ಅಪಸ್ವರದ ನಡುವಿನ ಸಾಂಗತ್ಯದ ಸೆಣಸಾಟ

“ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದು, ಅದೇ ನಮ್ಮ ಬದುಕು. ಹೊಲ, ಮನೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅದೇ.”

ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂನಿಂದ ಗಾಳಿಯು ಸೋರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಗಾಳಿಯೂದುವ ಸಲಕರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಾ, 24ರ ಆಕಾಶ್‌ ಯಾದವ್‌ ಮೇಲಿನಂತೆ ನುಡಿದರು. ಕೀಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಿ, ಅವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿದ ಅವರು ಮಾತನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತ ಹೀಗೆಂದರು: “ಒಂದು ಹೊತ್ತಿನ ಊಟವನ್ನು ಹೇಗೋ ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ನಮ್ಮನ್ನು ದೂಷಿಸದೇ, ಹಸಿವಿನಿಂದಲೇ ನಿದ್ದೆಗೆ ಜಾರುವ ಮಕ್ಕಳೆಡೆಗೆ ಅಸಹಾಯಕರಾಗಿ ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತೇವೆ. ಈ ಲಾಕ್‌ಡೌನ್‌ ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರ ಹಾಗೂ ಆಘಾತಕಾರಿ ಸಂದರ್ಭವೇ ಸರಿ.”

ಇಲ್ಲಿರುವ ಆಕಾಶ್‌ ಮತ್ತು ಅವರ ಜೊತೆಗಿನ 17 ಜನ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ದುರಸ್ತಿಗಾರರದು ಅಪರೂಪದ ತಂಡ. ಇವರು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅನ್ನು ದುರಸ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಿಂದ ಜೂನ್‌ವರೆಗೆ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸುಮಾರು 20 ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಊರುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವೃತ್ತಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಆಳವಾದ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಸಾಧಾರಣ ಶ್ರವಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಕೌಶಲ್ಯವು ಅಗತ್ಯ.

ತಾವು ತೆರಳುವ ಬಹುತೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಪೇಟಿವಾಲಾಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಕರಹಿರ್‌ಗಳು. ಇದು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಅಹಿರ್‌ ಅಥವಾ ಗೌಳಿ ಸುಮುದಾಯಗಳ ಉಪ-ಸಮೂಹವೆನಿಸಿದ್ದು, ಯಾದವ ಜಾತಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಲಾತೂರ್‌ ಎಂಬ ಊರಿನಿಂದ 18 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದ ರೆನಾಪುರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ್‌, ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲ 18 ಜನ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಶೃತಿಕಾರರೂ ತಮ್ಮ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದು, ಇವರ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆ 81. ರೆನಾಪುರ್‌ ಪುರಸಭೆಯ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶದ ಡೇರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಇವರು ಲಾಕ್‌ಡೌನ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಲುಕಿದ್ದಾರೆ.

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಜಬಲ್ಪುರ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಹೊರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ 940 ಜನರನ್ನು (ಜನಗಣತಿ 2011) ಹೊಂದಿರುವ ಗಾಂಧಿಗ್ರಾಮದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದರು. “ಈ ರೋಗವು (ಕೋವಿಡ್‌-19) ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡುತ್ತಲೇ ಮುಂದುವರಿದರೆ, ನಾವು ಸಾವಿಗೀಡಾಗುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹಣವಿಲ್ಲ. ಮಣ್ಣಿನ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಕಾರಣ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು, ನಮ್ಮೆಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ದಸ್ತಾವೇಜುಗಳನ್ನು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ನೆರೆಹೊರೆಯವರ ಬಳಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಹೀಗಾಗಿ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ʼಹಳದಿʼ ಪಡಿತರ ಚೀಟಿಗಳಿಲ್ಲ. ನಾವಿಲ್ಲಿ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಹೈರಾಣಾಗಿದ್ದೇವೆ. “ನೀವು ದಯವಿಟ್ಟು ನಾವು ವಾಪಸ್ಸು ತೆರಳಲು ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ವಿನಂತಿಸಲ್ಲಿರಾ?” ಎಂದರು ಆಕಾಶ್‌.

ಲಾಕ್‌ಡೌನ್‌ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಿಗೆ ಮೊದಲು ಸುಮಾರು ಮಾರ್ಚ್‌ 15ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಈ ಡಂಡವು ರಂಗ್‌ ಪಂಚಮಿ (ಹೋಲಿ) ದಿನದಂದು ಲಾತೂರನ್ನು ತಲುಪಿತು. “ಆ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇವಲ 1,500 ರೂ.ಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದೆ. ಇತರರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಈಗ ಎರಡು ತಿಂಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದಿನಗಳು ಕಳೆದಿದ್ದು, ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಯಾವುದೇ ಹಣವಿಲ್ಲ” ಎಂದರು ಆಕಾಶ್‌.

ಆಕಾಶ್‌ ಅವರ ಪತ್ನಿ, ಅಮಿತಿ. “ಊಟದ ವಿಷಯ ಒತ್ತಟ್ಟಿಗಿರಲಿ, ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಒಂದು ಸವಾಲಾಗಿದೆ. ನೀರಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ವಾರದಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಗೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ರೆನಾಪುರ್‌ ಪುರಸಭೆಯು ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನೀರನ್ನು ಸರಬರಾಜುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹತ್ತಿರದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೀರಿನ ನಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಲು ಅರ್ಧ ಕಿ.ಮೀ. ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ವಾರಕ್ಕೆ ಸಾಲುವಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಶೇಖರಿಸುವ ಸೌಲಭ್ಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಲ್ಲ” ಎಂದರು. ಹೀಗಾಗಿ, ನೀರು ಸರಬರಾಜಾಗುವ ದಿನದಂದು ಇವರು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. “ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಮ್ಮ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಊಟವನ್ನು ಸಹ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ” ಎಂದರಾಕೆ. ಈಕೆಯ ಕಿರಿಯ ಮಗು ಯಾಮಿನಿಯ ವಯಸ್ಸು ಕೇವಲ 18 ತಿಂಗಳು. ಹಿರಿಯ ಮಗಳು 5 ವರ್ಷದ ದಾಮಿನಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಿಸ್ಕತ್ತುಗಳನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿ, ಅದನ್ನೇ ಊಟದಂತೆ ತಿನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

81 ಜನರ ಈ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ 18 ಜನ ಪುರುಷರಿದ್ದು, 17 ಮಂದಿ ಹೆಂಗಸರು ಮತ್ತು 16 ವರ್ಷದೊಳಗಿನ 46 ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ. ಹೆಂಗಸರು ಎಲ್ಲ ಕುಟುಂಬಗಳ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. “ಪುರುಷರು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ರಿಪೇರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಿಂಗಳಿಗೆ 6,000 ರೂ.ಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತೇವೆ. ಕೆಲವು ಸಲದ ಸಂಪಾದನೆ, ಕೇವಲ 500 ರೂಪಾಯಿಯಷ್ಟೇ. ಒಂದು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂನ ಶೃತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1,000-2,000 ರೂ.ಗಳು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಸೋರಿಕೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ಗಾಳಿಯೂದುವ ಸಲಕರಣೆಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆ, ಚರ್ಮದ ದುರಸ್ತಿ, ಕೀಗಳ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರಶ್ರೇಣಿ ಮಾರ್ಪಡಿಕೆಯತಹ ಇತರೆ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಸುಮಾರು 500-700 ರೂ.ಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಾವು ಭೇಟಿಮಾಡುವ ಊರು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಿನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ” ಎಂದರು ಆಕಾಶ್‌.

ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಗಳೊಂದಿಗೆ ಜಬಲ್ಪುರದಿಂದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ಮತ್ತು ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಇವರು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ವಿರಾಮರಹಿತವಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. 30 ವರ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಇವರು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿನೀಡುತ್ತಿದ್ದು, ಜಬಲ್ಪುರದಿಂದ ಜಲಗಾಂವ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭುಸವಲ್‌ಗೆ ತೆರಳುವ ರೈಲನ್ನು ಹತ್ತಿ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ, ಕೊಲ್ಹಾಪುರ್‌, ಲಾತೂರ್‌, ನಾಂದೇಡ್‌, ನಾಗ್ಪುರ್‌, ಪುಣೆ, ಸಾಂಗ್ಲಿ, ವಾರ್ಧಾಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಈ ರಾಜ್ಯದ ಕನಿಷ್ಠ 20 ಇತರೆ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಊರುಗಳಿಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ.

ಇವರ ಸಾಮಾನು ಸರಂಜಾಮಿನಲ್ಲಿ ಡೇರೆಗಳು, ಕೆಲವು ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಪಡಿತರ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಮತ್ತು ಅದರ ರಿಪೇರಿಯ ಸಲಕರಣೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಈ ಹೊರೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರಯಾಣದ ವೆಚ್ಚವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. 80 ಜನರ 50 ಕಿ.ಮೀ.ಗಳ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಮಿನಿಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಪಡೆದರೆ 2,000 ರೂ.ಗಳನ್ನು ಪಾವತಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ರೈಲು ಅಥವಾ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಇವರಲ್ಲಿನ ಹಲವರು ಸುಮಾರು ಆರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಬರಿಗಾಲಿನ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಾಂದೇಡ್‌ನಿಂದ ರೆನಾಪುರ್‌ವರೆಗೆ 136 ಕಿ.ಮೀ.ಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಆಕಾಶ್‌ ಅವರ ತಂದೆ ಅಶೋಕ್‌ ಯಾದವ್‌, “ಈ ಲಾಕ್‌ಡೌನ್‌ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಾವು ವಿದರ್ಭಾದಲ್ಲಿನ ಅಮರಾವತಿ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಅಲ್ಲಿಂದ 150 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಸರಹದ್ದನ್ನೂ ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಎಲ್ಲವೂ ಎಂದಿನಂತೆ ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯಾಣವೇ ನಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡವುತ್ತದೆಂದು ನಾನೆಂದಿಗೂ ಭಾವಿಸಿರಲಿಲ್ಲ”ವೆಂದರು. ಲಾಕ್‌ಡೌನ್‌ನ ಪರಿಣಾಮವು, ಇವರು ʼಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯʼವೆಂದು ವಿವರಿಸುವ ಜೀವನದ ಅನೇಕ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಿದೆ.

“ಈ ಉದಾತ್ತ ನೀತಿಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದಾಗಿ ನಾವು ಬದುಕುಳಿದಿದ್ದೇವೆ” ಎಂದರು ಅಶೋಕ್‌ ಯಾದವ್‌. ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ವ್ಯಾಪಕಗೊಳಿಸುವ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಲಾತೂರ್‌ ಮೂಲದ ಆವರ್ತನ್‌ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಶೃತಿಕಾರರು ಮತ್ತವರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಎಂದಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ. 15 ಕೆ.ಜಿ. ಗೋಧಿ, 2 ಬಿಸ್ಕತ್‌ ಪೊಟ್ಟಣಗಳು, 2 ಲೀಟರ್‌ ಎಣ್ಣೆ, ಕೆಲವು ಸೋಪುಗಳು ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪಡಿತರದ ಚೀಲವನ್ನು ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಒದಗಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು 11,500 ರೂ.ಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು.

“ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಂರಕ್ಷಕರ ರಕ್ಷಣೆ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಆವರ್ತನ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಕರಾದ ಶಶಿಕಾಂತ್‌ ದೇಶ್‌ಮುಖ್‌.

ಇವರು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ದುರಸ್ತಿಗಾರರಾದದ್ದು ಹೇಗೆ? “ನನ್ನ ಮಗ ಆಕಾಶ್‌ ಈ ವೃತ್ತಿಯ ನಾಲ್ಕನೇ ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ನನ್ನ ತಾತನು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂನ ಶೃತಿ ಮತ್ತು ದುರಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ. 60-70 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಜಬಲ್ಪುರದ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳ ಅಂಗಡಿಯ ಮಾಲೀಕರಿಂದ ಅವರು ಈ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಕಲಿತರು. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ನುಡಿಸುವ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರ ಒಲವಿತ್ತು. ಈ ಕೌಶಲ್ಯವು ನಮ್ಮ ಭೂರಹಿತ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ” ಎಂದರು ಅಶೋಕ್‌ ಯಾದವ್‌.

ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಮೂಲದ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ವಾದ್ಯವು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಇದರ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಆವೃತ್ತಿಯು ಕೈಯಿಂದ ಸಂಚಾಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಗಾಳಿಯೂದುವ ಸಲಕರಣೆಯೊಂದಿಗೆ 1875ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ತ್ವರಿತವಾಗಿ, ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿತು. ಹೀಗಾಗಿ, ಇದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಅವಧಿಯಿಂದಲೂ ಅಶೋಕ್‌ ಯಾದವ್‌ ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂನೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕಳೆದ ಕೆಲವು ದಶಕಗಳಿಂದ, “ಇತರೆ ವಾದ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾದವು” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅಶೋಕ್‌. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಮತ್ತು ದುರಸ್ತಿಗಾರರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಧೋಗತಿಗಿಳಿದಿದೆ. ಇವರು ಕೂಲಿಗಾರರಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಜೂನ್‌ ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ನಡುವೆ ಜಬಲ್ಪುರದ ತಮ್ಮ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ವಾಪಸ್ಸಾದಾಗ, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿನ ಕೂಲಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪುರುಷರಿಗೆ 200 ಹಾಗೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ 150 ರೂ.ಗಳ ದಿನಗೂಲಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ದಿನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಸಹ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. ಲಾತೂರಿನಲ್ಲಿ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂನ ದುರಸ್ತಿಗೆ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ 1,000 ರೂ.ಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತದಾದರೂ ಇಂತಹ ದಿನಗಳೂ ಕಡಿಮೆಯೇ.

ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವುದೇಕೆ? ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ್‌ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್‌ನಂತಹ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೂ ಇವರು ಕೆಲವು ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ಭೇಟಿನೀಡುತ್ತಿದ್ದರಾದರೂ, ಆ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆದಾಯವು ಒಂದೇಸಮನಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗತೊಡಗಿತು ಎಂದರು ಅಶೋಕ್‌ ಯಾದವ್‌. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಳೆದ 30 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರವು ಇವರ ಏಕೈಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ.

“ಬೇರಾವುದೇ ರಾಜ್ಯವು ನಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಇಂತಹ ಉತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿರವಾದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದರು ಅಶೋಕ್‌. ಕೊಲ್ಹಾಪುರ್‌-ಸಾಂಗ್ಲಿ-ಮೀರಜ್‌ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳಿಗೆ ಬೃಹತ್‌ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿರುವ ಕಾರಣ, ಇಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪಂಢರ್‌ಪುರ್‌ ಮತ್ತು ಪುಣೆಯೂ ಸಹ ಇವರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಆದಾಯವನ್ನು ದೊರಕಿಸುತ್ತವೆ.

ಆವರ್ತನದ ಶಶಿಕಾಂತ್‌ ದೇಶಮುಖ್‌ ಅವರು ಹೇಳುವಂತೆ, “ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅನ್ನು ಶೃತಿಗೊಳಿಸಲು ಸ್ವರ ಹಾಗೂ ಶೃತಿಗಳ ಅಸಾಧಾರಣ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಅವಶ್ಯ.” “ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಸ್ವರಗಳು ಏಳು ಮೂಲಭೂತ ದನಿಗಳೆನಿಸಿದ್ದು, 22 ಶೃತಿಗಳು ಸ್ವರಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರಗಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಶೃತಿಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಗಾಯನದೊಂದಿಗೆ ಶೃತಿಗೊಳಿಸಲು ಆವೃತ್ತಿಗಳು, ತಾಳ, ಲಯಗಳನ್ನು (ಲಯದ ಗತಿಗಳು) ಕುರಿತ ಅಪಾರ ನೈಪುಣ್ಯವು ಅಗತ್ಯ.”

“ಆಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಥರದ ರಾಗಭೇದಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶ್ರವಣ ಶಕ್ತಿಯು ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ವಿಷಯವೆನಿಸಿದೆ. ಸ್ವರದ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು (ಸ್ವರಗಳ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು) ತಲುಪುವಲ್ಲಿನ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಆಗ್ರಹಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕೌಶಲ್ಯವು ಅಪರೂಪವಾದುದು. ಈ ಜನರು ಪರಿಪೂರ್ಣತಾವಾದಿಗಳು. ಇವರಿಗೆ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅನ್ನು ಕುರಿತ ಅರಿವಿನ ಸುದೀರ್ಘ ಪರಂಪರೆಯಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಈ ಸಂರಕ್ಷಕರ ರಕ್ಷಣೆಯು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ದೇಶ್‌ಮುಖ್‌.

ಇವರ ಆದಾಯವು ಇವರ ಕೌಶಲ್ಯಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತಿಲ್ಲ. “ಪಿಯಾನೋ ಅನ್ನು ಶೃತಿಗೊಳಿಸಲು ಸರಾಸರಿ 7,000-8,000 ರೂ.ಗಳನ್ನು ಪಾವತಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅನ್ನು ಶೃತಿಗೊಳಿಸುವವರಿಗೆ ಪಾವತಿಯಾಗುವುದು 2,000 ರೂ.ಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ.”

“ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಇನ್ನುಮುಂದೆ ಯಾರೂ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಲ ಸರಿದಂತೆ ಈ ದೇಶದ ಸ್ವಂತ ಕಲಾಪ್ರಕಾರವು ತನ್ನ ಭವ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಈಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ಈ ಸುಂದರ ವಾದ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಟ್ಟಿಗಿಟ್ಟು, ಕೀಬೋರ್ಡ್‌ ಅಥವಾ ಗಣಕೀಕೃತ ಯಂತ್ರಗಳ (ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌ ಅಥವಾ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಧ್ವನಿಗಳಂತಹ) ಬಳಕೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅಶೋಕ್‌ ಯಾದವ್‌.

ಆಕಾಶ್‌, ರಿಪೇರಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೀಗಳಿಗೆ ಅಂತಿಮ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತ, “ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂನಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ನಾವು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತೇವೆ. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದಲ್ಲಿ, ಸಾಮರಸ್ಯವಿಲ್ಲದ ಅಪಸ್ವರವೇಳುತ್ತದೆ. ಇದು ನಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು.

ಪಶ್ಚಲೇಖ (ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ): ಜೂನ್‌ 9ರಂದು, ಅಶೋಕ್‌ ಯಾದವ್‌, ತಾವು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಗಾಂಧಿಗ್ರಾಮವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದ ನಂತರ ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬವು 3 ಕೆ.ಜಿ. ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆಯೆಂಬುದಾಗಿ ದೂರವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲದ ಇವರು, ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.