आता दिवसातून एकदाच चूल पेटते

रुबिना बीबी आपल्या झोपडीच्या बाहेर एका जुन्या दरवाजाची लाकडी फळी फोडताना बोलतेय, “आमच्यापैकी कोणीही आता गोळा केलेलं लाकूड, लाकडाचे तुकडे विकत नाही, प्रत्येक जण ते स्वतःची चूल पेटवण्यासाठी जपून ठेवतोय.”

आपल्या पाच जणांच्या कुटुंबाचा स्वयंपाक करण्यासाठी, अशा दोन फळ्या लागत असल्याचं रुबिना सांगते. फेब्रुवारीमध्ये सुरू झालेल्या अमेरिका-इस्रायल आणि इराण युद्धापासून एलपीजीच्या किमती गगनाला भिडल्या आहेत. आता दोन किलोच्या छोट्या सिलेंडरसाठी ४४० ते ५०० रुपये मोजावे लागतात. ज्या युद्धापूर्वी असलेल्या गॅसच्या किमतीपेक्षा दुप्पट आहेत.

कचरा वेचणाऱ्या या कुटुंबाकरिता आता स्वयंपाकासाठी लागणारे लाकडाचे तुकडे अत्यंत महत्त्वाचे बनलेत. एका आठवड्यात ते कसेबसे पाच किलो लाकूड गोळा करू शकतात किंवा “आम्ही पाच रुपये किलो दराने लाकूड विकत घेतो,” रुबिना सांगते.

त्या वायव्य दिल्लीतल्या भलस्वा इथं कचरा वेचणाऱ्यांच्या वस्तीत राहतात, तिथं राहणारे बहुतांश मजूर पश्चिम बंगालच्या पश्चिम मेदिनीपूर जिल्ह्यातील स्थलांतरित आहेत. अनेक लोक इथं एक-दोन पिढ्यांपासून राहतात. तीन ते चार मजली उंच असलेल्या कचऱ्याच्या मोठ्या ढिगाऱ्याशेजारीच या लोकांची वस्ती आहे. इथं राहणारे पुरुष रस्त्यातून, निवासी भागातून आणि महानगरपालिकेच्या कचरा कुंडीतून कचरा गोळा करतात. तर महिला प्लास्टिकच्या बाटल्या, पिशव्या, रबर, काच, थर्माकोल आणि इतर वस्तू वेगळ्या करतात अन् जमा केलेल्या सर्व वस्तू नंतर त्या भंगार विक्री करणाऱ्या व्यापाऱ्यांना विकतात.

दिल्लीत ऐन उन्हाळ्यात आलेल्या पावसामुळे या झोपडपट्टीत पाणी साचलंय, आणि सभोवताली पडलेल्या कचऱ्यातून तीव्र दुर्गंधी सुटलीये. घरांच्या मधल्या अरुंद गल्ल्यांमध्ये पुनर्वापरासाठी योग्य असलेल्या कचऱ्याची पोती एकावर एक रचून ठेवलेली आहेत. या गल्ल्या पुढे इतक्या अरुंद होतात की तिथून लोकांना एका मागे एक असंच चालावं लागतं.

झुबेदा बीबी एका कोपऱ्यात साठवून ठेवलेला लाकडाच्या तुकड्यांचा ढीग पारीच्या प्रतिनिधीला दाखवतात. पश्चिम मेदिनीपूरच्या बानपुरा गावातून आलेल्या झुबेदा म्हणतात, “मोठ्या घरांमधील लोक आम्हाला हे तुकडे फेकून द्यायला सांगतात, पण आम्ही ते गोळा करून आणतो.”

गेल्या काही महिन्यांपासून, निवासी इमारतींमधून कचरा गोळा करताना झुबेदा यांचे पती शाहजहान खान हे इंधन म्हणून वापरता येईल अशा जुन्या, तुटलेल्या फर्निचरसारख्या लाकडाचा शोध घेत फिरत आहेत.

एलपीजीचा वापर आता अगदी काटेकोकरपणे केला जातो. दोन किलोचा गॅस झुबेदाच्या कुटुंबाला साधारण एक आठवडा पुरतो आणि तो फक्त भात शिजवण्यासाठी, जेवण गरम करण्यासाठी किंवा दूध तापवण्यासाठीच वापरला जातो. खान गोळा करू शकतील अशा लाकडाच्या तुकड्यांवरच स्वयंपाकाचा मोठा भाग अवलंबून असतो.

हे तिशीतलं जोडपं सांगतं, “जेव्हा आम्हाला जाळण्यासाठी लाकूड मिळत नाही, तेव्हा स्वयंपाक करणं कठीण होतं.” अशा वेळी ते दोऱ्या आणि 'बल्ली' नावाच्या लाकडी खांबांच्या आधारे उभ्या असलेल्या आपल्या तात्पुरत्या झोपड्यांचे भागच तोडण्यास सुरुवात करतात.

“आम्ही दोऱ्या कापतो आणि काही बल्ल्या काढतो. त्या जाळून थोडा भात शिजवतो,” झुबेदा सांगते. झोपडी कोसळून पडू नये म्हणून अगदी आवश्यक तेवढेच काही खांब काढण्याची काळजी त्यांना घ्यावीच लागते.

शेजारच्या झोपडीत, तिची जाऊ रुख्साना बीबी काही वर्षांपूर्वी नवे खांब लावताना काढून ठेवलेल्या जुन्या बल्ल्यांचा वापर करून दुपारचं जेवण ‘माछ भात’ (मासे आणि भात) शिजवतेय.

“आम्ही चूल पेटवण्यासाठी त्या साठवून ठेवल्या होत्या,” तिचा पती मुझीमार मीर सांगतो. ३० वर्षांचा मीर आपली सकाळ साधारण पाच किलोमीटर अंतरावर असलेल्या बुरारी इथल्या कचरा डेपोत कचरा वेचण्यात घालवतो. “महानगरपालिकेच्या ट्रकमधून येणाऱ्या कचऱ्यासोबत तुटलेल्या खुर्च्या, खाटा आणि दरवाजे येतात,” शेजारच्या झोपडीतून येणाऱ्या बंगाली संगीताच्या आवाजात मीर पारीच्या प्रतिनिधीला सांगतोय.

महागड्या केरोसीनच्या (घासलेटच्या) अभावी लाकूड पेटवणं सोपं तर नक्कीच नाही, त्यामुळे महिला कचऱ्यातल्या प्लास्टिकच्या पिशव्या आणि वेफर्सची पाकिटं सुद्धा वापरतात. “मी आधी दोन-तीन प्लास्टिकचे रॅपर्स जाळते आणि नंतर चुलीत लाकूड घालते,” पूर्व मेदिनीपूर जिल्ह्यातल्या ब्रजलाल चक गावच्या ५५ वर्षांच्या सुफिया बीबी सांगतात.

प्लास्टिक जळल्यामुळे निघणारा विषारी धूर सगळीकडे पसरलेला असतो काही मीटर अंतरावर असलेल्या कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यात अनेक ठिकाणी लहान-सहान आगी लागलेल्या असतात, ज्यातून विषारी, हानिकारक रसायने आणि सुक्ष्म कण सतत हवेत पसरतात.

उन्हाळ्यात कचरा गोळा करण्याचं आणि तो वेगळा करण्याचे काम कमी होतं. महिन्याला दहा ते पंधरा हजार रुपये कमावणाऱ्या कुटुंबांचं उत्पन्न या काळात निम्म्यावर येतं.

“अशा गर्मीच्या वातावरणात आमची कमाई इतकी कमी असताना दर आठवड्याला गॅस भरण्यासाठी ५०० रुपये आणायचे तरी कुढून? शाळेची फी, ट्यूशनची फी आणि इतरही खर्च असतातच,” आपला घाम ओढणीने पुसत झुबेदा सांगते.

“आम्ही बंगाली लोक भाताच्याच भांड्यात बटाटे टाकतो. भातही शिजतो आणि बटाटेही शिजतात. नंतर आम्ही बटाटे बाहेर काढून त्याचा चोखा (भरीत) बनवतो,” ती पुढे सांगते.

“आम्ही दिवसातून एकदाच स्वयंपाक करतो, जेणेकरून हा लाकूडफाटा जास्त दिवस पुरेल.”