દિલ્હી પોલીસ આ લાઇબ્રેરીને 'બુક' કરવામાં નિષ્ફળ ગઈ

પોલીસે એક મહિનાના સમયગાળામાં ત્રણ વખત લાઇબ્રેરી બંધ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ તે ફરીફરી શરુ થતી રહી.

પરીક્ષાના પેપર લીકમાં જોવા મળતા ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરરીતિઓને લઈને 20 મી જૂન, 2026 ના રોજ, કોક્રોચ જનતા પાર્ટીએ - એક મીમ પેજ જે યુવા ચળવળમાં પરિવર્તિત થયું હતું તેણે - કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માગણી સાથે દિલ્હીના જંતર મંતર પર ધરણાનું એલાન કર્યું, ઓલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન (એઆઇએસએફ) એ આ સ્થળે એક પુસ્તકાલય શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો. તેની પાછળનો હેતુ એકદમ સરળ હતો.

એઆઇએસએફના રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ વિરાજ દેવાંગે જણાવ્યું હતું કે, "આંદોલનકારીઓ માટે, આગામી થોડા દિવસો માટે જંતર મંતર તેમનું ઘર બનવાનું હતું. આખો દિવસ તમે નારા લગાવો અને ભાષણો સાંભળો. પણ તમારી પાસે પોતાને માટે પણ ઘણો સમય હોય છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં પુસ્તકો એક સંપૂર્ણ સાથી છે. (આ પુસ્તકાલય શરુ કરવા પાછળનો) અમારો વિચાર હતો કે આંદોલનકારીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ સાહિત્ય વાંચીને તેમની સામાજિક અને રાજકીય ચેતના વધુ સારી કરી શકે."

વિદ્યાર્થી કાર્યકર્તાઓ એક લાકડાનું ટેબલ લઈ આવ્યા અને તેને લાલ કાપડથી ઢાંકી દીધું, તેના પર લખ્યું હતું: 'પ્રધાન નિષ્ફળ જવું પડશે.' દરરોજ પુસ્તકાલય ચલાવતા વિદ્યાર્થી કાર્યકર્તાઓમાંના એક 20 વર્ષના મોહિતે કહ્યું કે પહેલે દિવસે, "અમારી પાસે શિવાજી મહારાજ, ભગતસિંહ અને બાબાસાહેબ આંબેડકર પર પુસ્તકો હતા. ક્રાંતિકારી સાહિત્ય વિનાનો વિરોધ એ વિચારધારા વિનાના નેતા જેવો છે. સાહિત્ય આંદોલનકારીઓને પ્રતિકાર અને બળવો કેવી રીતે કરવો એ અંગેનું માર્ગદર્શન આપે છે."

આ ઉપરાંત પુસ્તકાલયમાં પ્રેમચંદના પુસ્તકો, બાળ સાહિત્ય અને વૈજ્ઞાનિકોની આત્મકથાઓ પણ હતી. મોહિતે ઉમેર્યું, "આપણા સમાજમાંથી વૈજ્ઞાનિક વલણ ઓછું થઈ રહયું છે. તેથી અમે વિચાર્યું કે અમારે એ પ્રકારના (વૈજ્ઞાનિક વલણને પ્રોત્સાહન આપતા) થોડા પુસ્તકો પણ રાખવા જોઈએ."

જો કે, એઆઇએસએફએ તેમનું પુસ્તકાલય શરુ કર્યું એ પછી તરત જ, દિલ્હી પોલીસના અધિકારીઓએ એ ગેરકાયદેસર છે એમ કહી તેની સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. દેવાંગે સમજાવ્યું, "અમે કહ્યું કે આ તો એક વિના મૂલ્યે લાભ લઈ શકાય એવું પુસ્તકાલય છે અને તેમાં કોઈ વ્યાપારી તત્વ નથી. થોડી દલીલ પછી પોલીસ પાછી જતી રહી."

પોલીસે પુસ્તકાલય વિરુદ્ધ આ છેલ્લી વાર વાંધો ઉઠાવ્યો હતો એવું નહોતું.

આગામી 10-12 દિવસ સુધી, વિરોધ સ્થળ પરના શુભેચ્છકોએ વધુને વધુ પુસ્તકોનું દાન કર્યું અને ઢગલો મોટો ને મોટો થતો ગયો. તેની બાજુમાં રહેલું રજિસ્ટર વધુ ને વધુ એન્ટ્રીઓથી ભરાઈ ગયું. પરંતુ 2 જી જુલાઈના રોજ, પોલીસ ફરીથી આવી. આ વખતે, તેમણે કહ્યું હતું "આને (પુસ્તકાલયને) કારણે લોકોનો ધસારો થઈ શકે છે, અને લોકોને તેનાથી સમસ્યા થઈ શકે છે," દેવાંગે યાદ કર્યું. "પરંતુ આંદોલનકારીઓ તરત જ ભેગા થઈ ગયા અને તેમણે કહ્યું કે એવું કંઈ નહીં થાય."

મોહિતની જેમ ફક્ત તેમના પહેલા નામનો ઉપયોગ કરતા 20 વર્ષના વિશાલ એ સમયે લાઇબ્રેરીનું સંચાલન કરતા હતા. તેમણે કહ્યું, "પોલીસને તેમાં સમસ્યા હોઈ શકે છે, પરંતુ પુસ્તકાલય લોકો માટે છે. અમે તેને તોડી પાડવાનો ઇનકાર કર્યો હતો."

જોકે, આ વખતે દિલ્હી પોલીસ (અમે) દલીલ કરી એ પછી પણ જતી નહોતી. એક અધિકારીએ તિરસ્કારપૂર્ણ રીતે વિશાલને કહ્યું "નેતા બનવું છે ને તારે," અને તેમની અટકાયત કરી લીધી. વિશાલના સાથી કાર્યકર્તા બિટ્ટુ આ વાતચીત તેમના ફોન પર રેકોર્ડ કરી રહ્યા હતા એટલે પોલીસ તેમને પણ કોલરથી ખેંચીને ઢસડીને લઈ ગઈ.

દેવાંગે કહ્યું, "પોલીસે ભગતસિંહ, શિવાજી મહારાજ અને બાબાસાહેબ આંબેડકરના પુસ્તકોનું અપમાન કર્યું છે. આપણા રાષ્ટ્રીય નાયકોનું અપમાન કરવા બદલ તેઓએ માફી માગવી જોઈએ."

આ પુસ્તકોમાં, હિન્દુ ઉગ્રવાદીઓ દ્વારા જેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી એ ગોવિંદ પાનસરે લખેલા શિવાજી મહારાજ પરના મરાઠી પુસ્તકનો હિન્દી અનુવાદ, શિવાજી કૌન થે, ક્રાંતિકારી નેતા ભગતસિંહ અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ વચ્ચેના વૈચારિક તફાવતનું વિશ્લેષણ કરતું પુસ્તક ભગતસિંહ વિરુદ્ધ આરએસએસ, અને બી.આર. આંબેડકરની સંપૂર્ણ ગ્રંથાવલિનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

મોહિતે કહ્યું, "અમારું માનવું છે કે જો કોઈ એક વ્યક્તિ પણ આવું પુસ્તક વાંચશે તો એ બીજા 10 લોકોને એના વિશે કહેશે. પરિવર્તન આ રીતે જ આવે છે."

જોકે, વિશાલ અને બિટ્ટુ કહે છે કે પોલીસ દ્વારા અટકાયત, દુર્વ્યવહાર અને માર માર્યા પછી તેમની પર એક લાંબો કોર્ટ કેસ ચલાવવાની ધમકી પણ તેમને આપવામાં આવી હતી. તેમના એઆઇએસએફ મિત્રોએ પોલીસ સ્ટેશન પહોંચીને તેમની અટકાયત અંગે હોબાળો મચાવ્યા પછી જ બંનેને મુક્ત કરવામાં આવ્યા.

વિશાલે કહ્યું, "હું પોલીસથી ડરતો નહોતો. મને એ ડર હતો કે મારા માતાપિતાને ખબર પડી જશે."

વિશાલ રાજસ્થાનના એક નાના ગામડાના છે. તેમના પિતા ખેડૂત છે, માતા ગૃહિણી છે - અને તેમને ખબર નથી કે તેમનો દીકરો વિદ્યાર્થી કાર્યકર્તા છે. વિશાલે કહ્યું, "જો તેમને ખબર પડી જશે તો તેઓ મને કદાચ દિલ્હીમાં રહેવા નહીં દે."

છતાં, વિરોધ સ્થળ પર પાછા ફરીને વિશાલે સૌથી પહેલા જે કામ કર્યા તેમાંનું એક પુસ્તકાલય ફરીથી ઊભું કરવાનું હતું. કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પક્ષ) સાથે સંકળાયેલ એઆઇએસએફ પુસ્તકો પાછા લઇ આવવામાં સફળ રહ્યું અને તેમણે પુસ્તકાલય ફરી ઊભું કરીને કાર્યરત રાખ્યું. આગામી થોડા દિવસોમાં રજિસ્ટરમાં 1,500 એન્ટ્રીઓ નોંધાઈ.

20 મી જુલાઈના રોજ, કોક્રોચ જનતા પાર્ટીએ ઓલ ઈન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન (એઆઇએસએ) અને એઆઇએસએફ જેવા વિદ્યાર્થી સંગઠનો સાથે મળીને સંસદ ભણીની શાંતિપૂર્ણ કૂચનું એલાન કર્યું.

આના 25 દિવસ પહેલા લદ્દાખ સ્થિત પર્યાવરણ કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુક અને વિદ્યાર્થી કાર્યકર્તાઓ નેહા બોરા, મનીષ કુમાર અને આમીન અમિતોજ એ જ માંગણીઓ સાથે જંતર મંતર પર ભૂખ હડતાળ પર ઊતર્યા હતા: પરીક્ષાઓ અને રાજ્ય ભરતીઓમાં જવાબદારી અને પારદર્શિતા.

ભારે પોલીસ અને સુરક્ષા બંદોબસ્ત વચ્ચે હજારો લોકો - મોટાભાગે યુવાનો - જંતર મંતરની શેરીઓમાં ઉમટી પડ્યા. જેમ જેમ દિવસ પસાર થતો ગયો તેમ તેમ સૂત્રોચ્ચારનું સ્થાન શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ પર છોડતા ટીયર ગેસના શેલ છોડવાના અવાજો અને લાઠીચાર્જના અવાજોએ લીધું. તેમને પહોંચેલી ઇજાઓમાં માથામાં ગંભીર ઈજા થવાથી પુષ્કળ લોહી વહેવાનો સમાવેશ થતો હતો. યુવતીઓના કપડાં ફાટી ગયા હતા. નાના વિદ્યાર્થીઓને પણ બક્ષવામાં આવ્યા નહોતા. કાશ્મીરમાં ઘણા લોકોને અંધ કરવા માટે કુખ્યાત પેલેટ ગનથી ઓછામાં ઓછા ત્રણને ઈજા પહોંચી હતી.

આ પ્રક્રિયામાં પુસ્તકાલયને પણ બરબાદ કરી નાખવામાં આવ્યું હતું. વિશાલે કહ્યું, "પોલીસે ટેબલ અને પુસ્તકો ફેંકી દીધા. એની (પુસ્તકાલયની) ઉપરનો ચંદરવો ફાડી નાખવામાં આવ્યો. અમે એને પોસ્ટરો અને બેનરોથી સજાવ્યું હતું. એનો પણ નાશ કરવામાં આવ્યો. (એવી હાલત કરી નાખી કે) તમને ખબર પણ ન પડે કે અહીં કોઈપુસ્તકાલય હતું."

જોકે, ઇજાઓ, વિનાશ અને ક્રૂર કાર્યવાહી છતાં, આંદોલનકારીઓ જંતર-મંતર પર પાછા ફર્યા અને સ્થળ પર કબજો કર્યો. એ જ રાત્રે વિશાલ એ જ સ્થળે ટેબલ પર પુસ્તકો ગોઠવવામાં વ્યસ્ત હતા. પુસ્તકોની સંખ્યા એટલી બધી નહોતી, પરંતુ તેઓ એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપી રહ્યા હતા. એ રાત્રે વિશાલે વચન આપ્યું, "જ્યાં સુધી વિરોધીઓ છે ત્યાં સુધી પુસ્તકાલય અહીં રહેશે." અને એ સાચું પડ્યું.

પાંચ દિવસ પછી, 25 મી જુલાઈના રોજ, વધતા દબાણ વચ્ચે પ્રધાને રાજીનામું આપ્યું. વિદ્યાર્થી કાર્યકરો અને આંદોલનકારીઓએ જીતની ઉજવણી કરી. એઆઇએસએફ કાર્યકર્તાઓએ શાંતિથી પુસ્તકાલય સમેટી લીધું અને બાકી બચેલા પુસ્તકો તેમના કાર્યકર્તાઓમાં વહેંચી દીધા.

દેવાંગે પૂછ્યું, "કોઈ પુસ્તકોથી શા માટે ડરે? પુસ્તકોથી ડરવું એ કાયરતાની નિશાની છે."

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા