પુરુલિયામાં ભક્તિ, વેદના અને શરીર વિંધાવવાની પરંપરા

પશ્ચિમ બંગાળમાં ઉજવાતો ‘ગજાન’ કે ‘ચરક’ એ ભગવાન શિવની પૂજાનો એક અનોખો ઉત્સવ છે, જે પરંપરાગત રીતે ચૈત્ર મહિનાના છેલ્લા દિવસે, એટલે કે ચૈત્ર સંક્રાંતિએ યોજાય છે. એક સુખદ સંયોગ એ પણ છે કે આ દિવસ, 14 એપ્રીલ બાબાસાહેબ આંબેડકરનો જન્મદિવસ પણ છે.

પુરુલિયા જિલ્લાના રઘુડીહી ગામમાં, જ્યાં મેં આ ઉત્સવ જોયો, ત્યાં લગભગ પાંચમાંથી ચાર ભાગના ઉપાસકો ‘બૌરી’ સમુદાયના હતા, જે હિન્દુ ધર્મની એક દલિત જ્ઞાતિ છે અને તેઓ બાંકુરા અને બીરભૂમ જિલ્લામાં પણ વસે છે. બાકીના ‘ભક્તોમાં ‘સુનર્હી’ (દારૂ બનાવનાર), ‘ગોયાલા’ (દૂધવાળો) અને ‘કુમોર’ (કુંભાર) જ્ઞાતિના લોકો હતા. આ બધી જ્ઞાતિઓ નિમ્ન વર્ગની ગણાય છે, જોકે, મિદનાપોર જિલ્લાની પ્રભુત્વશાળી ખેડૂત જ્ઞાતિ ‘મહિષ્ય’ પણ આ ઉત્સવ ઉજવે છે.

આપણે આગળ જોઈશું તેમ, પૂજાનું આ સ્વરૂપ નીચલી ગણાતી જ્ઞાતિના લોકોને, જેઓ સામાન્ય રીતે વંચિત, તિરસ્કૃત અને ભેદભાવનો ભોગ બનેલા હોય છે, તેમને શિવ પ્રત્યેની પોતાની ભક્તિ અને પીડા સહન કરવાની અદ્ભુત ક્ષમતા દર્શાવીને, થોડા સમય માટે સમાજમાં માન-સન્માન મેળવવાની એક દુર્લભ તક પૂરી પાડે છે.

બધા ભક્તો યુવાન હતા, મોટાભાગના કિશોરાવસ્થામાં કે 20-22 વર્ષના હતા. આ ‘ભક્ત્યા’ સતત 15 દિવસ સુધી બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે અને કઠોર ઉપવાસ રાખે છે, જેમાં તેઓ સવારથી સાંજ સુધી પાણીનું એક ટીપું પણ ગળે ઉતારતા નથી. પણ રાત્રે તેઓ સામાન્ય રીતે થોડું શાકાહારી ભોજન, ખાસ કરીને ફળો અને દૂધ લે છે.

ઉપવાસના છેલ્લા દિવસે, એટલે કે ચૈત્ર સંક્રાંતિએ, બપોરે લગભગ 3 વાગ્યે ગજાન ઉત્સવ મનાવવામાં આવ્યો. ગામની બહાર એકાંત જગ્યાએથી, ભક્તો એક સરઘસમાં પગપાળા અથવા વાંસની પાલખી પર બેસીને, શિવ મંદિરની સામેના મેદાન સુધી વાંકાચૂંકા માર્ગે પહોંચ્યા. ત્યાં, ભક્તોએ શિવભક્તિ દ્વારા મેળવેલી શક્તિઓનું પ્રદર્શન કરીને ઉત્સવને તેની ચરમસીમાએ પહોંચાડ્યો.

આ ભક્તોમાં એક ખાસ જૂથ હતું, જેમાં મોટાભાગના બૌરી સમુદાયના હતા, જેઓ પોતાના શરીરને અસહ્ય પીડા આપતા હતા. આ પ્રદર્શન કરનારાઓએ ચાર દિવસથી બ્રહ્મચર્ય પાળીને ઉપવાસ કર્યા હતા. તેમણે વહેલી સવારથી સાંજ સુધી માત્ર અન્ન-જળનો ત્યાગ જ નહોતો કર્યો, પરંતુ પોતાની લાળ પણ ગળે ઉતારી નહોતી. તે પવિત્ર દિવસે તેઓને સંતોની જેમ જોવામાં આવતા હતા, અને જેવી તેઓ મેદાનમાં પ્રવેશ્યા, ચારેબાજુ શાંતિ છવાઈ ગઈ; કોઈ કશું બોલ્યું નહીં. મેં દરેકની આંખોમાં આદર અને આશ્ચર્યના ભાવ જોયા. પ્રદર્શન કરનારાઓના ચહેરા પર ઊંડા ધ્યાનના ભાવ હતા, અને તેઓ મૌન હતા. તેમનું સમગ્ર ધ્યાન ભગવાન શિવ પર કેન્દ્રિત હતું.

કેટલાક પ્રદર્શન કરનારાઓનાં શરીર તો મેદાનમાં આવતા પહેલાં જ વિંધાઈ ચૂક્યાં હતાં. જ્યારે બાકીના લોકોનાં શરીર શિવ મંદિરની સામે જ વીંધવામાં આવ્યાં. સ્ત્રીઓને શરીર વિંધાવાની આ ક્રિયા જોવાની મનાઈ હોય છે અને પ્રદર્શન કરનારાઓને સ્પર્શ કરવાની પણ સખત મનાઈ હોય છે. મને મંદિરની સામે થયેલી શરીર વિંધાવાની ક્રિયા જોવાનો મોકો મળ્યો, પણ થોડે દૂરથી. મોટાભાગના પ્રદર્શન કરનારાઓ સંપૂર્ણ મૌન હતા અને તેમના ચહેરા પર ભાવનો કોઈ ફેરફાર દેખાતો ન હતો. જોકે, કેટલાક સ્પષ્ટપણે પીડામાં જણાતા હતા.

ઉત્સવની પરાકાષ્ઠાએ, કેટલાક લોકોએ એક ભક્ત-પ્રદર્શનકર્તાને ‘ગજાન’ નામના એક લાંબા લાકડાના થાંભલાના છેડા સાથે બાંધી દીધો. આ ‘ગજાન’ ખાસ આ ઉત્સવ માટે બનાવવામાં આવે છે અને ગ્રામજનો તેને ખૂબ જ કાળજીથી સાચવે છે, કારણ કે તે તેમના માટે પવિત્ર છે. પછી મદદ કરનારાઓએ ભક્તની છાતી અને જાંઘમાં કરેલા છેદ દ્વારા એક સાઇકલ બાંધી, તેને હવામાં ઊંચકીને ત્રણ-ચાર વાર ગોળ ફેરવ્યો.

ઉજવણી પછી મેં કેટલાક પ્રદર્શન કરનારાઓને પૂછ્યું કે શું તેઓને પીડા થઈ. તેઓ હસ્યા અને જવાબ આપ્યો કે જેઓ જુએ છે તેમના માટે તે પીડાદાયક છે, પરંતુ જેઓ અનુભવે છે તેમના માટે નહીં. તેઓ માને છે કે પીડામાંથી તેમની મુક્તિ ભગવાન શિવની દૈવી કૃપાને કારણે છે, અને તેઓ આ કૃપાથી ધન્ય છે. તેઓ વર્ષ-દર-વર્ષ પૂજાનું આ સ્વરૂપ અપનાવે છે.

22 વર્ષીય ગૌતમ બૌરી અને આશિષ બૌરી, અનુક્રમે આઠ અને પાંચ વર્ષથી આ અનુષ્ઠાન કરે છે. પુરુલિયાની સર્બોરી કોલેજનો 18 વર્ષીય વિદ્યાર્થી સત્યજિત બૌરી પણ એક પ્રદર્શનકર્તા હતો અને તે પણ એવું જ માને છે કે તેની પીડામુક્તિ શિવના આશીર્વાદને કારણે છે. આ યુવાનોને લાગ્યું કે તેમનું આ પરાક્રમ પીડાદાયક કે નુકસાનકારક નથી, તેઓએ પોતાને ભગવાન શિવને સમર્પિત કરી દીધા છે અને પુણ્ય કમાયા છે.

શરીર વિંધાવનારા પ્રદર્શનકારો ઉત્સવ પહેલાં કે પછી કોઈ રસી લેતા નથી, કે કોઈ પ્રમાણભૂત દવાઓ પણ લેતા નથી. તેઓ પોતાના ઘા પર માત્ર લીમડાના પાન અને હળદરની પેસ્ટને દેશી ઘી સાથે મિલાવીને લગાવે છે. મેં એ પણ જોયું કે સરઘસ પણ માત્ર લીમડાનાં પાનથી જ શણગારવામાં આવ્યું હતું. અને તેમણે જે હાર પહેર્યા હતા તે માત્ર ગુલંચ (મેનિસ્પર્મમ ગ્લેબ્રમ)નાં ફૂલોથી બનેલા હતા. લીમડો, હળદર અને ગુલંચ એ ગ્રામજનો દ્વારા મૂલ્યવાન ગણાતા ઔષધીય છોડ છે, અને આ છોડમાં મહાન ઉપચારાત્મક ગુણધર્મો છે.

શોષિત અને સમાજથી અલગ રખાયેલા લોકો હોવાથી, આ પ્રદર્શનકર્તાઓ પીડા સહન કરવા માટે ટેવાયેલા હોય છે, પરંતુ આવા અનુષ્ઠાનો દરમિયાન જ તેમની પીડા સહન કરવાની ક્ષમતાને સમાજ દ્વારા સ્વીકારવામાં અને સન્માનવામાં આવે છે. આ એકમાત્ર સમય છે જ્યારે બૌરી સમુદાયના લોકો ઉચ્ચ-જ્ઞાતિના હિન્દુઓ પાસેથી સન્માન મેળવી શકે છે, જેઓ સામાન્ય રીતે તેમને તેમના મંદિરોમાં પ્રવેશવા દેતા નથી – તે શિવ મંદિરનો પણ સમાવેશ થાય છે જ્યાં આ પ્રદર્શન થયું હતું. જોકે, ગજાન ઉત્સવ દરમિયાન, તેઓ તેમની જ્ઞાતિ કે પંથને ધ્યાનમાં લીધા વિના, ગ્રામ્ય સમાજ દ્વારા પવિત્ર, સ્પર્શનીય અને પૂજનીય ગણાય છે. બધા ભક્તોએ તેમના ગળામાં જનોઈ ધારણ કરી હતી, જે સમાજ સામાન્ય રીતે ફક્ત બ્રાહ્મણોને જ પહેરવાની મંજૂરી આપે છે. તે પૂજારીની શક્તિનું પ્રતીક છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, બ્રાહ્મણોને ભક્ત બનવાની છૂટ નથી: આ સ્થાન સૌથી નીચી જ્ઞાતિઓ માટે અનામત છે.

આમ, દલિત લોકો પોતાના શરીર પરના પોતાના અધિકારની ઉજવણી કરે છે – જે એકમાત્ર વસ્તુ ખરા અર્થમાં તેમની પોતાની રહી છે – અને તેના દ્વારા તેઓ જે ક્ષણિક સ્વતંત્રતા મેળવે છે તેમાં આનંદ માણે છે.

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા