ಕೃಷಿ ಸಂಕಷ್ಟದ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು ಸುರಿದ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ

“ನಾನು ಶೋಲೇ ಸಿನೇಮಾದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಠಾಕುರ್‌ ಇದ್ದ ಹಾಗೆ….”

ಬಾಲಿವುಡ್‌ನ ಸೂಪರ್‌ ಹಿಟ್‌ ಸಿನೇಮಾ ಶೋಲೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಂಜೀವ್‌ ಕುಮಾರ್‌ ಅಭಿನಯದ ಠಾಕುರ್‌ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಹೋಲಿಸಿಕೊಂಡು ರವೀಂದ್ರ ಶಿಂಧೆಯವರು ತುಂಟ ನಗೆಯನ್ನು ಬೀರಿದರು. ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಮೌನವಾಗಿ, “ನಾನು ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಅದೃಷ್ಟವಂತ, ಆವನಿಗೆ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿರಲಿಲ್ಲ,” ಎಂದರು.

ಅವರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬದುಕುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ತಮ್ಮ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಜೋಕ್‌ ಮಾಡಿ ನಗುವುದಂತೂ ದೂರದ ಮಾತು. ಆದರೆ ಕರಾಳ ಕಷ್ಟಗಳ ನಡುವೆಯೂ 47 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಶಿಂಧೆಯವರು ತಮ್ಮ ಹಾಸ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಯವತ್ಮಳ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉಮ್ರಿ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದ ಈ ರೈತ ತಮ್ಮ 16 ಎಕರೆ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹದಿಹರೆಯದ ದಿನಗಳಿಂದಲೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಅವರು ಕೃಷಿ ಬದುಕಿಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಶಕಗಳಿಂದ ಪರಿಹಾರ ಕಾಣದ ಕೃಷಿ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅವರೂ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು.

ಅವರ ತಂದೆ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಬಂದ ಸಂಪಾದನೆಯಿಂದಲೇ ಸುಗಮವಾಗಿ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಶಿಂಧೆಯವರಿಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳಾಗುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಬದಲಾಗಿತ್ತು. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಹಣದುಬ್ಬರ, ಬೆಲೆ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಬರದಂತಹ ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಕೃಷಿ ಸಾಲ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಹೋಯಿತು.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೃಷಿಕ ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸಾಯದಿಂದ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ 11,492 ರುಪಾಯಿ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಪರಾಧ ದಾಖಲೆಗಳ ಬ್ಯೂರೋ (ಎನ್‌ಸಿಆರ್‌ಬಿ) ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಈ ಕೃಷಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 2024 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 10,546 ರೈತರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಂದರೆ, ಪ್ರತಿದಿನ ಸರಾಸರಿ 29 ರೈತರು ಜೀವ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ, ಇದು ನಿಜವಾದ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯೇ. ಸ್ಥಳೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ವೇಳೆ ಮಹಿಳೆಯರು, ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಆದಿವಾಸಿ ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದಾಖಲಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಬಹುತೇಕ ರೈತರು ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಜಮೀನು ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ‘ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ’ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

2024 ರಲ್ಲಿ ಇಡೀ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ. ಆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 3,824 ಮಂದಿ, ಅಂದರೆ ಶೇಕಡಾ 36 ರಷ್ಟು ರೈತರು ಜೀವ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ನಡೆದದ್ದು ವಿದರ್ಭದಲ್ಲಿ. ಶಿಂಧೆಯವರ ಊರೂ ಇದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು, ದಶಕಗಳಿಂದ ಕೃಷಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದೆ.

ಆದರೆ, ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಬದುಕು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಠಿಣ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿದೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಶಿಂಧೆಯವರಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.

2021 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನ ಒಂದು ಮಧ್ಯಾಹ್ನ. ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಬಿರುಗಾಳಿ ಬಂತು, ಜೊತೆಗೆ ಜಡಿ ಮಳೆ. ಶಿಂಧೆಯವರಿಗೆ ಆಕಾಶವೇ ಕಳಚಿ ಬಿದ್ದಂತಾಗಿತ್ತು. ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ಗೆ ಮಾರಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಸೋಯಾಬೀನ್‌ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ರಾಶಿ ಹಾಕಲಾಗಿತ್ತು. ಮಳೆ ಬಂದು ಒದ್ದೆಯಾಗದೇ ಇರಲಿ ಎಂದು ಅದರ ಮೇಲೆ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಹೊದಿಕೆ ಹಾಕಲಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಹೊಲದ ಪಕ್ಕ ಒಂದು ತೊರೆ ಇದೆ. ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೊರೆಯ ನೀರು ಹೊಲಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗುವ ಅಪಾಯ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.

ಶಿಂಧೆಯವರ ಹೊಲ ಅವರ ಮನೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಜಡಿ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೊಲದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದರು. ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಮರಗಳ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೊಂಬೆಗಳು ಮುರಿದು ಬೀಳುವಂತಾಗಿದ್ದವು. ಇದರ ನಡುವೆ ಮುಗ್ಗರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊಲದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದರು. ಮಳೆಯ ನೀರು ಸುತ್ತಲಿನ ಮನೆಗಳ ತಗಡಿನ ಛಾವಣಿಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸದ್ದು ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತ್ತು.

“ನಾನು ತಲುಪುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನೀರು ಹೊಲಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿತ್ತು. ಹೇಗಾದರೂ ಮಾಡಿ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು,” ಎಂದು ಆ ದಿನವನ್ನು ಶಿಂಧೆ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಹೊಲದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದ ನೀರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಮೋಟಾರ್‌ ಪಂಪು ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ ಮಾಡಲು ಹೋದರು. ಆದರೆ ಆ ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಕರೆಂಟ್‌ ಕಂಬದ ತಂತಿ ಕಿತ್ತು ಹೋಗಿ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಸಂಪರ್ಕ ಕಡಿತಗೊಂಡಿತ್ತು. ಪಂಪು ಚಾಲು ಮಾಡಲು ಆಗಿಲಿಲ್ಲ. ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ನೇರ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫಾರ್ಮರ್‌ ಬಳಿ ಓಡಿ ಹೋಗಿ ಮೈನ್ ಸ್ವಿಚ್‌ ಆಫ್‌ ಮಾಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಕಂಬ ಹತ್ತಿ ಕಿತ್ತುಹೋಗಿದ್ದ ತಂತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಮುಂದಾದರು.

“ರೈತರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಂಥ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಆಗಾಗ ಕೈಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ವಿದ್ಯುತ್‌ ಇಲಾಖೆಗೆ ಫೋನ್ ಮಾಡಿ ಅವರು ಬರುವವರೆಗೆ ಕಾಯುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ, ಅವರು ರೈತರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಬರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಲೆಯೊಳಗೆ ತುಂಬಿದ್ದು ಒಂದೇ ವಿಚಾರ, ನನ್ನ ಸೋಯಾಬೀನ್ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ಮಾಡಿ ಉಳಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು,” ಎಂದು ಶಿಂಧೆ ಹೇಳಿದರು.

ಲಕ್ಷ ರುಪಾಯಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಸುರಿದು ಅವರು ಬೆಳೆ ತೆಗೆದಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆಯ ಫಸಲು ಬಂದಿತ್ತು. “ಅದನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಳೆಯಲು ನಾನು ಬಿಡಲಾರೆ,” ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಂದುಕೊಂಡ ಅವರು, ತಮ್ಮ ವರ್ಷಗಳ ಅನುಭವದಿಂದ ಬಂದ ಸಹಜ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಕಂಬ ಏರಿದರು. ಆ ರೀತಿ ಅವರು ವಿದ್ಯುತ್‌ ಕಂಬ ಹತ್ತುವುದು ಮೊದಲೇನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದೇ ಕೊನೆಯದಾಗಿತ್ತು.

ಶಿಂಧೆಯವರು ತಮ್ಮ ಎಡಗೈಯನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್‌ ತಂತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಚಾಚಿದ ಕ್ಷಣವೇ ಅವರ ದೇಹಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಹರಿಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದರು. ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫಾರ್ಮರ್‌ನ ಸ್ವಿಚ್‌ ಅನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಎಳೆದಿದ್ದರು. “ಸ್ವಿಚ್ ಅನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಎಳೆಯಬೇಕು ಎಂದು ನಾನು ಅಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ಆದರೆ, ಅದು ಆಗಾಗಲೇ ಆಫ್ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಕಂಬ ಏರುವ ಮೊದಲು ನಾನೇ ಅದನ್ನು ಆನ್ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆ,” ಎಂದು ಶಿಂಧೆ ಆ ದಿನವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಂಬದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಾಗ ಶಿಂಧೆಯವರು ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ಸುತ್ತ ಇದ್ದ ರೈತರು ಅವರನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ವೈದ್ಯರು ಅವರ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿದರೂ, ಅವರ ಎಡಗೈ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಭುಜದವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತೆಗೆದರು. ಈ ಘಟನೆಯ ಬಳಿಕ ಅವರ ಬಲಗೈಯೂ ಬಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈಗ ಅವರಿಗೆ ಮುಷ್ಟಿ ಬಿಗಿಮಾಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಬೆರಳುಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಫೋನ್ ಮಾಡಬೇಕಾದರೆ ಮೊಬೈಲನ್ನು ತಟ್ಟೆಯಂತೆ ಅಂಗೈ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಸ್ಪೀಕರ್‌ಫೋನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಬೇಕಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಿದೆ.

“ಹಿಂದೆ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಓಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಮೈಮುರಿದು ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಈಗ ಅದೆಲ್ಲ ನೆನಪು ಮಾತ್ರ. ಆ ದಿನ ಅಲ್ಲೇ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗದೆ ಬದುಕುಳಿದಿದ್ದೆ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ್ಯ, ” ಎಂದು ಶಿಂಧೆ ಮಂಕಾದ ನಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

2024ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ - ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮೇಲೆ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಆಘಾತಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಎಂಬ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಸರಾಸರಿ 334 ಕೃಷಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಅಪಘಾತಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 5.6 ರಷ್ಟು ಅಪಘಾತಗಳು ಸಾವಿನೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ.

ಈ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ದೈಹಿಕ ಚಲನೆಯನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಅಸಹಜ ಭಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಬೆನ್ನು, ಮೊಣಕಾಲು ಮತ್ತು ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಯಸ್ಸಾದಂತೆ ಈ ದೈಹಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ, ಶೇಕಡಾ 58 ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಸಾಲದ ಹೊರೆ, ಬೆಳೆಹಾನಿ ಮತ್ತು ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳಂತಹ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಒತ್ತಡಗಳು ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಹದಗೆಡಿಸಿವೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಅಪಘಾತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾವುಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಆಗದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಆರ್ಥಿಕ ನಷ್ಟ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 170ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟಿದೆ.

ಅಂಗವೈಕಲ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ರೈತರ ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಈ ಕೃಷಿ ಸಂಕಷ್ಟದ ಭಾರ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ.

ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಅಂಗವೈಕಲ್ಯದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಭಾರತದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯದ ನಿಖರ ಚಿತ್ರಣವೇ ಇನ್ನೂ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.

2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ 2.68 ಕೋಟಿ ಮಂದಿ, ಅಂದರೆ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡಾ 2.21 ರಷ್ಟು ಅಂಗವಿಕಲರಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 69 ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನೇರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಕೃಷಿಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಆದರೆ, 2011ರಲ್ಲಿ ಜನಗಣತಿ ನಡೆಯುವ ವೇಳೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಎಂಟು ವಿಧದ ಅಂಗವಿಕಲತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮಾನ್ಯತೆ ಇತ್ತು. ಜನಗಣತಿ ನಡೆದ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಇನ್ನೂ 13 ಹೊಸ ಅಂಗವಿಕಲತೆಯ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ ಹೊಂದಿರುವವರ ನಿಜವಾದ ಸಂಖ್ಯೆ ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿರಬಹುದು.

ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಜಾಗತಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 16 ರಷ್ಟು, ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿ ಆರು ಮಂದಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು, ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸಿದರೆ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಂಗವಿಕಲರ ಸಂಖ್ಯೆ 20 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿರಬಹುದು.

ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ 2026–27 ನೇ ಸಾಲಿನ ಬಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ವಿಕಲಾಂಗ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಬಲೀಕರಣ ಇಲಾಖೆಗೆ 1,670 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದೆ. ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸಾಲಿನ ಬಜೆಟ್ ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 30 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 380 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಇಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಮಸ್ಯೆ ಅನುದಾನದ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಬಳಸದೇ ಇರುವುದು. ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 2014 ರಿಂದ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಅಂಗವಿಕಲರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗಾಗಿ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟ 500 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಇನ್ನೂ ಖರ್ಚಾಗದೆ ಉಳಿದಿದೆ.

ಇಡೀ ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ದುಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿದಿರುವ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿಯೂ, ವ್ಯವಸಾಯ ಮಾಡುವ ಅಂಗವಿಕಲ ರೈತರ ನಿಖರ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳೇ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿನ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಅಂಗವಿಕಲರಿಗಾಗಿ ಹಲವು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಗವಿಕಲ ರೈತರಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ವಿಕಲಾಂಗ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಬಲೀಕರಣ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಡಾ. ಮಾಣಿಕ್ ಗುರ್ಸಾಲ್ ಅವರು, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಅಂಗವಿಕಲತೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸುವ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾದ ಯೋಜನೆಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಇವೆಯೇ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಯಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

“ದಯವಿಟ್ಟು ಕಮೀಷನರನ್ನು ಕೇಳಿ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ವರದಿಗಾರರು ಆಯುಕ್ತ ಸತ್ಯಜಿತ್ ಬಾಡೆ ಅವರಿಗೆ ಇಮೇಲ್ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಈ ವರದಿಯನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲಾಗುವುದು.

ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ನೀಡುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಗವಿಕಲರ ಗುರುತಿನ ಚೀಟಿ (ಯುಡಿಐಡಿ) ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹರಾಗಿರುವ ಅಂಗವಿಕಲತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ 36 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಯುಡಿಐಡಿ ಕಾರ್ಡ್ ಪಡೆಯಲು ಅಂಗವಿಕಲರು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ನಂತರ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ತಪಾಸಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗಬೇಕು.

ಆದರೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಕೇವಲ 14 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಯುಡಿಐಡಿ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳಷ್ಟೇ ವಿತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಆ ರಾಜ್ಯದ ಅಂಗವಿಕಲರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 60 ರಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಯುಡಿಐಡಿ ಕಾರ್ಡ್ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರ್ಡ್ ಇಲ್ಲದೆ ಅವರಿಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ಕಲ್ಯಾಣ ಯೋಜನೆಗಳ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಇವರಲ್ಲಿ 27 ವರ್ಷದ ನೀಲೇಶ್ ವಾಂಖೇಡೆಯವರೂ ಒಬ್ಬರು.

ನೀಲೇಶ್‌ ವಾಂಖೇಡೆ ಯವತ್ಮಾಳ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಂಜಾಲಾ ಗ್ರಾಮದ ದಲಿತ ರೈತ. ಆಗ ಅವರಿಗೆ 19 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯ, ಒಂದು ದಿನ ತಾವು ಬೆಳೆದ ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಗೆ ಕೀಟನಾಶಕ ಸಿಂಪಡಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು.

“ಊಟ ಮುಗಿಸಿ ಕಕ್ಕುಸಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿದ್ದ. ಅರ್ಧ ಗಂಟೆಯಾದರೂ ಅವನು ವಾಪಸ್ ಬರಲಿಲ್ಲ. ನಂಗೆ ತಲೆಬಿಸಿ ಆಯ್ತು,” ಎಂದು ನೀಲೇಶ್‌ ಅವರ 60 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ತಾಯಿ ಚಂದ್ರಕಲಾ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ನೀಲೇಶ್‌ರನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟ ಚಂದ್ರಕಲಾ ಅವರಿಗೆ ಕಂಡಿದ್ದು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಮಗ. ತಕ್ಷಣವೇ ಅವರನ್ನು ಘಟಾಂಜಿ ತಾಲೂಕು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಯವತ್ಮಾಳ ಟೌನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ‌ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು.

“ಕೀಟನಾಶಕ ಸಿಂಪಡಿಸುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ವಿಷವೇರಿತು. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯರು ಅವನನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕಿ ಇಂಜೆಕ್ಷನ್‌ ಕೊಟ್ಟರು. ವಿಷವನ್ನು ವಾಂತಿ ಮಾಡಿ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿದ. ಪಿಡ್ಸ್‌ ಬಂದವರಂತೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ,” ಎಂದು ಚಂದ್ರಕಲಾ ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

2017–18 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೀಟನಾಶಕ ವಿಷಬಾಧೆಯಿಂದ 50 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರು ಮೃತಪಟ್ಟರು. ಹೆದರಿಕೆ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಕಣ್ಣಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಹಾಗೂ ಹೊಟ್ಟೆನೋವಿನಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ 1,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರು ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಸೇರಿದ್ದರು.

ಆ ಘಟನೆ ಆದ ನಂತರ ವಾಂಖೇಡೆ ಅವರ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತೆಂದಿಗೂ ಹಿಂದಿನಂತಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಉರಿ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ವಾಂಖೇಡೆಯವರಿಗೆ ವಿಷಬಾಧೆಯಾಯಿತು. ಅವತ್ತು ಬಿಸಿಲು ಎಷ್ಟಿತ್ತು ಎಂದರೆ, ಅವರ ಎರಡೂವರೆ ಎಕರೆ ಹತ್ತಿ ಹೊಲ ಸುಟ್ಟುಹೋಗುವಂತಿತ್ತು. ಇವತ್ತಿಗೂ ಬಿಸಿಲು ಅವರ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಸುಡುವಾಗ ಸಾವು ತಮ್ಮನ್ನು ತಟ್ಟಿಹೋದ ಅನುಭವ ನೆನಪಾಗಿ ಮೈತಣ್ಣಗಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಸಿಗೆಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯವತ್ಮಾಳಿನ ತಾಪಮಾನ 40 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ವಾಂಖೇಡೆಯವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

“ಬಿಸಿಲು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ನನ್ನ ಎದೆ ಬಡಿತ ಜೋರಾಗುತ್ತದೆ. ಭಯ, ಆತಂಕ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದುರ್ಘಟನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಹೊತ್ತು ನನಗೆ ತಲೆ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ವಾಂಖೇಡೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇವರ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ವಾಂಖೇಡೆಯವರು ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಖರ್ಚು ವೆಚ್ಚವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇವರು ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸೋಯಾಬೀನ್ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಬೆಳೆಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಗಿಂತ (ಎಂಎಸ್‌ಪಿ) ಕನಿಷ್ಠ ಶೇಕಡಾ 10 ಕಡಿಮೆ ದರಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಈ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಕೃಷಿಯ ವೆಚ್ಚಗಳು ಆಗಾಗ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಲೇ ಇವೆ.

ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ಇಸ್ರೇಲ್ ಇರಾನ್ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ಘೋಷಿಸಿದ ಬಳಿಕ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ರೈತರು ಪ್ರತಿ ಎಕರೆಗೆ ಕನಿಷ್ಠ 3,000 ರೂಪಾಯಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವ್ಯಯಮಾಡಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಎದುರಾಗಿದೆ. “ನಷ್ಟವನ್ನು ಭರಿಸಲು ಹೆಚ್ಚು ದುಡಿಯುವುದೊಂದೇ ದಾರಿ. ಆದರೆ ಅದು ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ವಾಂಖೇಡೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವಾಂಖೇಡೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸ ಶುರುಮಾಡಿದರು, ಆದರೆ ಕಣ್ಣಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಮಾತ್ರ ಗುಣವಾಗಲಿಲ್ಲ.

“ಇಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಮಂದವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಜವ್ವನನಾಗಿದ್ದಾಗ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಮೈಮುರಿದು ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅಪ್ಪನ ಮೇಲಿರುವ ಕೆಲಸದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಕೃಷಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಾನೇ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಆಸೆ ನನಗೆ ಇತ್ತು,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ನೋಡಲು ವಾಂಖೇಡೆಯವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ತಲೆನೋವು ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಉರಿ ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ಕ್ಷಣವೇ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಹರಿಯಲು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ದೋಷವು ಅವರೊಬ್ಬರ ಬದುಕನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬವನ್ನೇ ಬಾಧಿಸಿದೆ.

“ನನ್ನ ಅಪ್ಪ ಈಗ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕನಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಾಯದಲ್ಲೂ ಇಷ್ಟೊಂದು ಕಷ್ಟಪಡುವ ಅವರನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ನನ್ನೊಳಗೆ ಅಪರಾಧಿ ಭಾವ ಕಾಡುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ವಾಂಖೇಡೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ತಂದೆಗೆ ಈಗ 65 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯ.

ವಾಂಖೇಡೆ ಅವರ ಬಳಿ ಇನ್ನೂ ಯುಡಿಐಡಿ ಕಾರ್ಡ್ ಇಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಒಂದು ಕಾರ್ಡ್ ಇದೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರವೇ ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಾಗಲಿ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಲಿ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವತ್ತೂ ಆ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಕೊಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಜಿಲ್ಲಾ ಸಮಾಜ ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ನೋಂದಣಿ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯುಡಿಐಡಿ ಕಾರ್ಡ್‌ಗೆ ಅರ್ಹನೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ವಾಂಖೇಡೆ ಅವರ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯ ಕುರಿತ ಅರ್ಹತಾ ಮಾನದಂಡಗಳಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಯುಡಿಐಡಿ ಕಾರ್ಡ್‌ಗೆ ಅರ್ಹರೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಕಣ್ಣಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಇದುವರೆಗೆ ನಡೆಸಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಶಿಂಧೆಯವರಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಅಪಘಾತವಾಗಿ ಸುಮಾರು ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಬಳಿಕ ಯುಡಿಐಡಿ ಕಾರ್ಡ್ ಸಿಕ್ಕಿತು. “ನನಗೆ ಈ ತಿಂಗಳಿಗೆ 2,500 ರೂಪಾಯಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಖರ್ಚು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸೋಯಾಬೀನ್ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ರೈತರು ಪ್ರತಿ ಎಕರೆಗೆ ಬೀಜ, ರಸಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳಿಗೆ ಸುಮಾರು 25,000 ರಿಂದ 35,000 ರೂಪಾಯಿವರೆಗೆ ಖರ್ಚು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಕೊಯ್ಲು ಮಾಡಲು ಮಾತ್ರ ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಅಪಘಾತದ ಬಳಿಕ ಶಿಂಧೆಯವರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಇಡೀ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕರೆಸುವ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಕೊಡುವ ಕೂಲಿಯ ವೆಚ್ಚ ಗಗನಕ್ಕೇರಿದೆ.

“ಗಂಡಸರಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ 500 ರೂಪಾಯಿ, ಹೆಂಗಸರಿಗೆ 300 ರೂಪಾಯಿ ಕೂಲಿ ಕೊಡಬೇಕು. ಬೇರೆ ರೈತರಿಗಿಂತ ನಾನು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಖರ್ಚು ಸುಮಾರು ಒಂದೂವರೆ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಗಾಯವೇ ‘ದುಷ್ಕಾಳಾತ್ ತೇರವಾ ಮಹೀನಾ’ ಎಂಬ ಮರಾಠಿ ಗಾದೆಯಂತಾಗಿದೆ, ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಈ ಗಾದೆ “ದುರ್ಭಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಾಸ” – ಅಂದರೆ ಗಾಯದ ಮೇಲೆ ಬರೆ ಎಳೆದಂತೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ.

“ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ಲಾಭ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಹಂಗಾಮು ಬಂದರೂ, ಹವಾಮಾನ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದರೂ, ಕಾರ್ಮಿಕ ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಾಭ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಷ್ಟವಾದರೆ ಮಾತ್ರ ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಷ್ಟವನ್ನು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವ 2,500 ರೂಪಾಯಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಭರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ?” ಎಂದು ಶಿಂಧೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.

2025ರ ಮುಂಗಾರು ಹಂಗಾಮಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಿದ ಅತಿವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ 68 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಕೃಷಿಭೂಮಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿ, 60 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದರು. 100 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಜೀವ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. 3,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮನೆಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದವು. ಆರ್ಭಟಿಸಿಕೊಂಡು ಮಳೆ ಮೋಡಗಳು ಸುರಿಸಿದ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಯಿಂದ ಮೈಲುಗಟ್ಟಲೆ ಕೃಷಿಭೂಮಿ ಜಲಾವೃತಗೊಂಡಿತು. ಮರಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಕಂಬಗಳು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದವು. ತಮ್ಮ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಾಗೂ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ರೈತರು ಜೀವದ ಹಂಗು ತೊರೆದು ಹೋರಾಡಿದರು.

ಆದರೆ 53 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಸುರೇಶ್ ಮುಂಡೆ ಮಾತ್ರ ತಮ್ಮ ಇಡೀ ಜೀವನೋಪಾಯವೇ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅಸಹಾಯಕರಾಗಿ ನೋಡುತ್ತ ನಿಂತರು.

“ಸಂಜೆ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಗಂಟೆಗೆ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆ ಶುರುವಾಯಿತು. ಕೇವಲ 15 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲೇ ನೀರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಯ್ತು,” ಎಂದು ಸುರೇಶ್ ಮುಂಡೆ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಪೋಲಿಯೊ ಪೀಡಿತರಾಗಿರುವ‌ ಸೋಲಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉಕಾಡಗಾಂವ್ ಗ್ರಾಮದ ಸುರೇಶ್ ಮುಂಡೆಯವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೋಳಿಗಳ ಶೆಡ್ ತಲುಪುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ 15,000 ಕೋಳಿಗಳು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸತ್ತಿದ್ದವು. ರೆಕ್ಕೆ ಬಡಿಯುತ್ತ ಅವೆಲ್ಲವೂ ರಭಸವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು.

ಸುರೇಶ್ ಮುಂಡೆಯವರ ಬಳಿ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷಿಭೂಮಿ ಇದೆ. ಆದರೂ ಕಳೆದ ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಈ ಕೋಳಿ ಸಾಕಣಿಕೆಯಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ದಿನದ ಖರ್ಚುಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

“ಈಗ ನಾನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತಾದರೂ ಆಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದಿನ ವರೆಗೆ ನಾನು ಆ ಶಾಕ್‌ನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ಕಾರದ ಆದೇಶದ ಪ್ರಕಾರ, ಸುರೇಶ್ ಮುಂಡೆಯವರಿಗೆ ನಷ್ಟವಾದ ಪ್ರತಿ ಕೋಳಿಗೆ 100 ರೂಪಾಯಿಯಂತೆ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗಬೇಕಿತ್ತು. ಅಂದರೆ ಒಟ್ಟು 15 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆಡಳಿತವು ಅವರಿಗಾದ ಹಾನಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಕೇವಲ 10,000 ರೂಪಾಯಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ನೀಡಿತು.

“ದೊಡ್ಡ ಜೋಕ್‌ ಅದು. ನನ್ನ ತಲೆ ಮೇಲೆ 40 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲ ಇದೆ, ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬಾರ್ಶಿಯ ತಹಶೀಲ್ದಾರ್ ಎಫ್.ಆರ್. ಶೇಖ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ನಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಿದ 73,000 ರೈತರಿಗೆ ಇದುವರೆಗೆ ಸುಮಾರು 94 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಪರಿಹಾರ ಮಂಜೂರಾಗಿದೆ. ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ 1,670 ಮನೆಗಳಿಗೆ 68 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. “ಕೋಳಿಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರಿ ಆದೇಶದ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಗರಿಷ್ಠ 100 ಕೋಳಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರಿಗೆ 10,000 ರುಪಾಯಿ ಮಾತ್ರ ಸಿಕ್ಕಿದೆ.” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಆದರೆ ಈಗ ಆ ಗರಿಷ್ಠ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸಡಿಲ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. “15,000 ಕೋಳಿಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿರುವ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಆಮೇಲೆ ಸಂಬಂಧಿತ ರೈತರಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇವೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಆದರೆ ಈ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಈಡೇರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೋಳಿಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಸೀದಿಗಳು ರೈತರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು, ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಸುರೇಶ್ ಮುಂಡೆಯವರ ಬಳಿ ಆ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ. “ನನ್ನ ಅಪ್ಪ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ಲಡ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನಿಂದ ಸತ್ತರು. ಹಾಗಾಗಿ ರಸೀದಿಗಳನ್ನು ಅಷ್ಟು ಬೇಗ ಅವರಿಗೆ ಕೊಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಈ ನಡುವೆ ಸುರೇಶ್ ಮುಂಡೆಯವರು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು, ಮತ್ತೆ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. “ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಆರಂಭಿಸುವಾಗ ನಾನು ಮೂವತ್ತರ ಹರೆಯದಲ್ಲಿದ್ದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಈಗಾಗಲೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಕೃಷಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉಲ್ಬಣಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಹಿಂದೆ ದಿನಗಟ್ಟಲೆ ಸಮಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಳೆ ಈಗ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯಲ್ಲೇ ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ ಸುರಿಯುತ್ತಿದೆ. ಹವಾಮಾನದ ಮಾದರಿಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ರೈತರು ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಅತಿವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಲದ ಕಡೆಗೆ ಓಡುವ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ರೈತರು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅಂಗವಿಕಲ ರೈತರು ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ನೆರವು ತಲುಪುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಬಹುತೇಕ ಕೈಮೀರಿಹೋಗಿರುತ್ತದೆ.

ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಅಸಹಾಯಕತೆಯ ಭಾವ ರವೀಂದ್ರ ಶಿಂಧೆಯವರನ್ನು ಸದಾ ಕಾಡುತ್ತದೆ.

ಉರಿ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಹೊಲದಲ್ಲಿರುವ ಮರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಶಿಂಧೆಯವರು, “ಬೆಳೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಇರಲಿ, ಈ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ,” ಎಂದರು. ಅವರ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆವರು ಹನಿಹನಿಯಾಗಿ ಜಾರುತ್ತಿತ್ತು. ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ನೀರಿನ ಬಾಟಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಮುಚ್ಚಳ ತೆಗೆದುಕೊಡುವಂತೆ ಗೆಳೆಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. “ಏನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೀಯಾ?” ಎಂದು ತುಸು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಗೆಳೆಯನನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಅವರು ನಗುತ್ತಲೇ ಬಾಟಲಿಯ ಮುಚ್ಚಳ ತೆಗೆದು, ಶಿಂಧೆಯವರಿಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಸಿದರು.

“ಅಪ್ಪ ಅಮ್ಮನಿಗೂ ವಯಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಅವರಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿವೆ. ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಬೆನ್ನು ನೋವಿದೆ. ಅಮ್ಮನಿಗೆ ಕೀಲುನೋವಿದೆ,” ಎಂದು ಶಿಂಧೆ ಹೇಳಿದರು.

ತಮ್ಮ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆಗೆ ತಾವು ಬಯಸಿದಂತೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೋವು ಶಿಂಧೆಯವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಡುತ್ತಿದೆ. ಈ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಈಗ 10 ಮತ್ತು 12 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯ. ಅವರನ್ನು ಬೈಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಶಾಲೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

“ಅವರ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಸಂಭ್ರಮಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ತಂದೆಯ ಬಯಕೆ. ಆ ನೋವು, ಆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ನನ್ನ ಕೊನೆಯ ಉಸಿರಿನ ವರೆಗೆ ಕಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ವಿಷಾದದಿಂದ ಹೇಳಿದರು.

ಈ ವರದಿಯನ್ನು ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಫಾರ್ ಡಿಸೆಬಿಲಿಟಿ ಇನ್‌ಕ್ಲೂಷನ್ (ಐಎಫ್‌ಡಿಐ) ಸಂಸ್ಥೆಯ ಜರ್ನಲಿಸಂ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಆನ್ ಡಿಸೆಬಿಲಿಟಿ ಇನ್‌ಕ್ಲೂಷನ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.