বাধাগ্ৰস্তৰ জীৱনৰ জলঙাৰে কৃষি-সংকট

নিজক লৈ এনেদৰে ধেমালি কৰাতো দূৰৰ কথা, তেওঁৰ পৰিস্থিতিত পৰিলে হয়তো বেছিভাগ মানুহেই জীয়াই থকাৰ হেঁপাহকণেই হেৰুৱাই পেলালেহেঁতেন। কিন্তু ৪৭ বছৰীয়া চিণ্ডেয়ে বিষণ্ণ হ’লেও ধেমেলীয়া ৰসবোধ এটা আজিও জীয়াই ৰাখিছে।

মহাৰাষ্ট্ৰৰ য়াভাতমল জিলাৰ উমৰি গাঁৱত ১৬ একৰ খেতিমাটিৰ মালিক এইজন কৃষকে কৈশোৰ বয়সৰে পৰা নিষ্ঠাৰে খেতি কৰি আহিছে। কিন্তু দুৰ্ভাগ্যবশতঃ তেওঁ খেতি-বাতিৰ লগত জড়িত হোৱাৰ সময়তে ধীৰে ধীৰে গা কৰি উঠিছিল মহাৰাষ্ট্ৰৰ কৃষি-সংকট। এই দীঘলীয়া সংকট কেইবাটাও দশক পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছতো আজিও শেষ হোৱাৰ কোনো লক্ষণ দেখা পোৱা নাই।

খেতিৰ আয়েৰে তেওঁৰ দেউতাকে সংসাৰ চলাইছিল। কিন্তু চিণ্ডেয়ে বিয়া-বাৰু কৰাই সন্তানৰ পিতৃ হোৱালৈকে পৰিস্থিতি সম্পূৰ্ণ সলনি হৈ পৰিল। ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পোৱা মুদ্ৰাস্ফীতি, শস্যৰ নিম্নগামী মূল্য আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনজনিত প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ যেনে দীৰ্ঘম্যাদী খৰাং পৰিস্থিতিৰ বাবে কৃষিঋণৰ পৰিমাণ পাহাৰৰ দৰে বৃদ্ধি পালে।

মহাৰাষ্ট্ৰত পৰিয়ালভিত্তিক কৃষি আয় এই মুহূৰ্তত তেনেই নগণ্য - মাহে মাত্ৰ ১১,৪৯২ টকা। এই সংকটৰ প্ৰতিফলন ৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ৰেকৰ্ড ব্যুৰো (এনচিআৰবি)ৰ পৰিসংখ্যাত স্পষ্ট - ২০২৪ চনত ভাৰতত নথিভুক্ত কৃষক আত্মহত্যাৰ সংখ্যা আছিল ১০,৫৪৬। অৰ্থাৎ প্ৰতিদিনে ২৯ জনকৈ কৃষক আত্মঘাতী হৈছে। এই পৰিসংখ্যা প্ৰকৃত সংখ্যাতকৈ বহু কম, কিয়নো ফিল্ডলৈ গৈ তথ্য সংগ্ৰহ কৰাৰ সময়ত প্ৰায়েই মহিলা, দলিত আৰু আদিবাসীসকল বাদ পৰি যায়। কাগজে-কলমে তেওঁলোকৰ বেছিভাগেই নিজৰ নামত মাটি থকা পৰিয়াল নহয়, গতিকে প্ৰায়েই তেওঁলোকৰ মৃত্যুক "কৃষক" আত্মহত্যা বুলি গণ্যই কৰা নহয়।

এই তালিকাৰ শীৰ্ষত আছে মহাৰাষ্ট্ৰ, য’ত ৩,৮২৪ টা আত্মহত্যাৰ ঘটনা ঘটিছে - যি সমগ্ৰ দেশৰ মুঠ সংখ্যাৰ ৩৬ শতাংশ। মহাৰাষ্ট্ৰৰ কৃষক আত্মহত্যাৰ অধিকাংশ ঘটনাই বিদৰ্ভ অঞ্চলৰ। কৃষি-সংকটৰ সৈতে যুঁজি থকা চিণ্ডেৰ গাঁওখনো সেই অঞ্চলৰে অন্তৰ্গত।

কিন্তু জীৱনটো যে ইয়াতকৈও অধিক দুৰ্বিষহ হৈ পৰিব, সেয়া তেওঁ কেতিয়াও ভাবিব পৰা নাছিল।

২০২১ চনৰ অক্টোবৰ মাহৰ এদিনাখন আবেলি হঠাৎ ধুমুহা আহে আৰু তাৰ পিছতেই ধাৰাসাৰ বৰষুণ আৰম্ভ হয়। চিণ্ডে চিন্তিত হৈ পৰে। তেওঁৰ অলপতে চপোৱা ছ’য়াবিনবোৰ পথাৰতে থূপ খুৱাই থোৱা আছিল, যিবোৰ সুবিধা বুজি বজাৰত বিক্ৰীৰ বাবে লৈ যোৱাৰ কথা। বৰষুণৰ পৰা বচাবলৈ গোটেইখিনি প্লাষ্টিকৰ ত্ৰিপালেৰে ঢাকি থৈ আহিছিল, কিন্তু খেতিডৰা এটা জানৰ একেবাৰে কাষতে থকাৰ বাবে বানপানী আহি উটুৱাই নিয়াৰ আশংকাই দেখা দিলে।

ভয়-শংকাত ঘৰৰ কাষৰে পথাৰখন অভিমুখে চিণ্ডে ওলাই যায়। বাহিৰত তীব্ৰ বতাহ। ধুমুহা-গাজনিৰ মাজত টিনৰ চালিবোৰ কঁপিছে। গছ-গছনিবোৰ হাউলি মাটি চুইছে। তাৰ মাজেৰেই কোনোমতে কঁপি কঁপি খুপি খুপি তেওঁ নিজৰ খেতিডৰালৈ বুলি গৈ থাকিল।

“মই গৈ পোৱালৈ খেতিপথাৰখনৰ ভিতৰত ধাৰাসাৰ পানী সোমাইছিল,” চিণ্ডেয়ে মনত পেলায়। “শস্যখিনি বচাবই লাগিব।”

পানীখিনি উলিয়াই দিবলৈ তেওঁ মটৰ-পাম্পটো ভৰিৰে কিক মাৰি চলাবলৈ চেষ্টা কৰিলে। কিন্তু কাৰেণ্টৰ খুঁটাৰ পৰা তেওঁৰ খেতিলৈ বিদ্যুৎ সৰবৰাহ কৰা তাঁৰডাল বতাহত খুলি পৰি আছিল। মটৰ নচলিল। উপায়হীন হৈ তেওঁ ট্ৰান্সফৰ্মাৰৰ মেইন চুইচ বন্ধ কৰি খুঁটাত উঠি তাঁৰডাল মেৰামতি কৰিবলৈ বুলি আগবাঢ়িল।

“খেতি কৰা মানুহে এইবোৰ কাম কৰিয়েই থাকে,” চিণ্ডেয়ে কয়। “বিদ্যুৎ বিভাগক খবৰ দিম, তেওঁলোকে কেতিয়া মেৰামতি কৰিবলৈ আহিব তাৰ বাবে বাট চাই বহি থাকিম। সিমানখিনি সময় মোৰ নাছিল। আৰু এনেও খেতিয়কৰ বিপদত তেওঁলোক কেতিয়াও সময়তে নাহে। মোৰ মনত তেতিয়া কেৱল শস্যখিনি বচোৱাৰ চিন্তাই ঘূৰি আছিল।”

সেইবাৰ ছ’য়াবিন খেতিত তেওঁ এক লাখতকৈও অধিক টকা বিনিয়োগ কৰিছিল, যাৰ বজাৰমূল্য তাতকৈও বহু বেছি হ’লহেঁতেন। “কোনোপধ্যেই পানীত পচি যাবলৈ দিব নোৱাৰি,” অভ্যস্ত হাতেৰে খুঁটাত উঠোতে চিণ্ডেয়ে ভাবিছিল। এই কাম তেওঁ প্ৰথমবাৰ কৰি থকা নাছিল। কিন্তু এইবাৰেই যে শেষবাৰ হ’ব, কোনে জানিছিল!

তাঁৰডাললৈ বাওঁহাতখন বঢ়াই দিয়াৰ লগে লগে এক প্ৰচণ্ড বিদ্যুতৰ সোঁত বৈ গ’ল আৰু চিণ্ডে বিদ্যুৎস্পৃষ্ট হৈ মাটিত পৰিল। সংজ্ঞান হেৰুৱাই তেওঁ মাটিত পৰি ৰ’ল। ট্ৰান্সফৰ্মাৰৰ চুইচটো কোনমুৱা হৈ থাকে তেওঁ পাহৰি গৈছিল। “ভাবিছিলোঁ চুইচটো তললৈ নমাব লাগিব,” চিণ্ডেয়ে কয়। “আচলতে সেয়া আগৰে পৰা বন্ধ আছিল, মই খুঁটাত উঠাৰ আগতে নিজে অন কৰি লৈছিলো।”

সৌভাগ্যক্ৰমে খুঁটাৰ পৰা তলৰ খেৰৰ দম এটাত পৰিছিল চিণ্ডে। বাকী কৃষকসকলে তেওঁক ততাতৈয়াকৈ চিকিৎসালয়লৈ লৈ যায়। ডাক্তৰে জীৱন ৰক্ষা কৰিলে, কিন্তু বাওঁহাতখন বচাব নোৱাৰিলে। কান্ধৰ পৰা কাটি পেলাবলগীয়া হ’ল। সোঁহাতখনৰ ওপৰতো নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুৱাই পেলালে চিণ্ডেয়ে। হাতৰ মুঠি মাৰিব নোৱাৰে, আঙুলি লৰাব নোৱাৰে। কাৰোবাক ফোন কৰিবলগীয়া হ’লে মোবাইল ফোনটো আগত লৈ স্পীকাৰত কথা পাতিব লাগে।

“ট্ৰেক্টৰ চলাইছিলোঁ, পথাৰত কষ্ট কৰিছিলো,” শেতা পৰা হাঁহিৰে চিণ্ডেয়ে কয়। “এতিয়া সকলো শেষ। তাতেই যে পুৰি ছাই হৈ নগ’লোঁ, সেয়াই মোৰ ভাগ্য।”

২০২৪ চনত হেলথ্ এণ্ড ইনজুৰি আউটকামচ্ এমং এগ্ৰিকালচাৰ ৱৰ্কাৰ্চ ইন ইণ্ডিয়াত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়ন অনুযায়ী কৃষিক্ষেত্ৰত দুৰ্ঘটনাৰ হাৰ প্ৰতি এক লাখ শ্ৰমিকৰ বিপৰীতে ৩৩৪ জন। ইয়াৰ ভিতৰত ৫.৬ শতাংশ প্ৰাণঘাতী।

জৰীপত অংশগ্ৰহণ কৰাসকলৰ আধাৰো বেছিভাগৰ ক্ষেত্ৰত একেটা কাম বাৰে বাৰে কৰা আৰু কষ্টকৰ শৰীৰৰ ভংগিমাত ক্ৰমাগতভাৱে থকাৰ বাবে তেওঁলোকৰ কঁকাল, আঁঠু আৰু কান্ধৰ বিষ হয় বুলি অভিযোগ কৰে। এনে কৰাৰ ফলত বাৰ্ধক্যজনিত অক্ষমতা আৰু বাঢ়ি যায়। ইয়াৰে প্ৰায় ৫৮ শতাংশই কিবা নহয় কিবা সংকটত পৰা বুলি জনায় - মূলতঃ ঋণ, শস্য নষ্ট, বা আত্মহত্যা সম্পৰ্কীয়, যিয়ে তেওঁলোকৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটাইছে।

কেৱল মধ্যপ্ৰদেশতে মৃত্যু আৰু অসুস্থতাৰ বাবে হোৱা আৰ্থিক ক্ষতিৰ পৰিমাণ বাৰ্ষিক ১৭০ কোটি টকা বুলি সমীক্ষাটোত আঙুলিয়াই দিয়া আছে।

শাৰীৰিক বাধাগ্ৰস্ততাৰ চিকাৰ হোৱা কৃষকসকলক আৰু বেছি ডিঙি চেপি ধৰিছে কৃষি-সংকটে।

কৃষি-সংকট আৰু শাৰীৰিক বাধাগ্ৰস্ততা, এই দুটা বিষয় ক’ত গৈ লগ লাগিছে, আলোচনা হৈছে – সেয়া স্পষ্টকৈ বুজা টান। ভাৰতত শাৰীৰিক অক্ষম লোকৰ এক সামগ্ৰিক ছবি আজিও নোপোৱাৰ বাবেই সমস্যাটো অধিক জটিল হৈ পৰিছে।

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ২ কোটি ৬৮ লাখ বিশেষভাৱে সক্ষম লোকৰ তথ্য নথিভুক্ত হৈছিল, যি আছিল মুঠ জনসংখ্যাৰ ২.২১ শতাংশ। ইয়াৰে ৬৯ শতাংশই গ্ৰামাঞ্চলত বাস কৰে, য’ত বেছিভাগৰে জীৱিকা প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে কৃষিৰ সৈতে জড়িত।

কিন্তু ২০১১ চনত ভাৰতে কেৱল আঠ প্ৰকাৰৰ বাধাগ্ৰস্ততাকহে স্বীকৃতি দিছিল। লোকপিয়লৰ পাঁচ বছৰ পিছত আৰু ১৩ বিধ শ্ৰেণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়, সেইফালৰ পৰা চালে অক্ষম লোকৰ সংখ্যা আৰু বহু বেছি হ’ব লাগে।

বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ অনুমান অনুসৰি বিশ্বৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ১৬ শতাংশ, অৰ্থাৎ প্ৰতি ছয়জনৰ এজন বাধাগ্ৰস্ত। সেই হাৰ ধৰিলে ভাৰতৰ প্ৰকৃত সংখ্যা ২০ কোটিৰো অধিক হ’ব।

২০২৬-২৭ চনৰ কেন্দ্ৰীয় বাজেটত প্ৰতিবন্ধী ব্যক্তিৰ সবলীকৰণ বিভাগৰ বাবে ১,৬৭০ কোটি টকা আবণ্টন কৰা হয়, যি পূৰ্বতকৈ প্ৰায় ৩০ শতাংশ বেছি। ইয়াৰ ফলত আগৰ বছৰৰ পুঁজিৰ ওপৰত প্ৰায় ৩৮০ কোটি টকা যোগ হৈছে। কিন্তু মূল সমস্যাটো হ’ল পুঁজিৰ অপ্ৰয়োগ বা অব্যৱহাৰ। ২০১৪ চনৰ পৰা পৰৱৰ্তী ১০ বছৰত বাধাগ্ৰস্ত লোকৰ অধিকাৰ আইনৰ অধীনস্থ আঁচনিসমূহত ৫০০ কোটি টকাতকৈও অধিক পুঁজি অব্যৱহৃত হৈ থকাৰ খবৰ পোৱা গৈছে।

ভাৰতৰ কৃষি অৰ্থনীতিৰ চৰম দুৰ্দশাৰ ছবিখন মহাৰাষ্ট্ৰত দেখা যায়, কিন্তু তাত কৃষিৰ সৈতে জড়িত বাধাগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ সংখ্যা কিমান, তাৰ কোনো সঠিক তথ্য নাই। তেওঁলোকৰ বাবে কিছুমান সাহায্য আঁচনি আছে যদিও সেইবোৰৰ এটাও বিশেষভাৱে কৃষকসকলৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত নহয়। এই কথা জানিবলৈ দিয়ে পূৰ্বতে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয়ৰ সৈতে জড়িত এজন বিষয়াই।

প্ৰতিবন্ধী ব্যক্তিৰ সবলীকৰণ বিভাগৰ সচিব ড° মাণিক গুৰচালৰ বক্তব্যইও বিশেষ আশা দেখুৱাব নোৱাৰিলে। তেওঁ কয় যে কৃষিকৰ্ম আৰু বাধাগ্ৰস্ততাক একলগ কৰি বিচাৰ-বিবেচনা কৰাৰ বাবে কোনো পৰিসংখ্যা বা আঁচনি আছে নে নাই, তেওঁ নাজানে।

“আয়ুক্তৰ তাত খবৰ লওক,” তেওঁ কয়।

গতিকে এই তথ্য বিচাৰি আয়ুক্ত সত্যজিৎ বাডেলৈ এটা ইমেইল পঠিওৱা হৈছে। সঁহাৰি পালে এই প্ৰতিবেদনত যোগ কৰি দিয়া হ’ব।

চৰকাৰী পৰিসংখ্যা অনুসৰি মহাৰাষ্ট্ৰত ৩৬ লাখৰো অধিক বাধাগ্ৰস্ত ব্যক্তি আছে যিসকলৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে প্ৰদান কৰা ইউনিক ডিজেবিলিটি আইডি চমুকৈ ইউডিআইডি কাৰ্ড থকাটো প্ৰয়োজন। ইয়াৰ বাবে আবেদনকাৰীয়ে এখন অনলাইন প্ৰপত্ৰ পূৰণ কৰিব লাগে আৰু চৰকাৰী হাস্পতালত গৈ স্বাস্থ্য পৰীক্ষা কৰাব লাগে।

অথচ সমগ্ৰ ৰাজ্যখনত মাত্ৰ ১৪ লাখ ইউডিআইডি কাৰ্ডহে প্ৰদান কৰা হৈছে। অৰ্থাৎ বাধাগ্ৰস্ততা জনসংখ্যাৰ দিশৰ পৰা দেশৰ ভিতৰত দ্বিতীয় স্থানত থকা মহাৰাষ্ট্ৰৰ ৬০ শতাংশ মানুহেই এই কাৰ্ড পোৱা নাই, যিখন কাৰ্ড অবিহনে কোনো জনকল্যাণমূলক সাহায্য পোৱাটো অসম্ভৱ।

২৭ বছৰীয়া নীলেশ ৱাংখেড়ে তেনে এজন লোক।

য়াভাতমল জিলাৰ ইঞ্জালা গাঁৱৰ দলিত কৃষক ৱাংখেড়েৰ জীৱনটোও হঠাতে ওলট-পালট হৈ গৈছিল। নিজৰ কপাহ খেতিত কীটনাশক ছটিয়াই তেওঁ ঘৰলৈ উভতি আহিছিল, তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল মাত্ৰ ১৯ বছৰ।

“দুপৰীয়া ভাত খাই শৌচ কৰিবলৈ ওলাই গৈছিল,” স্মৃতি ৰোমন্থন কৰে তেওঁৰ ৬০ বছৰীয়া মাতৃ চন্দ্ৰকলাই। “আধা ঘণ্টা পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছতো উভতি নহা দেখি ভয় খালো।”

বিচাৰি গৈ পুত্ৰক অচেতন অৱস্থাত পৰি থকা দেখা পায় চন্দ্ৰকলাই। ততাতৈয়াকৈ ঘাটনজী তালুকৰ হাস্পতাললৈ তেওঁক লৈ যোৱা হয়, তাৰ পৰা য়াভাতমল চহৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়।

“কীটনাশক ছটিওৱাৰ সময়ত তাৰ শৰীৰত বিষক্ৰিয়া হৈছিল,” চন্দ্ৰকলাই নীৰস মাতেৰে কয়। “ডাক্তৰে বেজী দিয়াৰ সময়ত তাক হাস্পতালৰ বিচনাৰ লগত বান্ধি থোৱা হৈছিল। বিহখিনি যেতিয়া সি বমি কৰি উলিয়াই দিছিল, সি মৃগী ৰোগীৰ দৰে ছটফটাই আছিল।”

২০১৭-১৮ চনত বিদৰ্ভত কীটনাশকৰ বিষক্ৰিয়াত ৫০ জনৰো অধিক কৃষকৰ মৃত্যু হৈছিল। ১,০০০ তকৈও অধিক লোক বুকু-মূৰ কামোৰণি, মূৰ ঘূৰোৱা, চকুৰে মণিব নোৱাৰা হোৱা আৰু পেটৰ বিষৰ লক্ষণ লৈ হাস্পতালত ভৰ্তি হ’বলগীয়া হৈছিল।

সেই ঘটনাৰ পিছত ৱাংখেড়েৰ চকু দুটা আগৰ দৰে হৈ নাথাকিল।

বিষক্ৰিয়া হোৱা দিনা ৰ’দ মূৰৰ ওপৰত আছিল। প্ৰচণ্ড ৰ’দত তেওঁ নিজৰ ২.৫ একৰ কপাহ খেতিৰ পথাৰত আছিল। আজিও দুপৰীয়াৰ বেলি দেখিলে তেওঁৰ সেই মৃত্যুৰ দুৱাৰডলিৰ পৰা উভতি অহাৰ সেই সময়খিনিয়ে তেওঁক জোকাৰি যায়। তেওঁ জঠৰ হৈ পৰে। গ্ৰীষ্মকালত য়াভাতমলৰ উষ্ণতা ধাৰাবাহিকভাৱে ৪০ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছৰ ওপৰতে থাকে, সেয়ে এঘণ্টাও একেৰাহে পথাৰত কাম কৰিব নোৱাৰে ৱাংখেড়েয়ে।

“বেছি গৰম পৰিলে মোৰ বুকুখন ধৰফৰাবলৈ ধৰে,” ৱাংখেড়েয়ে কয়। “ভয় লাগে, উদ্বিগ্ন হৈ পৰো। সেই ঘটনাৰ কথা মনত পৰে। অচল হৈ যাও।”

ইফালে পথাৰত বনুৱাৰ খৰচ বাঢ়ি গৈছে, কিয়নো তেওঁৰ মা-দেউতাই নিজে সকলোখিনি চম্ভালিব নোৱাৰে। কপাহ আৰু ছ’য়াবিন খেতিয়েই পৰিয়ালটোৰ জীৱিকা। এই দুয়োবিধ শস্যই নিয়মীয়াকৈ বজাৰত ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য চমুকৈ এমএচপিতকৈ ১০ শতাংশ কম দামত বিক্ৰী হয়, অথচ খেতিৰ খৰচ বাঢ়িয়েই গৈ আছে।

ইৰানত আমেৰিকা আৰু ইজৰাইলে যুদ্ধ ঘোষণা কৰাৰ পিছৰে পৰা সাৰৰ দাম আৰু বৃদ্ধি পাইছে, কৃষকসকলে প্ৰতি একৰত প্ৰায় ৩,০০০ টকা অতিৰিক্ত খৰচ কৰিবলগীয়া হৈছে। “খৰচ কমাবলৈ হ’লে নিজে বেছিকৈ কাম কৰিব লাগিব,” ৱাংখেড়ে বুজে। “কিন্তু মোৰ পক্ষে সেয়া সম্ভৱ নহয়।”

প্ৰথম চাৰি বছৰমান খেতিপথাৰত কামেই কৰিব পৰা নাছিল ৱাংখেড়েয়ে। এতিয়া লাহে লাহে কামলৈ উভতিছে যদিও চকু দুটাৰ বাবে আজিও কষ্ট পাবলগীয়া হয়।

“ইমান বছৰ ধৰি দৃষ্টিশক্তি ধুৱলি-কুঁৱলি হৈয়ে থাকিল,” তেওঁ কয়। “কৈশোৰত বহু কষ্ট কৰিছিলো। দেউতাৰ কান্ধৰ পৰা খেতিৰ দায়িত্ব নিজ কান্ধত লম বুলি ভাবিছিলো।”

কিন্তু এতিয়া ৱাংখেড়েয়ে দূৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ মণিব নোৱাৰে। ওচৰৰ বস্তু এটালৈ অলপ সময় চাই থাকিলে মূৰ বিষাবলৈ ধৰে। প্ৰচণ্ড ৰ’দত ওলালেই চকুৰ পৰা পানী ববলৈ ধৰে। তেওঁৰ এই চকুৰ সমস্যাই গোটেই পৰিয়ালটোৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাইছে।

“দেউতাই পথাৰত বেছি সময় কাম কৰিব লাগে, তাৰোপৰি বনুৱা হিচাপেও কাম কৰিব লাগে,” তেওঁৰ কণ্ঠত হতাশাৰ চাপ। “এই বয়সত মানুহজনে ইমান কাম কৰিবলগীয়া হৈছে, মোৰ নিজকে অপৰাধী যেন লাগে।” তেওঁৰ দেউতাকৰ বয়স এতিয়া ৬৫ বছৰ।

অথচ ৱাংখেড়েৰ ইউডিআইডি কাৰ্ড নাই। এনেকুৱা কিবা কাৰ্ড থাকে বুলিও তেওঁ নাজানে, কাৰণ হাস্পতাল বা কোনো কৰ্তৃপক্ষই তেওঁক একো জনোৱা নাই। অথচ স্থানীয় সংগঠনৰ সহযোগত পঞ্জীয়ন শিবিৰ অনুষ্ঠিত কৰা আৰু কোনো ব্যক্তি ইউডিআইডি কাৰ্ড পোৱাৰ যোগ্য হয়নে নহয় সেয়া পৰীক্ষা কৰা জিলা কল্যাণ বিষয়াৰ দায়িত্বৰ ভিতৰত পৰে। ৱাংখেড়েৰ যি হৈছে, নিৰ্দেশনা অনুসৰি তেওঁৰ দৃষ্টিশক্তি পৰীক্ষা কৰি সিদ্ধান্ত লোৱা উচিত আছিল, কিন্তু তেওঁ যোগ্য হয়নে নহয় তাৰ বাবে আজিলৈকে কোনো চকু পৰীক্ষাই নহ’ল।

চিণ্ডেৰ ক্ষেত্ৰত দুৰ্ঘটনাৰ পিছত ইউডিআইডি কাৰ্ড আহোঁতে প্ৰায় তিনিমাহ সময় লাগিছিল। “মাহে ২৫০০ টকাকৈ পাওঁ,” তেওঁ কয়। “কিন্তু মোৰ খৰচ তাতকৈ বহু বেছি।”

স্বাভাৱিক পৰিস্থিতিত কপাহ আৰু ছ’য়াবিনৰ বাবে কৃষকে প্ৰতি একৰত ২৫ ৰ পৰা ৩৫ হাজাৰ টকা বীজ, সাৰ আৰু কীটনাশক কিনাত খৰচ কৰে। বনুৱা ভাৰা কৰা হয় একেবাৰে শেষত, শস্য চপোৱাৰ সময়ত। কিন্তু চিণ্ডেৰ দুৰ্ঘটনাৰ পিছৰে পৰা বনুৱাৰ খৰচ আকাশলংঘী হ’ল, কাৰণ এতিয়া তেওঁ খেতিৰ সকলো কামতে মানুহ লগাব লাগে।

“মতা মানুহক দিনত ৫০০ টকা হাজিৰা দিওঁ, মহিলাসকলক দিওঁ ৩০০ টকা,” তেওঁ কয়। “মোৰ খেতিৰ খৰচ আনতকৈ প্ৰায় দেৰগুণ বেছি। মোৰ অৱস্থা এতিয়া সেই মাৰাঠী প্ৰবচনটোৰ দৰে হৈছে, দুষ্কালত তেৰাৱা মহিনা।” মাৰাঠী প্ৰবচনটোৰ অৰ্থ হ’ল, “খৰাং বছৰত তেৰটা মাহ,” অৰ্থাৎ দুৰ্যোগৰ সময়ত বিপদ আৰু বাঢ়ে।

“প্ৰথম কথা, খেতি কৰাটো এনেও লোকচানৰ কাম,” চিণ্ডেয়ে কয়। “কোনো এটা বিৰল বছৰত যেতিয়া বৰষুণ-বতৰ আদি সকলো ঠিক থাকে, তেতিয়াও মোৰ লাভ বিশেষ নহয় কাৰণ বনুৱা ৰাখোতেই সকলো টকা ওলাই যায়। কিন্তু যেতিয়া লোকচান হয়, মোৰ বেছি লোকচান হয়। মাহে ২৫০০ টকাৰে কিমাননো জোৰা-টাপলি মাৰিব পাৰি?”

২০২৫ চনত বৰ্ষাকাল শেষ হয় মানে মহাৰাষ্ট্ৰত অতিবৃষ্টিৰ বাবে ৬৮ লাখ হেক্টৰ খেতিমাটি ধ্বংস হৈ যায়। ক্ষতিগ্রস্ত হয় সমগ্ৰ ৰাজ্যখনৰ ৬০ লাখ কৃষক। শতাধিক মানুহৰ মৃত্যু হয়, তিনি হাজাৰৰো অধিক ঘৰ-দুৱাৰ ক্ষতিগ্রস্ত হয়। ক’লা ডাৱৰ ভাঙি অহা বৰষুণে ইখনৰ পিছত সিখন খেতিপথাৰ বুৰাই পেলায়, গছ-গছনি আৰু কাৰেণ্টৰ খুঁটা উভালি পৰে। কৃষকসকলে নিজৰ শস্য আৰু গৰু-মহ বচাবলৈ সেইখিনি সময়ত প্ৰাণটাকি চেষ্টা কৰিছিল।

কিন্তু ৫৩ বছৰীয়া সুৰেশ মুন্ধেয়ে নিজৰ কষ্টৰ ফচল পানীৰ তলত বুৰ গৈ থকাটো অসহায়ভাৱে চোৱাৰ বাহিৰে একো কৰিব নোৱাৰিলে।

“সন্ধিয়া ৮ টা মানত ধাৰাসাৰ বৰষুণ আৰম্ভ হয়,” মুন্ধেৰ মনত পৰে। “পোন্ধৰ মিনিটমানৰ ভিতৰতে সকলো উটুৱাই লৈ গ’ল।”

সোলাপুৰ জিলাৰ উকড়গাঁও গাঁৱৰ শিশুকালৰে পৰা পলিঅ’ ৰোগত আক্ৰান্ত মুন্ধেৰ একো বচোৱাৰ শক্তি নাছিল। যেতিয়ালৈকে তেওঁ ফাৰ্ম গৈ পায়, তেওঁৰ ১৫,০০০ কুকুৰাই ডেউকা কোবাই পানীৰ সোঁতত উটি গৈছিল।

নিজৰ খোৱা-বোৱাৰ বাবে এডোখৰ মাটিত খেতি কৰে মুন্ধেয়ে, কিন্তু এই কুকুৰা ফাৰ্মৰ ব্যৱসায়েৰে বিগত ২০ বছৰ ধৰি তেওঁৰ সংসাৰ চলাই আহিছিল।

“আজি অন্ততঃ আপোনাৰ লগত কথা পাতিব পাৰিছোঁ,” তেওঁ কয়। “দুমাহ আগলৈকে মানসিক আঘাত এনে আছিল যে কাৰো সৈতে ভালকৈ কথা পাতিব পৰা নাছিলো।”

চৰকাৰী এক প্ৰতিশ্ৰুতি অনুসৰি হেৰুওৱা প্ৰতিটো কুকুৰাৰ বিপৰীতে মুন্ধেয়ে ১০০ টকাকৈ পোৱাৰ কথা আছিল। অৰ্থাৎ মুঠ ১৫ লাখ টকা। কিন্তু প্ৰশাসনে ক্ষয়-ক্ষতি প্ৰত্যক্ষ কৰি যোৱাৰ পিছত তেওঁৰ হাতত ক্ষতিপূৰণ বাবদ পালেহি মাত্ৰ ১০,০০০ টকা।

“গোটেই কাৰবাৰটো হাস্যকৰ আছিল,” তেওঁ কয়। “এতিয়া মোৰ ৪০ লাখ টকাৰ ঋণ আছে।”

বৰ্ষিৰ তহচিলদাৰ এফ. আৰ. শ্বেখৰ দাবী অনুসৰি প্ৰশাসনে বৰ্তমানলৈকে ক্ষতিগ্ৰস্ত ৭৩ হাজাৰ কৃষকক মুঠ ৯৪ কোটি টকা ক্ষতিপূৰণ দিছে আৰু ১,৬৭০ টা ক্ষতিগ্ৰস্ত ঘৰৰ বিপৰীতে ৬৮ লাখ টকা দিছে। “চৰকাৰৰ পৰা সৰ্বোচ্চ ১০০ টা কুকুৰালৈকে ক্ষতিপূৰণ দিয়াৰ নিয়ম কৰা হৈছিল,” তেওঁ কয়। “সেইবাবেই তেওঁ ১০,০০০ টকা পালে।”

অৱশ্যে সেই উৰ্ধসীমা এতিয়া শিথিল কৰা হৈছে। “আমি সেই ১৫,০০০ কুকুৰা ক্ৰয় কৰাৰ ৰছিদ বিচাৰিছো, সেয়া দেখুৱালেই কৃষকে তেওঁৰ ক্ষতিপূৰণ পাই যাব,” তেওঁ যোগ কৰে।

দাবীটো পাকলগা, তাত কোনো সন্দেহ নাই। কাৰণ কৃষকৰ হাতত বহু বছৰ আগৰ কিনা-বেচাৰ ৰছিদ নাথাকিবও পাৰে। কিন্তু মুন্ধেৰ ওচৰত সেয়া আছে। “জুন মাহত তেজৰ কৰ্কট ৰোগত মোৰ দেউতা ঢুকাল,” তেওঁ জনায়। “সেইবাবে লগে লগে ৰছিদ জমা দিব পৰা নাছিলো। সোনকালে দি আহিমগৈ।”

ইফালে মুন্ধেয়ে নিজক চম্ভালি লৈ পুনৰ নতুনকৈ ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰিছে। কিন্তু কামটো সহজ নহয়। “শেষবাৰ যেতিয়া ইমান যোগাৰ কৰিছিলোঁ, মোৰ বয়স আছিল ৩০ৰ ওচৰা-উচৰি,” তেওঁ কয়।

কৃষি-সংকটক অধিক জটিল কৰি তোলাৰ অন্তৰালত অন্যতম মূল ভূমিকা লৈছে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে। আগতে কেইবাদিনো ধৰি লাহে লাহে বৰষুণ হৈছিল, এতিয়া হঠাতে আকাশ ভাঙি পৰা বৰষুণত সকলো উটুৱাই লৈ যায়। বতৰৰ গতিবিধি যিমানেই সলনি হৈছে, কৃষকসকলেও তাৰ লগত নিজকে খাপ খুৱাবলগীয়া হৈছে আৰু অপ্ৰত্যাশিত ধাৰাসাৰ বৰষুণৰ পৰা শস্য বচাবলৈ দৌৰাদৌৰি কৰাটো জীয়াই থকাৰ বাবে এক জৰুৰী কৌশল হৈ পৰিছে। আৰু ইয়াতেই শাৰীৰিকভাৱে অক্ষম কৃষকসকল বিপদৰ মাত্ৰা দুগুণ। তেওঁলোকৰ ওচৰত সহায় গৈ পোৱালৈকে বচাবলৈ একো বাকী নাথাকে।

উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবে যি সাংঘাতিক অনিশ্চয়তা আৰু আতংকৰ সৃষ্টি হয়, সেয়া ৰবীন্দ্ৰ চিণ্ডেয়ে ভালদৰেই বুজে।

প্ৰচণ্ড ৰ’দ। তাৰ মাজতেই মুকলি পথাৰত গছৰ ছাঁত বহি কথা পাতি আছিল চিণ্ডেয়ে, “নিজেই পানী অকণো বাকি খাব নোৱাৰোঁ, শস্য বচোৱাতো দূৰৰ কথা!” কওঁতেই কপালৰ পৰা ঘাম বৈ আহে, কাষত বহা বন্ধুক পানীৰ বটলটো দেখুৱাই ইংগিতেৰে খুলি দিবলৈ কয়। “হাঁ কৰি চাই আছ যে?” কৃত্ৰিম খঙেৰে কয় চিণ্ডেয়ে। বন্ধুজনে হাঁহিমুখে উঠি গৈ তেওঁৰ তৃষ্ণা দূৰ কৰে।

“মা-দেউতাৰ বয়স হৈছে, তেওঁলোকৰ নিজৰে হাজাৰটা সমস্যা আছে,” চিণ্ডেয়ে যোগ দিয়ে। “দেউতাই পিঠিৰ বিষত ভুগিছে, মাৰ গাঁঠিৰ বিষ।”

কিন্তু নিজৰ দুই জীয়েকক যিদৰে সময় দিব বিচাৰে, তেনেদৰে তেওঁ দিব পৰা নাই - এই অনুশোচনাই তেওঁক খুলি খুলি খাই থাকে। মাত্ৰ ১০ আৰু ১২ বছৰ বয়স দুয়োৰে। বাইকত তুলি স্কুলত থৈ আহিব নোৱাৰে, ছোৱালী দুজনী ঘৰলৈ অহাৰ পিছত খেলিবও নোৱাৰে।

“তেওঁলোকৰ শৈশৱটো উপভোগ কৰিব নোৱাৰিলোঁ,” আনমনা হৈ পৰে তেওঁ। “এজন দেউতাকে অন্ততঃ ইমানখিনিয়েতো বিচাৰে। এই দুখ মোৰ চিৰকাল থাকি যাব।”

সমাজত বাধাগ্ৰস্ততা লোকসকলক অধিক সমিলমিল কৰাৰ উদ্দেশ্যৰে ইন্টাৰনেচনেল ফাউণ্ডেচন ফৰ ডিজেবিলিটি ইনক্লুজন চমুকৈ আইএফডিআই-ৰ উদ্যোগত আৰম্ভ কৰা এক সাংবাদিকতা বৃত্তিসূত্ৰে এই প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।