दिल्ली पोलिस पुस्तकांना अडवू शकले नाही

आंदोलनाच्या महिनाभराच्या कालावधीत पोलिसांनी तीन वेळा हे वाचनालय बंद पाडण्याचा प्रयत्न केला. पण या विरोधाला न जुमानता ते पुन्हा पुन्हा उभं राहिलं.

‘कॉक्रोच जनता पार्टी’ या मीम पेजचं रुपांतर एका युवा चळवळीत झालं आणि तरुणांनी २० जून २०२६ रोजी दिल्लीतील जंतर मंतर इथं आंदोलनाची हाक दिली. परीक्षांच्या प्रश्नपत्रिका फुटणे आणि त्यातील अनियमितता यांतून समोर आलेल्या भ्रष्टाचाराच्या मुद्द्यावरून केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी त्यांनी केली. याच कालावधीत ‘ऑल इंडिया स्टुडंट्स फेडरेशन’ने या जागी एक ग्रंथालय सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. त्यामागचा उद्देश अगदी स्पष्ट होता.

एआयएसएफचा राष्ट्रीय अध्यक्ष विराज देवांग म्हणाला, “पुढचे काही दिवस आंदोलकांसाठी जंतर मंतर हे घरच बनणार होतं. या काळात तुम्ही दिवसभर घोषणा देता आणि भाषणे ऐकता. पण तुमच्याकडे स्वतःसाठीही खूप वेळ असतो. अशा परिस्थितीत पुस्तकं ही उत्तम सोबती ठरतात. आंदोलक आणि विद्यार्थ्यांनी साहित्य वाचावं, त्यांची सामाजिक व राजकीय जाणीव अधिक समृद्ध व्हावी, अशी आमची कल्पना होती.”

या वाचनालयासाठी विद्यार्थी कार्यकर्त्यांनी एक लाकडी टेबल आणला आणि त्यावर लाल रंगाचा कपडा अंथरला, त्यावर लिहिलं होतं : ‘प्रधान नापास झालेच पाहिजेत.’ वाचनालयाची धुरा सांभाळणाऱ्या २० वर्षीय मोहितनं सांगितलं, “पहिल्या दिवशी आमच्याकडे छत्रपती शिवाजी महाराज, भगतसिंग आणि बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके होती. क्रांतिकारी साहित्याशिवाय आंदोलन म्हणजे विचारसरणी नसलेल्या नेत्यासारखं असतं. साहित्य आंदोलकांना प्रतिकार आणि बंड कसं करायचं, याचं मार्गदर्शन करतं.”

या व्यतिरिक्त, प्रेमचंद यांची पुस्तके, बालसाहित्य आणि शास्त्रज्ञांची आत्मचरित्रेही होती. मोहित पुढे म्हणाला, “आपल्या समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन कमी होत चाललाय. म्हणून आम्ही विचार केला की त्या विषयांवरील पुस्तकंही तिथे असायला हवी.”

परंतु, एआयएसएफने वाचनालय सुरू केल्यानंतर लगेचच दिल्ली पोलिसांच्या अधिकाऱ्यांनी त्यावर आक्षेप घेतला आणि ते बेकायदेशीर असल्याचं म्हटलं. “आम्ही त्यांना सांगितलं हे सर्वांसाठी खुलं वाचनालय आहे आणि यात कोणताही व्यावसायिक उद्देश नाही,” विराज सांगत होता. “थोड्या वादावादीनंतर पोलीस तिथून निघून गेले.”

वाचनालयाच्या बाबतीत पोलिसांचा हस्तक्षेप होण्याची ही काही शेवटची वेळ नव्हती.

पुढच्या दहा-बारा दिवसांत, आंदोलनस्थळी असलेल्या हितचिंतकांनी जमतील तितकी पुस्तकं वाचनालयाला भेट दिली आणि पुस्तकांचा ढीग वाढत गेला. त्यासोबत ठेवलेल्या रजिस्टरमध्ये नोंदीही वाढत गेल्या. पण २ जुलैला पोलीस पुन्हा आले. यावेळी त्यांनी सांगितलं की, “यामुळे चेंगराचेंगरी होऊ शकते आणि लोकांना याचा त्रास होतोय,” विराजला एक प्रसंग आठवला. “पण आंदोलक त्वरित एकत्र आले आणि त्यांनी सांगितलं की तशी कोणतीही परिस्थिती नाही.”

त्या दिवशी विशाल (२० वर्षे) वाचनालयाचं कामकाज पाहत होता. “पोलिसांना कदाचित याबद्दल आक्षेप असेल, पण हे वाचनालय लोकांसाठी आहे,” तो म्हणाला. “आम्ही ते हटवायला नकार दिला.”

मात्र, यावेळी पोलीस केवळ वादावादीवर थांबले नाही. “तुला नेता व्हायचंय का?” अशा उपरोधिक सुरात एका अधिकाऱ्यानं विशालला विचारलं आणि त्याला ताब्यात घेतलं. विशालचा सहकारी बिट्टूलाही कॉलर धरून ओढण्यात आलं, कारण तो फोनवर त्या प्रसंगाचं रेकॉर्डिंग करत होता.

“पोलिसांनी भगतसिंग, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुस्तकांचा अवमान केला,” विराज म्हणाला. “आमच्या राष्ट्रीय नायकांचा अपमान केल्याबद्दल त्यांनी माफी मागितली पाहिजे.”

या पुस्तकांमध्ये ‘शिवाजी कोण होता?’ या मराठी पुस्तकाचा हिंदी अनुवाद, ‘भगतसिंग विरुद्ध आरएसएस’ आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या समग्र साहित्याचा समावेश होता.

“आम्हाला असं वाटतं की असं पुस्तक एका माणसानं जरी वाचलं तर ती व्यक्ती इतर १० जणांना त्याबद्दल सांगेल. बदल हा असाच हळूहळू घडतो,” मोहित म्हणाला.

मात्र, विशाल आणि बिट्टू सांगतात की, पोलिसांनी त्यांना ताब्यात घेऊन त्यांच्याशी गैरवर्तन केलं आणि त्यांना मारहाणही केली, इतकंच नाही तर त्यांना दीर्घकाळ चालणाऱ्या न्यायालयीन खटल्याची धमकीही दिली. एआयएसएफ मधले त्यांचे मित्र जेव्हा पोलीस ठाण्यात पोहोचले आणि त्यांनी या अटकेबाबत जोरदार आक्षेप नोंदवला, तेव्हाच या दोघांची सुटका झाली.

“मला पोलिसांची भीती वाटली नाही,” विशाल म्हणाला. “मला भीती याची होती की हे माझ्या आईवडिलांना हे कळेल.”

विशाल राजस्थानमधील एका छोट्या गावातला आहे. त्याचे वडील शेतकरी असून आई गृहिणी. आपला मुलगा एक विद्यार्थी कार्यकर्ता असल्याची त्यांना काहीच कल्पना नाही. “त्यांना हे कळलं, तर कदाचित ते मला दिल्लीत राहू देणार नाहीत,” तो म्हणाला.

तरीही, तो आंदोलनाच्या ठिकाणी परतला, तेव्हा विशालने सर्वात आधी वाचनालय नव्याने उभारायला सुरुवात केली. एआयएसएफने ती पुस्तके परत आणली आणि वाचनालय पुन्हा सुरू केलं. त्यानंतरच्या काळात नोंदवहीत १,५०० नोंदी झाल्या.

२० जुलै रोजी, ‘कॉक्रोच जनता पार्टी’ ने ऑल इंडिया स्टुडंट्स असोसिएशन आणि एआयएसएफसारख्या विद्यार्थी संघटनांच्या साथीने संसदेवर शांततापूर्ण मोर्चा काढण्याचे आवाहन केलं होतं.

यापूर्वी २५ दिवस, लडाखचे पर्यावरणवादी कार्यकर्ते सोनम वांगचुक आणि नेहा बोरा, मनीष कुमार व अमीन अमितोज हे विद्यार्थी कार्यकर्ते जंतर मंतरवर उपोषणाला बसले होते. त्यांच्या मागण्या त्याच होत्या : परीक्षा आणि सरकारी नोकरभरतीमध्ये उत्तरदायित्व व पारदर्शकता असावी.

पोलिस आणि सुरक्षा दलांचा मोठा फौजफाटा तैनात असतानाही, हजारो तरूण जंतर मंतरच्या रस्त्यांवर जमले. जसजसा दिवस पुढे सरकला, तसतशी घोषणाबाजीची जागा अश्रूधुराच्या नळकांड्यांचा आवाज आणि शांततापूर्ण निदर्शकांवर झालेल्या लाठीमाराच्या किंकाळ्यांनी घेतली. यात अनेकांना गंभीर दुखापती झाल्या, काहींच्या डोक्यातून रक्त वाहत होते. तरुणींचे कपडे फाडले गेले. अगदी अल्पवयीन विद्यार्थ्यांनाही सोडले गेले नाही. किमान तिघांना छऱ्यांच्या बंदुकीचा फटका बसला.

या प्रक्रियेत वाचनालयही नष्ट झालं. “पोलिसांनी टेबल आणि पुस्तके फेकून दिली,” विशाल म्हणाला. “त्यावरचा मंडप फाडून टाकला. आम्ही तो पोस्टर्स आणि बॅनर्सनी सजवला होता. तेही सगळं खराब केलं. तिथे कधी वाचनालय होतं, हे ओळखणंही कठीण झालं होतं.”

दुखापती, सर्वत्र झालेली नासधूस आणि क्रूर दडपशाही असूनही, निदर्शक जंतरमंतरवर परतले आणि त्यांनी ती जागा पुन्हा ताब्यात घेतली. त्या रात्री, विशाल त्याच ठिकाणी टेबलावर पुस्तके मांडण्यात मग्न होता. पुस्तकांची संख्या फार नव्हती, पण त्यातून तो एक संदेश देत होता. “जोपर्यंत निदर्शक इथे आहेत, तोपर्यंत हे वाचनालय इथे असेल,” असं वचन त्यानं त्या रात्री दिले आणि ते खरं ठरलं.

पाच दिवसांनंतर, २५ जुलै रोजी वाढत्या दबावामुळे प्रधान यांनी राजीनामा दिला. विद्यार्थी कार्यकर्ते आणि निदर्शकांनी हा विजय साजरा केला. एआयएसएफच्या कार्यकर्त्यांनी शांतपणे ग्रंथालयाचा पसारा आवरला आणि उरलेली पुस्तके आपल्या कार्यकर्त्यांमध्ये वाटली.

“पुस्तकांनी भीती कुणाला वाटेल?” देवांगने विचारले. “खरंतर पुस्तकांची भीती वाटणं हे भ्याडपणाचं लक्षण आहे.”