લાકડાના ભંગાર પર રોટલો શેકતા દિલ્હીના ગરીબ પ્રવાસી મજૂરો

રૂબીના બીબી કહે છે, “હવે કોઈ લાકડાંને ભંગારમાં વેચતું નથી. બધાં પોતાના ચૂલા સળગાવવા માટે તેને સાચવી રાખે છે.” તેઓ પોતાના ઝૂંપડાની બહાર બેઠાં છે અને એક પાટિયાના ટુકડા કરી રહ્યાં છે, જે એક સમયે કોઈ ઘરનો દરવાજો હતો.

પોતાના પાંચ સભ્યોના પરિવારનું પેટ ભરવા વિષે વાત કરતાં રૂબિના કહે છે, “યે દો લગ જાયેંગે [આવાં બે પાટિયાં જોઈશે].” ફેબ્રુઆરી 2026 માં ઈરાન પર યુએસ-ઈઝરાયેલ યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG)ના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા છે. અને હવે બે કિલોનો બાટલો 440 થી 500 રૂપિયામાં મળે છે. યુદ્ધ પહેલાં તેઓ કાળા બજારમાં જે ભાવે ખરીદતાં હતાં તેના કરતાં બમણાથી પણ વધુ.

કચરો વીણનારા આ પરિવાર માટે, રસોઈ બનાવવા માટે લાકડાંનો ભંગાર હવે જીવન જરૂરિયાત બની ગયો છે. એક અઠવાડિયામાં તેઓ માંડ પાંચ કિલો જેટલો ભંગાર ભેગો કરી શકે છે, અથવા રૂબીના કહે છે તેમ, “અમે પાંચ રૂપિયે કિલો લાકડાં ખરીદીએ છીએ.”

તેઓ ઉત્તર-પશ્ચિમ દિલ્હીના ભલસવામાં, કચરો વીણનારા લોકોની વસ્તીમાં રહે છે. અહીંના લગભગ બધા જ લોકો પશ્ચિમ બંગાળના પશ્ચિમ મેદિનીપુર જિલ્લામાંથી આવેલી પહેલી કે બીજી પેઢીના પ્રવાસીઓ છે. તેઓ ત્રણ-ચાર માળ ઊંચા કચરાના પહાડ જેવા ઢગલા પાસે રહે છે. પુરુષો શેરીઓ, ઘરો અને નગરપાલિકાના કચરાના ઢગલામાંથી કચરો વીણે છે. જ્યારે મહિલાઓ પ્લાસ્ટિકની બોટલો, પાઉચ, રબર, કાચ, થર્મોકોલ અને બીજો સામાન છૂટો પાડે છે, જે પછી ભંગારવાળાને વેચવામાં આવે છે.

દિલ્હીમાં ઉનાળાના વરસાદને કારણે કાચાં મકાનોની આ વસ્તીમાં પાણી ભરાઈ ગયું છે. ચારેબાજુ ઠાલવેલા કચરામાંથી તીવ્ર દુર્ગંધ આવી રહી છે. ઘરો વચ્ચેની સાંકડી ગલીઓમાં રિસાયકલ કરી શકાય તેવા કચરાની ગુણીઓના ઢગલા ખડકાયેલા છે. આ ગલીઓ એટલી સાંકડી જગ્યાએ પૂરી થાય છે જ્યાંથી એક સમયે એક જ વ્યક્તિ પસાર થઈ શકે.

ઝુબેદા બીબી એક ખૂણામાં સાચવીને રાખેલો લાકડાના ભંગારનો ઢગલો પારીને બતાવે છે. પશ્ચિમ મેદિનીપુરના બાનપુરા ગામના આ પ્રવાસી કહે છે, “મોટા ઘરના લોકો અમને આ બધું ફેંકી દેવાનું કહે છે.”

છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી, ઝુબેદાના પતિ, શાહજહાં ખાન, રહેણાંક સોસાયટીઓમાંથી કચરો ભેગો કરતી વખતે, તૂટેલા ફર્નિચર જેવાં ફેંકી દીધેલાં લાકડાં પર ખાસ નજર રાખે છે, જેનો બળતણ તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય.

હવે LPGનો ઉપયોગ ખૂબ જ કરકસરથી કરવામાં આવે છે. બે કિલોનો બાટલો ઝુબેદાના પરિવારને લગભગ એક અઠવાડિયું ચાલે છે અને તેનો ઉપયોગ ફક્ત ભાત બનાવવા, ખાવાનું ગરમ કરવા કે દૂધ ગરમ કરવા માટે જ થાય છે. રસોઈનો મોટો ભાગ ખાન જે ભંગાર ભેગો કરે છે તેના પર જ આધાર રાખે છે.

ત્રીસ વર્ષની વય વટાવી ચૂકેલું આ યુગલ કહે છે, “જ્યારે અમને સળગાવવા માટે ભંગાર નથી મળતો, ત્યારે રસોઈ બનાવવી ખૂબ મુશ્કેલ બની જાય છે.” ત્યારે તેઓ દોરડા અને ‘બલ્લી’ તરીકે ઓળખાતા થાંભલા જેવા ટેકાથી ઊભા કરેલા તેમના પોતાના કાચા મકાનોના ભાગો તોડવા મજબૂર બને છે.

ઝુબેદા કહે છે, “અમે દોરડા કાપીને થોડી બલ્લીઓ કાઢી લઈએ છીએ. પછી તેનાથી [બળતણ તરીકે] થોડા ભાત બનાવીએ છીએ.” તેઓ ધ્યાન રાખે છે કે વધુ ટેકા ન કાપી લે.

બાજુના ઝૂંપડામાં, તેમનાં ભાભી, રૂખસાના બીબી, માછા-ભાત (માછલી અને ભાત)નું બપોરનું ભોજન બનાવી રહ્યાં છે. તેઓ થોડાં વર્ષો પહેલાં નવી બલ્લીઓ નાખતી વખતે સાચવી રાખેલી જૂની બલ્લીઓથી ચૂલો સળગાવી રહ્યાં છે.

તેમના પતિ, મુઝીમર મીર કહે છે, “અમે તેને ચૂલો સળગાવવા માટે જ સાચવી રાખી હતી.” 30 વર્ષીય મુઝીમર સવારના સમયે લગભગ પાંચ કિલોમીટર દૂર બુરાળીના કચરાના ઢગલા પર કચરો વીણવામાં ગાળે છે. તેઓ બાજુના ઝૂંપડામાંથી આવતા બંગાળી સંગીતના ઘોંઘાટ વચ્ચે પારીને કહે છે, “નગરપાલિકાના ટ્રક જે કચરો લાવે છે તેમાં તૂટેલી ખુરશીઓ, ખાટલા અને દરવાજા પણ આવે છે.”

મોંઘા કેરોસીનની ગેરહાજરીમાં લાકડાંનો ચૂલો સળગાવવો સહેલો નથી, તેથી મહિલાઓ ફેંકી દીધેલાં પ્લાસ્ટિકના પાઉચ અને ચિપ્સના પેકેટનો ઉપયોગ કરે છે. પૂર્વ મેદિનીપુર જિલ્લાના બ્રજલાલ ચક ગામના 55 વર્ષીય સુફિયા બીબી કહે છે, “હું પહેલાં બે-ત્રણ પ્લાસ્ટિકનાં રેપર સળગાવું છું અને પછી ચૂલામાં લાકડાં નાખું છું.”

પ્લાસ્ટિક બાળવાથી નીકળતો ઝેરી ધુમાડો ચારેબાજુ ફેલાયેલો છે. અહીંથી થોડા જ મીટર દૂર આવેલા કચરાના ઢગલા પર પણ ઘણી નાની-નાની આગ સળગતી રહે છે, જેમાંથી ઝેરી અને નુકસાનકારક રસાયણો અને ઝીણા રજકણો હવામાં ભળે છે.

સખત ગરમીમાં કચરો ભેગો કરવાના પ્રમાણમાં અને તેને છૂટો પાડવા પાછળ ગાળવામાં આવતા સમયમાં ઘટાડો જોવા મળે છે. જે પરિવારો મહિનામાં 10,000 થી 15,000 રૂપિયા કમાતા હતા, તેઓ કહે છે કે આ સમય દરમિયાન તેમની આવક અડધી થઈ જાય છે.

ઝુબેદા પોતાના દુપટ્ટાથી પરસેવો લૂછતાં કહે છે, “આટલી ગરમીમાં જ્યારે અમારી કમાણી આટલી ઓછી હોય, ત્યારે અમે દર અઠવાડિયે ગેસના બાટલા પાછળ 500 રૂપિયા કેવી રીતે ખર્ચી શકીએ? સ્કૂલની ફી, ટ્યુશનની ફી અને બીજા પણ કેટલાય ખર્ચા હોય છે.”

તેઓ ઉમેરે છે, “અમે બંગાળી લોકો ભાતની સાથે જ વાસણમાં બટાકાં મૂકી દઈએ છીએ. ભાત પણ ચડી જાય અને બટાકાં પણ બફાઈ જાય. પછી અમે બટાકાં કાઢીને તેનું ભરથું બનાવી લઈએ છીએ.”

“અમે દિવસમાં એક જ વાર રસોઈ બનાવીએ છીએ, જેથી અમારી પાસે જે લાકડાંનો ભંગાર છે તે લાંબો સમય ચાલે.”

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા