠ્ઠલની મૂર્તિ સ્થાપિત કરી હતી. વિવિધ સમુદાયોના લોકો ભગવાનગઢની મુલાકાત લે છે, પરંતુ તેનું મુખ્ય મતદારક્ષેત્ર વણઝારી સમુદાય છે, તે એક જાણીતી ઓબીસી જાતિ છે.

મહારાષ્ટ્રના ભૂતપૂર્વ નાયબ મુખ્યમંત્રી ગોપીનાથ મુંડેએ વણઝારી ખેડૂતો અને શ્રમિકોના જીવનમાં આ સ્થળના મહત્વને સમજીને ભગવાનગઢ ખાતે દશેરા રેલી યોજવાની પરંપરા શરૂ કરી હતી. વર્ષો જતાં તેમની રેલીઓ વધુ મજબૂત બની, લાખો ભક્તોને આકર્ષિત કરતી થઈ, અને ભગવાનગઢ એક ધાર્મિક યાત્રાધામ હોવાની સાથે રાજકીય શક્તિ તરીકે પણ ઉભરી આવ્યું.

હાલમાં ભગવાનગઢના મહંત નામદેવ શાસ્ત્રી 13 મી સદીના કવિ અને સમગ્ર મહારાષ્ટ્રમાં પૂજનીય તત્વજ્ઞાની-સંત જ્ઞાનેશ્વરને સમર્પિત એક ભવ્ય મંદિર ઊભું કરી રહ્યા છે. તેનો ખર્ચ 25 કરોડ રુપિયાથી વધુ થવાનો અંદાજ છે. આ ઉદ્દઘાટન 2026 ના દશેરાના રોજ તેના વિશાળ પરિસરમાં થવાનું છે. અને આ નાણાં ભક્તો પાસેથી એકઠા કરવામાં આવી રહ્યા છે, તેમાંથી ઘણા તો એવા છે કે જેમને કદાચ એય ખબર નહીં હોય કે તેઓ હવે પછીનું ભોજન શી રીતે પામશે.

બીડ જિલ્લાના જિયોરાઈ તાલુકાના નાગરેના ગામ ચક્લાંબાએ આ ગામના ખેડૂતો, ખેત મજૂરો અને શેરડી કાપનારાઓના 410 પરિવારો પાસેથી મંદિરના નિર્માણ માટે 2.41 કરોડ રુપિયા એકઠા કરવાનું વચન આપ્યું છે. નામદેવ શાસ્ત્રીના અનુગામી બનનારા કૃષ્ણ મહારાજે જણાવ્યું હતું કે 1958 માં ભગવાનગઢની સ્થાપના કરનારા ભગવાન બાબાના સમયથી દાન માંગવાની પરંપરા ચાલી આવી છે. કૃષ્ણ મહારાજે સમજાવ્યું, "તે સમયે લોકો પાસે પૈસા નહોતા, તેથી તેઓ અનાજ દાનમાં આપતા હતા. આજે દાનનું સ્વરૂપ રોકડમાં બદલાઈ ગયું છે. બસ ફેર એટલો જ છે."

જોકે, જ્યારે નાગરે અને ચક્લાંબાના બાકીના લોકોએ મંદિર માટે 2.41કરોડ રુપિયાની ખાસ્સી મોટી રકમનું દાન આપવાનું વચન આપ્યું ત્યારે આગામી થોડા મહિના કેવા જવાના છે તેનો તેમને ભાગ્યે જ ખ્યાલ હતો.

તાજેતરના સમયમાં રાજ્યમાં પડેલા સૌથી ભારે વરસાદમાંના એકને કારણે લગભગ સપ્ટેમ્બરના છેલ્લા અઠવાડિયા સુધીમાં મહારાષ્ટ્રમાં 18 લાખ હેક્ટર ખેતીલાયક જમીનમાં ખેતી કરતા 31 લાખથી વધુ ખેડૂતોને અસર પહોંચી હતી. રાતોરાત હજારો લોકોએ પોતાના ઘર ગુમાવ્યા છે.

મહારાષ્ટ્ર જે આફતનો સામનો કરી રહ્યું છે તેમાં ચક્લાંબા પણ અપવાદ નથી. નાગરે જેવા ખેડૂતોને પહેલેથી જ દેવા હેઠળ ડૂબેલું ભાવિ દેખાઈ રહ્યું છે. સરકારે 2215 કરોડ રુપિયાના રાહત પેકેજની જાહેરાત કરી છે પરંતુ વાસ્તવમાં નુકસાન ઘણું વધારે છે. જો તે રકમ અસરગ્રસ્તોમાં વહેંચવામાં આવે તો તે ઘટીને ખેડૂતદીઠ માત્ર 7000 રુપિયા જેવી થવા જાય છે.

પછીથી મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે ખેડૂતો માટે 31000 કરોડથી વધારે રુપિયાની મદદની જાહેરાત કરી હતી. જો કે, કૃષિ કાર્યકર્તા અજિત નાવલેએ ધ્યાન દોર્યું હતું કે ફડણવીસે ખેડૂતોને વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ અગાઉથી ફાળવેલ નાણાંની છેતરપિંડીપૂર્વક ગણતરી કરી હતી, અને વાસ્તવિક મદદ 6500 કરોડ રુપિયા જેટલી થવા જાય છે

છતાં આ ગામ ભગવાનગઢને આપેલ વચન પૂરું કરવા માટે મક્કમ છે, અને તે માટે તેમની પાસે એક વર્ષથી વધુનો સમય છે. નાગરે કહે છે, "એ રકમ એકઠી કરવા માટે મારી પાસે સમય છે. હું બચત કરીશ અને મારું વચન પૂરું કરીશ. મેં વચન આપ્યું છે. હું તે ફોક ન કરી શકું."

ચક્લાંબા દર મહિને એક વાર ભગવાનગઢમાં ટ્રક ભરીને ભાખરી મોકલતા 60-70 ગામોમાંથી એક છે. કૃષ્ણ મહારાજ કહે છે, "ભગવાનગઢમાં દરરોજ ઓછામાં ઓછા 3500 ભક્તોને ભોજન કરાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે."

તેઓ ઉમેરે છે કે તે ઉપરાંત ભગવાનગઢ બે શાળાઓ ચલાવે છે અને અલગ-અલગ જાતિ અને ધર્મના 100 થી વધુ ગરીબ બાળકોના શિક્ષણનું ધ્યાન રાખે છે. તેમાંથી લગભગ 30 બાળકો ભગવાનગઢના છાત્રાલયમાં રહે છે. તે બધા છોકરાઓ છે કારણ કે તેમના કહેવા પ્રમાણે, "તે બ્રહ્મચર્યનું સ્થાન છે."

મહારાષ્ટ્ર શિરડી અથવા પંઢરપુર જેવા પ્રખ્યાત મંદિરો માટે જાણીતું છે, આ બંને મંદિરોમાં થઈને વર્ષે કુલ આશરે 4 કરોડ જેટલા દર્શનાર્થીઓ આવે છે. જોકે કેટલાંક વર્ષોથી રાજ્યની બહાર ઓછા જાણીતા યાત્રાધામોમાં પણ મોટી સંખ્યામાં લોકો દર્શનાર્થે આવી રહ્યા છે. સમય જતાં આ યાત્રાધામોના લોકોએ તેમના સ્થાનિક મંદિર ટ્રસ્ટ સાથે સંબંધ વિકસાવ્યો છે, અને તેમની વફાદારી એ ધાર્મિક સ્થાનની ગાદી પર કોણ બેઠું છે તેના આધારે બદલાતી નથી. સ્થાનિક લોકોના દુર્ભાગ્યે મંદિરોના ટ્રસ્ટોએ તેમના ભક્તોને દૂરના ભવિષ્યમાં તેમનું જીવન વધુ સારું થશે એવું વચન આપીને તેમની પાસેથી વધુને વધુ પૈસા પડાવવાનું શરૂ કર્યું છે.

સપ્ટેમ્બરના છેલ્લા અઠવાડિયામાં એક સ્થાનિક મરાઠી અખબાર કાર્યારંભે મંદિરોના ટ્રસ્ટો અને યાત્રાધામો તરફથી મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા ખેડૂતોને મદદના અભાવ પર સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. અખબારે દલીલ કરી હતી કે ખેડૂતો અને શ્રમિકો ધાર્મિક કાર્યક્રમો, તહેવારો અને મંદિરો માટે પોતાના ખિસ્સામાંથી ખર્ચ કરે છે. અખબારે જણાવ્યું હતું કે હવે જ્યારે ખેડૂતો પૂરથી તબાહ થઈ ગયા છે ત્યારે એ જ સંસ્થાઓએ આગળ આવીને તેમને મદદ કરવી જોઈએ.

શિરડી અને તુળજા ભવાની જેવા મંદિર ટ્રસ્ટોએ પૂર રાહત માટે 1 કરોડ રુપિયાનું દાન આપ્યું છે - તેઓ વર્ષ દરમિયાન જે કમાય છે તેનો આ એક નજીવો ભાગ છે.

ભગવાનગઢથી 100 કિલોમીટરના અંતરે બીજા બે ધમધમતા યાત્રાધામો છે - દેવગઢ અને સરલા બેટ - તેનું સંચાલન હાલમાં અનુક્રમે ભાસ્કરગિરિ મહારાજ અને રામગિરિ મહારાજ દ્વારા થાય છે.

પયગંબર મોહમ્મદ માટે અપમાનજનક ટિપ્પણી કરવા બદલ ઓગસ્ટ 2024 માં પોલીસે રામગિરિ મહારાજ વિરુદ્ધ એફઆઈઆર દાખલ કરી હતી. તેનાથી અહિલ્યાનગર જિલ્લાના શ્રીરામપુર શહેરમાં, જ્યાં રામગિરિ રહે છે ત્યાં, રમખાણો જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ હતી. છતાં ઘણા લોકોએ સરલા બેટના યાત્રાધામ પર પૂજા કરી હોવાથી એ જ રામગિરિ મહારાજને એવા કાર્યક્રમોમાં આમંત્રણ આપવામાં આવે છે જ્યાં ગ્રામજનો પોતાના ખિસ્સામાંથી પૈસા ખર્ચીને તેમના માનમાં ભોજનનું આયોજન કરે છે.

છેલ્લા 10 વર્ષોમાં ભાસ્કરગિરિ મહારાજના અનુયાયીઓ નેવાસાના - અહિલ્યાનગરનો એક તાલુકો જ્યાં તેમનો સૌથી વધુ પ્રભાવ છે ત્યાંના - દરેકેદરેક ગામમાં મંદિરો બનાવવા માટે એક ઝુંબેશ ચલાવી રહ્યા છે. આ માટેના પૈસા ગ્રામજનો અને ગ્રામ પંચાયત તરફથી આવે છે. ભંડોળ એકઠું કરવાનું કામ વોટ્સએપ પર થાય છે.

નેવાસાની દુકાનો અને ઘરો ભાસ્કરગિરિના હાર પહેરાવેલા ફોટાથી શણગારેલા છે. અહીંના લગભગ દરેક ગામમાં તેમના સન્માનમાં ભક્તિ ગીતો અને ધાર્મિક ગીતો ગાવા માટે 30-40 લોકોની સમર્પિત સમિતિ છે. નેવાસાના સૌંદાળા ગામની સમિતિના સભ્યોમાંના એક 47 વર્ષના રામદાસ વાકચૌરે કહે છે, "તહેવારો દરમિયાન ભાસ્કરગિરિ મહારાજ પોતે ગામડાઓમાં પ્રવાસ કરે છે અને ધર્મ વિશે જાગૃતિ લાવવા ભક્તિ ગીતો ગાય છે."

મહારાષ્ટ્રમાં 2024 ની રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણી પહેલા ભાસ્કરગિરિ મહારાજે તેમના અનુયાયીઓને "ધર્મ માટે મતદાન કરો" એમ કહ્યું હતું, જેના કારણે રાતોરાત ઉમેદવારોનું ભાગ્ય બદલાઈ ગયું હોવાનું કહેવાય છે. અહિલ્યાનગર જિલ્લામાં કુલ વસ્તીના લગભગ 7 ટકા મુસ્લિમો છે.

વાકચૌરે કહે છે કે તેમના અનુયાયીઓ નેવાસા તાલુકાના દરેક ગામમાં અલગ-અલગ હિંદુ દેવતાઓને સમર્પિત ઓછામાં ઓછા ચાર મંદિરો હોય એ સુનિશ્ચિત કર્યું છે. "અમે સુનિશ્ચિત કરીએ છીએ કે લોકોએ દર થોડા-થોડા મહિને દાન આપવું ન પડે. મોટે ભાગે ગામ દીઠ દર બે વર્ષે એક મંદિર માટે દાન આપવાનું થાય છે."

નેવાસામાં 127 ગામો છે. ગામ દીઠ ચાર મંદિરોના દરે ભાસ્કરગિરિ મહારાજના અનુયાયીઓએ માત્ર 10 વર્ષમાં એક તાલુકામાં 500 જેટલા મંદિરો બનાવ્યા છે. વાકચૌરેએ ઉમેર્યું, "એક મંદિર બનાવવાનો ખર્ચ આશરે 10 લાખ રુપિયા છે."

બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો સામાન્ય રીતે કૃષિ સંકટ, નબળી આરોગ્યસંભાળ અને નબળી શિક્ષણ-વ્યવસ્થાનો સામનો કરી રહેલ નેવાસાની વસ્તીએ તેમના ગામોમાં નાના-નાના મંદિરોના નિર્માણ પાછળ 50 કરોડ રુપિયા ખર્ચ્યા છે. વાકચૌરે કહે છે, "ભગવાનના કામ માટે પૈસા આપવાની કોઈ ના નથી પાડતું."

જો કે ખેડૂતો અને શ્રમિકો સાથે તેમના ઘરની ગોપનીયતામાં કરવામાં આવેલી વાતચીત એક વધારાનું સ્તર છતું કરે છે. તેમની ભક્તિ અચળ હોય છે પરંતુ કેટલાક કિસ્સાઓમાં તેઓના દાનની રકમ તેમના સાથીઓએ કરેલા દાનની રકમની અસર હેઠળ નક્કી થતી હોય છે. લોકને તેમની ગુપ્તતા જળવાશે એની ખાતરી આપ્યા પછી "તમે ના ન કહી શકો" અથવા "એ કદાચ સારું ના લાગે" અથવા "તમે ગામના બાકીના લોકોથી અલગ પડી જાઓ" જેવા કારણો સાંભળવા મળે છે.

તેમ છતાં, આ વલણના દૂરગામી પરિણામો છે.

સ્થાનિક સ્તરે કોઈપણ સ્પોટલાઇટથી દૂર, દૂરના ગામડાઓમાં, નાના-નાના ધર્મગુરુઓ ફૂટી નીકળે છે અને ગરીબ લોકોને દૂરના ભવિષ્યમાં વધુ સારો સમય આવશે એવું વચન આપીને તેમની પાસેથી પૈસા પડાવે છે. આ હવે એક સફળ બિઝનેસ મોડેલ થઈ ગયું છે.

નામદેવ શાસ્ત્રીની પહોંચનું સ્તર વળી તદ્દન અલગ છે. તેમની યુટ્યુબ ચેનલ - જેના 1250000 થી વધુ સબ્સ્ક્રાઇબર્સ છે - તેમાં તેમનો સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં હેલિકોપ્ટરમાં મુસાફરી કરતો એક સરસ રીતે સંપાદિત વીડિયો પણ છે. 2024 ની રાજ્ય વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલા તેમણે મહાયુતિના ઉમેદવાર ધનંજય મુંડેને ટેકો આપ્યો હતો, એ હકીકતને વ્યાપકપણે મુંડેની જીત પાછળના એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ તરીકે જોવામાં આવતી હતી. જોકે ભગવાનગઢના ભક્તોને તેનો કોઈ વાંધો નથી. તેમના માટે તો તેઓ તેમને રસ્તો ચીંધે છે.

48 વર્ષના નાનાબાઈ ઉગલમુગલે અને તેમના પતિ 50 વર્ષના શિવાજી, બંને ચક્લાંબામાં શેરડીના ખેતેરોમાં કામ કરતા સ્થળાંતરિત વણઝારી શ્રમિકો છે. છ મહિનાના કામ પેટે મળતી 50000 રુપિયાની નજીવી રકમ માટે આઘાતજનક પરિસ્થિતિઓમાં બંધુઆ મજૂરીના સૌથી વધુ બિહામણા સ્વરૂપોમાંના એકમાં સામેલ થવા મોટેભાગે મરાઠવાડાના યુગલો પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્ર અથવા કર્ણાટક સ્થળાંતર કરે છે. તેમના બાળકો પણ આ જ વ્યવસાયમાં છે કારણ કે, શિવાજી કહે છે, "અમારી પાસે ક્યારેય અમારા દીકરાઓને ભણાવવા માટે પૈસા નહોતા."

આ દંપતીએ ભગવાનગઢ મંદિર માટે 1 લાખ રુપિયાનું દાન આપવાનું વચન આપ્યું છે. આ રકમ લગભગ તેમની વાર્ષિક આવક જેટલી જ છે.

શિવાજી કહે છે, “અમે અમારા બાળકોની સાથે જે રીતે વર્તીએ એ રીતે અમે યાત્રાધામ સાથે વર્તીએ છીએ. ભલે અમારી પાસે પગમાં પગરખાં કે માથા પર છત ન હોય, અમે મંદિર માટે અમારાથી બનતું બધું કરીશું. અમને તેની પૂજા કરવા માટે ઉછેરવામાં આવ્યા છે."

ચક્લાંબામાં તેમના એક રૂમના ઘરની બહાર બેઠેલા, સખત શારીરિક શ્રમ કરવાને કારણે સાંધાના દુખાવા અને નબળા ઘૂંટણથી પીડાઈ રહેલા નાનબાઈ તેમના પતિ સાથે સંમત થાય છે. તેઓ ઉમેરે છે, "અમારી પાસે જે કંઈ થોડુંઘણું છે તે ભગવાનગઢ અને નામદેવ શાસ્ત્રીને કારણે છે. તેમણે જ અમને બધું આપ્યું છે. તેમને કંઈ આપતા પહેલા તમારે બે વાર વિચારવું ન જોઈએ. એમાં કોઈ સવાલ જ નથી."

ચક્લાંબાના રહેવાસીઓ ચોમાસાની શરૂઆતનું શ્રેય પણ નામદેવ શાસ્ત્રીને આપે છે. ગામના સ્થળાંતરિત શેરડી કામદાર 52 વર્ષના ભાઉસાહેબ થોરે કહે છે, "જ્યાં સુધી તેઓ એક કાર્યક્રમ માટે અમારે ગામ નહોતા આવ્યા ત્યાં સુધી આ પ્રદેશમાં વરસાદ નહોતો પડ્યો. જે ઘડીએ તેઓ અહીં આવ્યા તે જ ઘડીએ વરસાદ શરૂ થઈ ગયો."

એ વાત જુદી છે કે - એક વાર શરુ થયા પછી - જ્યાં સુધી 30 જિલ્લાઓમાં ભારે તબાહી મચાવીને જાનમાલનું ભારે નુકસાન ન કર્યું ત્યાં સુધી વરસાદ અટક્યો નહીં. ભાઉસાહેબ પાસે એનો પણ જવાબ છે. તેઓ કહે છે, "ઓછામાં ઓછું અમારી પીવાના પાણીની ચિંતા તો ટળી, અને શિયાળાની પાકની મોસમ દરમિયાન અમને પાણી મળી રહેશે."

ભાઈસાહેબે મંદિરના નિર્માણ માટે 1.25 લાખ રુપિયા આપવાનું વચન આપ્યું છે. તેમની પાસે પોતાની ખેતીની જમીન નથી, અને દર મહિને 1500 રુપિયા ચૂકવીને તેઓ એક રૂમના ભાડાના ઘરમાં રહે છે. તેઓ ઉમેરે છે, "મંદિરમાં ફાળો આપવો એ એક વિશેષાધિકાર છે જે અમને આવતી ત્રણ પેઢીઓ સુધી નહીં મળે, દોઢ વર્ષે સમય આવે અમે બાબાના ચરણોમાં રોકડ ધરી દઈશું."

તેઓ ઉમેરે છે કે, જ્યારે મંદિર બંધાઈ જશે ત્યારે તે ગર્વની વાત હશે. ભાઉસાહેબ કહે છે, "વર્ષો પછી અમે તો નહીં હોઈએ પરંતુ મંદિર હશે, અને તેમાં અમારો પણ થોડો અંશ હશે."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક