શારીરિક અક્ષમતા: ખેડૂતોને પડ્યા પર પાટું

“હું શોલે ફિલ્મના ઠાકુર જેવો છું.”

રવિન્દ્ર શિંદેના ચહેરા પરનું મજાકિયું સ્મિત એ વાતની ચાડી ખાય છે કે તેમને બોલિવૂડની આ પ્રખ્યાત ફિલ્મના સંજીવ કુમારના પાત્ર સાથે પોતાની સરખામણી કરવી ગમી રહી છે. પણ પછી તેઓ થોડું અટકીને કહે છે, “હું કદાચ વધુ નસીબદાર છું. ઠાકુરે તો પોતાના બંને હાથ ગુમાવ્યા હતા.”

આવી પરિસ્થિતિમાં તેમની જગ્યાએ જો કોઈ બીજું હોત તો કદાચ જીવવાની આશા જ છોડી દીધી હોત, પોતાના જીવન પર મજાક કરવાની વાત તો દૂર રહી. પરંતુ 47 વર્ષીય શિંદે હજુ પણ આવી કડવી રમૂજ કરી જાણે છે.

મહારાષ્ટ્રના યવતમાળ જિલ્લાના ઉમરી ગામમાં 16 એકર જમીનના માલિક, શિંદે કિશોરાવસ્થાથી જ ખંતપૂર્વક ખેતી કરી રહ્યા છે. દુર્ભાગ્યે, ખેતીમાં તેમનો પ્રવેશ એવા સમયે થયો જ્યારે દાયકાઓથી ચાલી રહેલી ખેડૂતોની હાડમારીની શરૂઆત થઈ હતી.

તેમના પિતા ખેતીની આવકથી ઘરનું ગુજરાન સારી રીતે ચલાવી શકતા હતા, પરંતુ જ્યારે શિંદેનાં લગ્ન થયાં અને તેમને બાળકો થયાં, ત્યાં સુધીમાં પરિસ્થિતિ સાવ બદલાઈ ગઈ હતી. વધતી મોંઘવારી, પાકના ઘટતા ભાવ અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે લાંબા દુકાળ જેવી આકરી મોસમની ઘટનાઓને લીધે ખેતીનું દેવું વધતું ગયું.

મહારાષ્ટ્રમાં ખેડૂત પરિવારની માસિક આવક માત્ર 11,492 રૂપિયા છે, જે અત્યંત ઓછી છે. આ સંકટ નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ બ્યુરોના આંકડામાં પણ દેખાય છે. 2024માં, ભારતમાં 10,546 ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી હતી. એટલે કે દરરોજ આત્મહત્યાના 29 કિસ્સાઓ. આ આંકડા પણ હકીકત કરતાં ઘણા ઓછા છે, કારણ કે જમીન પર માહિતી ભેગી કરતી વખતે ઘણી વાર મહિલાઓ, દલિતો, અને આદિવાસીઓને ગણતરીમાં લેવાતા નથી. કાગળ પર, તેમાંથી મોટાભાગના લોકો જે જમીન ખેડે છે તેના માલિક નથી હોતા. તેથી, તેમની આત્મહત્યાને મોટાભાગે “ખેડૂત” આત્મહત્યા તરીકે ગણવામાં આવતી નથી.

મહારાષ્ટ્ર 3,824 આત્મહત્યાઓ સાથે આ યાદીમાં મોખરે છે, જે કુલ આંકડાના 36 ટકા છે. મહારાષ્ટ્રમાં ખેડૂતોની આત્મહત્યાનું મોટું પ્રમાણ વિદર્ભમાં જોવા મળે છે. શિંદેનું ગામ પણ એ જ વિસ્તારનો એક ભાગ છે, જે ખેતીની આ ભયંકર કટોકટી સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે.

પણ તેઓને ક્યાં ખબર હતી કે જિંદગી હજુ વધુ મુશ્કેલ બનવાની હતી.

ઓક્ટોબર 2021ની એક બપોરે, ભારે પવનના સુસવાટા અને ત્યાર બાદ ધોધમાર વરસાદે શિંદેને ચિંતામાં મૂકી દીધા. તેમનો સોયાબીનનો પાક ખેતરમાં વ્યવસ્થિત ઢગલો કરીને રાખવામાં આવ્યો હતો અને બજારમાં વેચવા માટે તૈયાર હતો. તેમણે પાકને વરસાદથી બચાવવા માટે તેને પ્લાસ્ટિકની તાડપત્રીથી ઢાંકી દીધો હતો, પરંતુ તેમનું ખેતર નદીના ફાંટાની સાવ નજીક હતું, એટલે પૂરનું જોખમ હંમેશાં રહેતું.

શિંદે ઘરથી થોડે દૂર આવેલા ખેતર તરફ ઉતાવળે દોડ્યા. ડોલી રહેલાં ઝાડવાં વચ્ચે સંતુલન જાળવવા તેઓ લથડી રહ્યા હતા, પાનખરનાં ફફડતાં પાંદડાં માંડ માંડ ડાળીઓને વળગી રહ્યાં હતાં. પતરાના છાપરા પર પડતા વરસાદનો એકધાર્યો અવાજ ગુંજી રહ્યો હતો.

શિંદે યાદ કરતાં કહે છે, “જ્યારે હું પહોંચ્યો ત્યારે મારા ખેતરમાં પાણી ધસી રહ્યું હતું. મારે કોઈ પણ ભોગે મારો પાક બચાવવો જ હતો.”

તેમણે પાણી બહાર કાઢચા માટે મોટરપંપ ચાલુ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ પવનને કારણે વીજળીના થાંભલા અને ખેતરને વીજળી પહોંચાડતી લાઇનને જોડતું વાયર નીકળી ગયું હતું. મોટરપંપ ચાલુ થઈ રહ્યો નહોતો. હતાશ થઈને, થાંભલા પર ચડીને તાર સરખો કરતાં પહેલાં, તેઓ મેઇન સ્વીચ બંધ કરવા માટે ટ્રાન્સફોર્મર તરફ દોડ્યા.

શિંદે કહે છે, “ખેડૂતો આવું બધું જાતે જ કરી લેતા હોય છે. વીજળી ખાતાને ફોન કરીને તેઓ આવે એટલી રાહ જોવાનો સમય નહોતો. એમ પણ, તેઓ ખેડૂતો માટે ક્યારેય સમયસર આવતા જ નથી. તે સમયે મારા મગજમાં માત્ર મારો સોયાબીનનો પાક જ ફરી રહ્યો હતો.”

તેમણે તેની ખેતીમાં એક લાખ રૂપિયાથી વધુનું રોકાણ કર્યું હતું અને તૈયાર થયેલો પાક એનાથી પણ વધુ કિંમતનો હતો. “હું તેને આમ પાણીમાં સડવા દઈ શકું નહીં,” એવા વિચાર સાથે તેઓ અગાઉના અનુભવના આધારે આસાનીથી થાંભલા પર ચઢી ગયા. આ કામ તેમણે પહેલીવાર નહોતું કર્યું, પણ આ તેમની છેલ્લી વાર હતી.

તેમણે તેમની ખેતીમાં એક લાખ રૂપિયાથી વધુનું રોકાણ કર્યું હતું અને પાકની કિંમત એનાથી પણ વધુ હતી. “હું મારા પાકને પાણીમાં સડવા દઈ શકું નહીં,” એવા વિચાર સાથે તેઓ અગાઉના અનુભવના આધારે આસાનીથી થાંભલા પર ચઢી ગયા. આ કામ તેમણે પહેલી વાર નહોતું કર્યું, પણ આ વખતે તેઓ છેલ્લી વાર ચઢી રહ્યા હતા.

જેવો શિંદેએ ડાબા હાથે વાયરને પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, કે તરત જ વીજળીનો જોરદાર કરંટ તેમના શરીરમાંથી પસાર થઈ ગયો. તેઓ બેભાન થઈને નીચે પટકાયા. તેઓ ટ્રાન્સફોર્મરની સ્વીચની સ્થિતિ સમજવામાં ભૂલ કરી ગયા હતા. શિંદે કહે છે, “મને લાગ્યું કે સ્વીચ નીચે પાડવાની છે. હકીકતમાં, થાંભલા પર ચડતાં પહેલાં મેં એ ચાલુ કરી દીધી, જ્યારે એ પહેલેથી જ બંધ હતી.”

સદ્ભાગ્યે, શિંદે થાંભલા પરથી નીચે ઘાસના ઢગલા પર પડ્યા. બીજા ખેડૂતો તેમને હોસ્પિટલ લઈ ગયા. ડૉક્ટરે તેમનો જીવ તો બચાવી લીધો, પણ ડાબો હાથ ન બચાવી શક્યા. તેને ખભેથી કાપવો પડ્યો. શિંદેએ જમણા હાથ પરનો કાબૂ પણ ગુમાવી દીધો − તેઓ હથેળી વાળીને મુઠ્ઠી બનાવી શકતા નથી કે આંગળીઓ પણ હલાવી શકતા નથી. જ્યારે તેમણે ફોન કરવો હોય, ત્યારે તેઓ મોબાઇલને રકાબીની જેમ પકડીને સ્પીકર ફોન પર વાત કરે છે.

શિંદે એક ઉદાસ સ્મિત સાથે કહે છે, “હું ટ્રેક્ટર ચલાવતો અને ખેતરમાં કાળી મજૂરી કરતો હતો. હવે એ બધું પૂરું થઈ ગયું છે. હું ભગવાનનો આભાર માનું છું કે હું ત્યાં જ બળીને ખાખ ન થઈ ગયો.”

2024માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસ — ‘ભારતમાં ખેતમજૂરોમાં સ્વાસ્થ્ય અને ઈજાનાં પરિણામો’ — અનુસાર, ખેતીમાં અકસ્માતનો દર એક લાખ કામદારોએ 334નો છે. તેમાંથી 5.6 ટકા અકસ્માતો જીવલેણ સાબિત થાય છે.

સર્વેક્ષણમાં સામેલ અડધાથી વધુ લોકોએ વારંવારની હલનચલન અને કઢંગી સ્થિતિમાં બેસવાને કારણે કમરના નીચેના ભાગમાં, ઘૂંટણમાં અને ખભામાં દુખાવાની ફરિયાદ કરી હતી, જે વૃદ્ધાવસ્થા સાથે જોડાયેલી બીમારીઓમાં વધારો કરે છે. આશરે 58 ટકા લોકોએ દેવું, પાકની નિષ્ફળતા અને આત્મહત્યા સાથે સંકળાયેલ તણાવ અનુભવ્યો હતો, જે માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે.

આ અભ્યાસ કહે છે કે, માત્ર મધ્ય પ્રદેશમાં જ, મૃત્યુ અને કામ બંધ રહેવાને કારણે વાર્ષિક 170 કરોડ રૂપિયાનું આર્થિક નુકસાન થયું હતું.

ખેતીમાં આવેલી કટોકટીનો આ ગાળિયો શારીરિક રીતે અક્ષમ ખેડૂતોના ગળે વધુ સજ્જડ રીતે કસાઈ રહ્યો છે.

દેશમાં ખેતીની કટોકટી અને શારીરિક અક્ષમતા વચ્ચેનો સંબંધ ધૂંધળો છે — ખાસ કરીને ભારતમાં હજુ પણ એકંદરે અપંગતા અંગેનું સ્પષ્ટ ચિત્ર ઉપલબ્ધ ન હોવાને લીધે.

2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ભારતમાં 2 કરોડ 68 લાખ લોકો શારીરિક અક્ષમતા ધરાવે છે, જે કુલ વસ્તીના 2.21 ટકા છે. આ પૈકી, 69 ટકા લોકો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહે છે, જ્યાં મોટાભાગના લોકોની આજીવિકા પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ખેતી સાથે સંકળાયેલી છે.

જોકે, ભારતે 2011માં વિકલાંગતાની માત્ર આઠ કેટેગરીને જ માન્યતા આપી હતી. વસ્તી ગણતરીનાં પાંચ વર્ષ બાદ તેમાં વધુ 13 કેટેગરીઓ ઉમેરવામાં આવી હતી, જેનો અર્થ એ છે કે શારીરિક રીતે અક્ષમ લોકોની વાસ્તવિક સંખ્યા ઘણી વધારે હોવાની શક્યતા છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)ના અંદાજ મુજબ વિશ્વની વસ્તીના લગભગ 16 ટકા, અથવા દર છમાંથી એક વ્યક્તિ, વિકલાંગ છે. તે દરે, ભારતમાં આ સંખ્યા 20 કરોડથી વધુ હશે.

2026-27ના કેન્દ્રીય બજેટમાં વિકલાંગ વ્યક્તિઓના સશક્તિકરણ વિભાગને 1,670 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા હતા − જે લગભગ 30 ટકાનો વધારો છે, જે પાછલા વર્ષ કરતાં લગભગ 380 કરોડ રૂપિયા વધુ છે. પણ ખરી સમસ્યા ફાળવેલા ભંડોળના અપૂરતા ઉપયોગની છે. 2014થી 10 વર્ષ સુધીમાં, વિકલાંગ વ્યક્તિઓના અધિકાર અધિનિયમના અમલીકરણ માટેની યોજનાઓ માટે ફાળવવામાં આવેલા 500 કરોડ રૂપિયાથી વધુ રકમ વણવપરાયેલી રહી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

ભારતની કૃષિ અર્થવ્યવસ્થાની કફોડી સ્થિતિનું ચિત્ર રજૂ કરતા મહારાષ્ટ્રમાં, ખેતીમાં કામ કરતા વિકલાંગ લોકોના કોઈ આંકડા ઉપલબ્ધ હોય તેવું લાગતું નથી. સંબંધિત મંત્રાલયમાં અગાઉ કામ કરી ચૂકેલા એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, રાજ્યમાં વિકલાંગ વ્યક્તિઓ માટે યોજનાઓ તો છે, પરંતુ આમાંથી એક પણ યોજના ખાસ ખેડૂતો માટે બનાવવામાં આવી નથી.

વિકલાંગ વ્યક્તિઓના સશક્તિકરણ વિભાગના સચિવ ડૉ. માણિક ગુરસલે જણાવ્યું કે ખેતી અને વિકલાંગતા વચ્ચેના સંબંધ અંગેના આંકડા કે ચોક્કસ યોજનાઓ અસ્તિત્વમાં છે કે કેમ તેની તેમને જાણ નથી.

તેમણે કહ્યું, “કૃપા કરીને કમિશનર સાથે આ અંગે તપાસ કરો.”

આ પત્રકારે કમિશનર સત્યજિત બડેને માહિતી માટે એક ઇમેલ મોકલ્યો છે. તેમનો જવાબ મળ્યેથી આ લેખમાં ઉમેરવામાં આવશે.

સત્તાવાર આંકડા મુજબ, મહારાષ્ટ્રમાં 36 લાખથી વધુ લોકો શારીરિક અક્ષમતા ધરાવે છે – જે ભારતમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ છે. આ લોકો કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અપાતા યુનિક ડિસેબિલિટી આઇડી (UDID) કાર્ડ માટે પાત્ર છે. વિકલાંગ વ્યક્તિએ એક ઓનલાઇન અરજી ફોર્મ ભરવાનું હોય છે અને સરકારી હોસ્પિટલમાં પોતાની તબીબી તપાસ કરાવવાની હોય છે.

પરંતુ રાજ્યમાં માત્ર 14 લાખથી વધુ UDID કાર્ડ જ બનાવવામાં આવ્યાં છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, મહારાષ્ટ્રની 60 ટકા વિકલાંગ વસ્તીને UDID કાર્ડ મળ્યું જ નથી, જેના વગર તેઓ કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ લઈ શકતા નથી.

27 વર્ષીય નિલેશ વાનખેડે તેમાંથી એક છે.

વાનખેડે યવતમાળના ઇંજાલા ગામના દલિત ખેડૂત છે. જે દિવસે તેઓ કપાસના પાક પર જંતુનાશક દવાનો છંટકાવ કરીને ઘરે પાછા ફર્યા ત્યારે તેઓ 19 વર્ષના હતા.

તેમનાં 60 વર્ષીય માતા ચંદ્રકલા યાદ કરતાં કહે છે, “તે જમીને શૌચાલય જવા માટે ઘરની બહાર નીકળ્યો હતો. જ્યારે તે અડધો કલાક સુધી પાછો ન આવ્યો, ત્યારે અમને ચિંતા થવા લાગી.”

જ્યારે ચંદ્રકલા તેમના પુત્રને શોધવા ગયાં, ત્યારે તેમણે તેને બેભાન અવસ્થામાં પડેલો જોયો. તેઓ તેને ઘાટંજી તાલુકાની હોસ્પિટલમાં લઈ ગયાં, જ્યાંથી તેમને વધુ સારવાર માટે યવતમાળ શહેરમાં ખસેડવામાં આવ્યા.

તેઓ કહે છે, “જંતુનાશક દવાનો છંટકાવ કરતી વખતે તેને ઝેરની અસર થઈ હતી. ડૉક્ટરોએ તેમને ઇન્જેક્શન આપતી વખતે હોસ્પિટલના પલંગ સાથે બાંધી દીધા હતા. જ્યારે તેમણે ઝેરની ઊલટી કરી, ત્યારે તેઓ વાઈના દર્દીની જેમ તરફડતા હતા.”

2017-18 દરમિયાન, વિદર્ભમાં જંતુનાશક ઝેરને કારણે 50થી વધુ ખેડૂતો મૃત્યુ પામ્યા હતા અને 1,000થી વધુ લોકો ગભરાટ, ચક્કર, દૃષ્ટિની ક્ષતિ અને પેટમાં દુખાવાની ફરિયાદો સાથે હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા હતા.

જ્યારથી આ ઘટના બની, ત્યારથી વાનખેડેની દૃષ્ટિ પહેલાં જેવી નથી રહી.

જે દિવસે તેમના શરીરમાં ઝેર ફેલાયું ત્યારે તપતો સૂરજ બરાબર માથા પર હતો. કાળઝાળ ગરમી તેમના 2.5 એકર ખેતરમાં ઊભેલા કપાસના પાકને શેકી રહી હતી. જ્યારે પણ સૂર્ય માથા પર આવે છે ત્યારે તેમને મોતના મુખમાંથી પાછા ફર્યાનો એ ભયાનક અનુભવ યાદ આવી જાય છે અને તેઓ સાવ નિઃસહાય બની જાય છે. ઉનાળામાં યવતમાળનું તાપમાન સતત 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી જાય છે, અને આવા સમયે વાનખેડે ખેતરમાં ભાગ્યે જ થોડા કલાકો સુધી કામ કરી શકે છે.

વાનખેડે સમજાવે છે, “જ્યારે ખૂબ ગરમી પડે છે ત્યારે મારા હૃદયના ધબકારા વધી જાય છે. મને ડર અને બેચેની થવા લાગે છે. મને એ જૂની ઘટના યાદ આવવા લાગે છે અને હું કંઈ પણ વિચારી શકવાની સ્થિતિમાં રહેતો નથી.”

તેમના ખેતરમાં મજૂરીનો ખર્ચ વધી ગયો છે કારણ કે તેમનાં માતા-પિતા એકલા હાથે ખેતી સંભાળી શકતાં નથી. પરિવાર કપાસ અને સોયાબીનની ખેતી કરે છે − બંને બજારમાં લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) કરતાં ઓછામાં ઓછા 10 ટકા નીચા ભાવે વેચાય છે, જ્યારે ખેતીનો ખર્ચ વધતો રહે છે, ઘણી વાર ચાલુ સિઝનની જેમ અણધાર્યો વધી જાય છે.

જ્યારથી અમેરિકા અને ઇઝરાયેલે ઈરાન સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું છે, ત્યારથી રાસાયણિક ખાતર મોંઘું થઈ ગયું છે, જેના કારણે ખેડૂતોને એકર દીઠ ઓછામાં ઓછા 3,000 રૂપિયા વધુ ખર્ચવા પડે છે. વાનખેડે કહે છે, “ખર્ચ કાઢવો હોય તો જાતે વધારે મજૂરી કરવા સિવાય કોઈ રસ્તો નથી. પણ મારા માટે એ શક્ય નથી.”

લગભગ પહેલાં ચાર વર્ષ સુધી, વાનખેડેએ ખેતરમાં બિલકુલ કામ નહોતું કર્યું. તેઓ ધીમે ધીમે ખેતીકામ તરફ પાછા ફર્યા પણ તેમની આંખો તેમને સતત પરેશાન કરતી રહી.

તેઓ કહે છે, “આટલાં વર્ષોથી મને બધું ધૂંધળું જ દેખાય છે. કિશોરાવસ્થામાં હું ખૂબ મહેનત કરતો હતો. મને આશા હતી કે હું ખેતીની જવાબદારી સંભાળી લઈશ અને મારા પિતાનો બોજ હળવો કરીશ.”

પરંતુ વાનખેડે દૂરની કોઈ વસ્તુ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકતા નથી. જો તેઓ થોડી વાર નજીકની કોઈ વસ્તુને જુએ તો તેમનું માથું દુખવા લાગે છે. જેવા તેઓ આકરા તાપમાં પગ મૂકે છે, તેમની આંખોમાંથી પાણી આવવા લાગે છે. તેમની દૃષ્ટિની ખામીની અસર આખા પરિવાર પર પડી છે.

તેઓ કહે છે, “મારા પિતાએ ખેતરમાં વધારાના કલાકો કામ કરવું પડે છે અને મજૂર તરીકે પણ બેવડી મહેનત કરવી પડે છે. મને એ વાતનો ભારે અફસોસ છે કે આ ઉંમરે તેમણે આટલી કાળી મજૂરી કરવી પડે છે.” તેમના પિતા 65 વર્ષના છે.

તેમ છતાં, વાનખેડે પાસે UDID કાર્ડ નથી. તેમને તો ખબર પણ નહોતી કે આવું કોઈ કાર્ડ અસ્તિત્વમાં છે કારણ કે કોઈ પણ હોસ્પિટલ કે અધિકારીઓએ તેમને આ વિશે જાણ કરી નહોતી. જિલ્લા કલ્યાણ અધિકારીઓએ સ્થાનિક સંસ્થાઓની મદદથી નોંધણી શિબિરોનું આયોજન કરવાનું હોય છે, અને તપાસ કરવાની હોય છે કે કોઈ વ્યક્તિ UDID કાર્ડ માટે પાત્ર છે કે નહીં. વાનખેડેના કિસ્સામાં, માર્ગદર્શિકામાં દૃષ્ટિની ક્ષમતા માટેના ધોરણો નક્કી કરેલા છે પરંતુ તેઓ આ માટે પાત્ર છે કે નહીં તે જાણવા માટે ક્યારેય આંખની તપાસ કરવામાં આવી જ નથી.

શિંદેના કિસ્સામાં, અકસ્માત થયાના લગભગ ત્રણ મહિના પછી તેમને UDID કાર્ડ મળ્યું હતું. તેઓ કહે છે, “મને દર મહિને 2,500 રૂપિયા મળે છે. પરંતુ મારા ખર્ચા એના કરતાં ક્યાંય વધારે છે.”

સામાન્ય સંજોગોમાં, કપાસ અને સોયાબીન માટે, એક ખેડૂત બિયારણ, ખાતર અને જંતુનાશક દવાઓ પાછળ દર એકરે 25,000થી 35,000 રૂપિયાનો ખર્ચ કરે છે. મજૂરોને માત્ર સિઝનના અંતે જ પાકની કાપણી માટે રાખવામાં આવે છે. જોકે, અકસ્માત પછી શિંદેના મજૂરી ખર્ચમાં તોતિંગ વધારો થયો છે કારણ કે તેમણે આખી સિઝન દરમિયાન મજૂરો રોકવા પડે છે.

તેઓ કહે છે, “હું પુરુષ મજૂરને રોજના 500 રૂપિયા અને મહિલા મજૂરને 300 રૂપિયા ચૂકવું છું. મારો ખેતી ખર્ચ બીજાઓ કરતાં લગભગ દોઢ ગણો છે. મારી આ ઈજા ‘દુશ્કાલાત તેરવા મહિના’ કહેવતનું સચોટ ઉદાહરણ છે.” આ મરાઠી કહેવતનો અર્થ થાય છે ‘દુકાળમાં અધિક માસ’ − ‘પડ્યા પર પાટું’.

શિંદે કહે છે, “ખેતી આમ પણ નુકસાનીનો ધંધો છે. જો ક્યારેક હવામાન સાથ આપે અને સારી સિઝન જાય તો પણ મારા ઊંચા મજૂરી ખર્ચને કારણે મને માંડ થોડોક નફો મળે છે. પરંતુ જ્યારે મને નુકસાન થાય છે, ત્યારે એ નુકસાન ઘણું મોટું હોય છે. મહિનાના 2,500 રૂપિયાથી આ નુકસાનની ભરપાઈ કેવી રીતે થઈ શકે?"

2025ની ચોમાસાની સિઝનના અંત ભાગમાં, અતિભારે વરસાદને કારણે મહારાષ્ટ્રમાં 68 લાખ હેક્ટર ખેતીલાયક જમીન ધોવાઈ ગઈ અને 60 લાખ ખેડૂતો તેનાથી પ્રભાવિત થયા. 100થી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા અને 3,000 ઘરોને નુકસાન પહોંચ્યું. કાળાં ડિબાંગ વાદળોએ એવો વિનાશક વરસાદ વરસાવ્યો કે માઇલો સુધી ફેલાયેલાં ખેતરો ડૂબી ગયાં અને વૃક્ષો તથા વીજળીના થાંભલાઓ ધરાશાયી થઈ ગયા. ખેડૂતો પોતાનો પાક બચાવવા અને પશુઓને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવા માટે દોડ્યા.

પણ 53 વર્ષીય સુરેશ મુંઢે લાચાર બનીને પોતાના ધંધાને ડૂબતો જોતા રહ્યા.

મુંઢે યાદ કરતાં કહે છે, “જ્યારે ધોધમાર વરસાદ પડવા લાગ્યો ત્યારે સાંજના લગભગ 8 વાગ્યા હતા. બધું જ ધોવાઈ જતાં માંડ 15 મિનિટનો સમય લાગ્યો.”

સોલાપુર જિલ્લાના ઉકડગાંવ ગામમાં રહેતા અને બાળપણથી જ પોલિયોથી પીડાતા હોવાથી, તેઓ કોઈ બચાવ કામગીરી હાથ ધરી શક્યા નહોતા. તેઓ જ્યારે શેડ સુધી પહોંચ્યા, ત્યાં સુધીમાં તેમની 15,000 મરઘીઓ ડૂબી ગઈ હતી અને ધસમસતા પાણીના પ્રવાહમાં તણાતી વખતે તેમની પાંખો ફફડાવી રહી હતી.

મુંઢે પાસે ગુજરાન ચલાવવા માટે ખેતીની જમીન છે, પરંતુ છેલ્લાં 20 વર્ષથી આ પૂરક વ્યવસાયથી તેમના ઘરનો ખર્ચ નીકળતો હતો.

તેઓ કહે છે, “આજે ઓછામાં ઓછું હું તમારી સાથે વાત તો કરી શકું છું. બે મહિના પહેલાં સુધી તો હું આઘાતમાંથી જ બહાર નહોતો આવ્યો.”

સરકારી ઠરાવ મુજબ, મુંઢેને ગુમાવેલી દરેક મરઘી દીઠ 100 રૂપિયા મળવા જોઈતા હતા. એટલે કે, 15 લાખ રૂપિયા. પરંતુ જ્યારે વહીવટીતંત્રે નુકસાનનું નિરીક્ષણ કર્યું, ત્યારે તેમને વળતર તરીકે માત્ર 10,000 રૂપિયા મળ્યા.

તેઓ કહે છે, “આ તો જાણે એક મજાક હતી. મારા માથે 40 લાખ રૂપિયાનું દેવું છે.”

બારશીના તહેસીલદાર, એફ.આર. શેખે જણાવ્યું કે વહીવટીતંત્રે અત્યાર સુધીમાં નુકસાન પામેલા 73,000 ખેડૂતો માટે લગભગ 94 કરોડ રૂપિયા અને 1,670 ક્ષતિગ્રસ્ત મકાનો માટે 68 લાખ રૂપિયા મંજૂર કર્યા છે. તેઓ કહે છે, “મરઘીઓ માટે, સરકારી ઠરાવમાં નુકસાનને 100 એકમ સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યું હતું. એટલે જ તેમને 10,000 રૂપિયા મળ્યા હતા.”

જોકે, હવે આ મહત્તમ મર્યાદા હળવી કરવામાં આવી છે. તેઓ ઉમેરે છે, “અમે તે ખેડૂત પાસે 15,000 મરઘીઓની ખરીદીની રસીદો માંગી છે અને તેમને તેમનું વળતર મળી જશે.”

આ એક મુશ્કેલ માંગ છે કારણ કે ખેડૂતો વર્ષો જૂની ખરીદીની રસીદો સાચવી રાખે એ જરૂરી નથી. જોકે, મુંઢે પાસે તે સચવાયેલી છે. તેઓ કહે છે, “મારા પિતાનું જૂન મહિનામાં બ્લડ કેન્સરને કારણે અવસાન થયું હતું. હું તરત જ તે રસીદો જમા કરાવી શક્યો નહોતો. હું જલ્દીથી તે કરીશ.”

આ દરમિયાન, મુંઢેએ હિંમત કરીને શૂન્યમાંથી પોતાનો વ્યવસાય ફરી શરૂ કર્યો છે. પણ તે સહેલું નથી. તેઓ કહે છે, “છેલ્લી વાર જ્યારે મેં આ કર્યું ત્યારે હું ત્રીસેક વર્ષનો હતો.”

આબોહવા પરિવર્તન ખેતીના સંકટને વધુ ગંભીર બનાવતા મુખ્ય પરિબળોમાંનું એક છે. ધીમા અને સતત વરસાદનું સ્થાન હવે મોટાભાગે ભારે વરસાદનાં જોરદાર ઝાપટાંએ લઈ લીધું છે. જેમ જેમ હવામાનની પેટર્ન બદલાય છે, તેમ તેમ ખેડૂતોએ અનુકૂલન સાધવું પડે છે — અણધાર્યા ધોધમાર વરસાદથી પાકને બચાવવા દોડવું એ હવે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી કૌશલ્ય બની ગયું છે. શારીરિક અક્ષમતા ધરાવતા ખેડૂતો માટે આ સ્થિતિ વધુ કપરી બની જાય છે. જ્યારે મદદ તેમના સુધી પહોંચે છે, ત્યારે મોટાભાગે ઘણું મોડું થઈ ગયું હોય છે.

રવિન્દ્ર શિંદે બચાવ કામગીરી કરવા અસમર્થ હોવાને કારણે મનમાં ઊભી થતી અસલામતી સ્પષ્ટપણે અનુભવી શકે છે.

“હું મારી જાતે પાણી પણ પી નથી શકતો, પાક બચાવવાની વાત તો દૂર રહી,” શિંદે એક ખુલ્લા ખેતરમાં ઝાડ નીચે બેસીને, આકરી ગરમી સહન કરતાં કહે છે. તેમના કપાળ પરથી પરસેવો ટપકી રહ્યો છે અને તેઓ તેમના મિત્રને ખોલવા માટે પાણીની બોટલ તરફ ઈશારો કરે છે. “શેની રાહ જોઈ રહ્યો છે?” તેઓ કટાક્ષમાં પૂછે છે. મિત્ર હસે છે અને તેમની તરસ છીપાવવામાં મદદ કરે છે.

શિંદે ઉમેરે છે, “મારાં માતા-પિતા વૃદ્ધ થઈ રહ્યાં છે અને તેમની પોતાની તકલીફો છે. મારા પિતાને કમરની સમસ્યા છે અને મારાં માતા સાંધાના દુખાવાથી પીડાય છે.”

પરંતુ તેમને સૌથી મોટો અફસોસ એ વાતનો છે કે તેઓ પોતાની દીકરીઓ માટે જે રીતે હાજર રહેવા માંગતા હતા તે રીતે રહી શકતા નથી. તેમની દીકરીઓ અનુક્રમે 10 અને 12 વર્ષની છે. તેઓ તેમને બાઇક પર શાળાએ મૂકવા જઈ શકતા નથી, કે જ્યારે તેઓ ઘરે પાછી આવે ત્યારે તેમની સાથે રમી શકતા નથી.

તેઓ ઉમેરે છે, “હું તેમના બાળપણની મજા માણી શક્યો નથી. એક પિતાને આની બહુ ઇચ્છા હોય છે. મને આ વાતનો વસવસો જીવનભર રહેશે.”

આ વાર્તાને ઇન્ટરનેશનલ ફાઉન્ડેશન ફોર ડિસેબિલિટી ઇન્ક્લુઝન (IFDI)ની ‘જર્નાલિઝમ ફેલોશિપ ઓન ડિસેબિલિટી ઇન્ક્લુઝન’ દ્વારા સમર્થન મળેલ છે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા