દેવો, ભૂત, નૃત્ય અને દલિત સમુદાયોના વિસરાઈ ગયેલા નાયકો

પેરમુડે ગામના એક મોટા ઘરના વિશાળ આંગણામાં સૌકોઈ એક નર્તકનું કોરડબ્બુ દેવમાં થતું અદ્ભૂત રૂપાંતર જોવા એકઠા થયા હતા. પોતાના ભવ્ય પોશાક, કિંમતી ઘરેણાં અને ચહેરા પરના ચમકતા પીળા રંગના શણગારમાં તેઓનું સ્વરૂપ ખરેખર જોવા જેવું હતું.

અનુષ્ઠાનની શરૂઆત યજમાન, એટલે કે ઘરના માલિક દ્વારા, દેવનુંપાત્ર ભજવનાર કલાકારને વિધિવત્ રીતેધાર્મિક સ્નાન માટે તેલ અર્પણ કરવાથીથઈ. જ્યારે દેવ શણગાર કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમના પરિવારના એક સભ્યપડ્ડાનાનું ગાન કરીરહ્યા હતા. પડ્ડાના એ દેવના ઉદ્ભવ અને શૌર્ય વિશેનાં મૌખિક મહાકાવ્યો છે. કોરડબ્બુ, દલિત સમુદાયના એકસ્થાનિક સાંસ્કૃતિક નાયક છે. એસમયે રાત્રીના લગભગ 10:30 વાગ્યા હતા.

ગળામાં હાર, હાથમાં બંગડીઓ, માથે મુગટ, કાંસા અને ચાંદીનો બનેલો મુખવટો, લાકડું, ધાતુ, કાચી નાળિયેરીનાં કોમળ પાન, ફૂલો, છીપલાં, વાંસ અને કપડાંથી બનેલો એક વિશાળ, પ્રભામંડળ જેવો શિરપંચ પહેરીને તૈયાર થયા પછી હાથમાં સળગતી મશાલઅને પગમાં કાંસાના ઝાંઝર પહેરીકોરડબ્બુ દેવેનૃત્યનો પ્રારંભ કર્યો.

આ વાતને એક દાયકા કરતાં પણ વધુ સમયથઈ ગયોછે, જેદક્ષિણ કન્નડ જિલ્લાના મેંગલોર તાલુકાની છે, અને મનેતે કલાકારનું નામ યાદ નથી. પરંતુ એજ તાલુકાના પદુપેરાર ગામના દયાનંદ કથાલસાર, જેઓ પોતે એકકલાકાર છેઅને દેવનું પાત્ર ભજવે છે, તેમણે તાજેતરમાં મને કહ્યું, “જો તમે દેવમાં સાચોવિશ્વાસ રાખો, તો તેઓચોક્કસપણે તમનેમુશ્કેલીમાંથી બહારકાઢશે....”

એક દાયકા પહેલાંની તે રાત્રે, નર્તક પોતાની શક્તિનું પ્રદર્શન કરવા માટેઅત્યંત ગુસ્સા અને જોશથી ચારેબાજુ કૂદીરહ્યા હતા. તેમણે દાની (યજમાન)ને પૂછ્યું કેતેમને શામાટે બોલાવવામાં આવ્યા છે. પાત્ર ભજવનારના પરિવારનો એકસભ્ય હાથમાં મશાલ પકડી રાખેછે અનેદેવ પ્રતિકાત્મક રીતેઆગમાં પોતાના હાથ ધુએ છે. કથાલસાર કહે છે, “કેટલીકવાર તેઓધગધગતા કોલસાઓ પર ચાલે છે, આગમાંથી પસારથાય છેઅથવા કપૂરમાંથી નીકળતી જ્વાળાઓને ‘ગળી’ જાય છે. આ બધુંભય અનેઅહોભાવનું વાતાવરણ ઊભું કરવા માટેકરવામાં આવેછે.”

ત્યારબાદ,યજમાન પરિવારના એક સભ્યએ તેમને કાચું નારિયેળ, કાચાચોખા, જીવતાં મરઘાં, શેરડી અને અન્યખાદ્યપદાર્થો અર્પણ કર્યાં. આવાંપ્રદર્શનોમાં, દેવભેટ-સોગાદોથી ‘પ્રસન્ન’ થઈ જાયત્યારે નૃત્યના અંતે, તેઓ હાથમાં પંખો લઈને બિરાજે છે, જ્યારે લોકોતેમની પાસેકંકુ અને પિંગારા (સોપારીનાંફૂલ) સ્વરૂપે આશીર્વાદ લેવા આવેછે અનેપોતાની સમસ્યાઓ – જેમ કેપારિવારિક જમીનવિવાદો, સારાપાકની આશા, લગ્નની સંભાવનાઓ, સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ અને બીજું ઘણું બધું– માટે ઉકેલમાગે છે. દેવ – હવે એકભવિષ્યવેત્તા તરીકે – ભવિષ્યવાણીઓ અને ઉપાયો સૂચવે છે. કથાલસાર કહે છે, “કોલા [પ્રદર્શન અથવાકાર્યક્રમ]માં આવતાલોકોની વિવિધ સમસ્યાઓનો ઉકેલ આપીને તેઓ તેમને શાંતિ અને રાહત આપેછે.”

કથાલસાર પોતે ડિસેમ્બર અનેમે મહિનાની વચ્ચે આવતી કોલાની મોસમમાં લગભગ 75થી 100 વખત પ્રદર્શન કરેછે. આકાર્યક્રમો મુખ્યત્વે કર્ણાટકના દક્ષિણ કન્નડ અને ઉડુપી જિલ્લામાં લોકપ્રિય છે. એકવરિષ્ઠ કલાકાર, યજમાનો અને અન્યભક્તો દ્વારા અપાતી ભેટ-સોગાદોથી, એક જ પરિવાર દ્વારા એક જઆંગણામાં સતત 2થી 3 દિવસકે રાતસુધી ચાલતા પ્રદર્શન માટે આશરેરૂ. 15,000થી રૂ. 50,000 સુધીની કમાણી કરીશકે છે. આવા કાર્યક્રમો દરમિયાન, ક્યારેક તેવિસ્તારના પરંપરાગત અને અલગ અલગદેવોના પાત્રો ભજવતા જુદા જુદા કલાકારો પણ પ્રદર્શન કરેછે.

કથાલસાર કહે છે, “મેંમારા પિજ્જેરે [પરદાદા]ને જોયા, પછી મારાઅજ્જેરે [દાદા]ને, અનેપછીથી હુંમારા અમ્મેરે [પિતા]ને તેમના પ્રદર્શન દરમિયાન મદદકરતો હતો. હું કોલાના વાતાવરણમાં જ મોટોથયો છુંઅને મનેહંમેશા આકળામાં ખૂબરસ રહ્યો છે. મેં એકનાની ભૂમિકાથી શરૂઆત કરી અનેધીમે ધીમેમેં મારાપરિવારના લગભગબધા જદેવોનું પાત્ર ભજવ્યું છે.”

44 વર્ષીય કથાલસાર, જેઓ કર્ણાટક તુલુ સાહિત્ય અકાદમીના પ્રમુખ અને ભૂતપૂર્વ પોસ્ટમેન તેમ જ ભૂતપૂર્વ રેડિયો હોસ્ટ (એકભક્તિ કાર્યક્રમ માટે) પણ છે, તેઓ સમજાવે છે કે, દરેકપરિવારના પોતાના દેવોનો‘સંગ્રહ’કે પરંપરા હોય છે – અનેતેમણે માત્ર તેજ દેવોનું પાત્ર ભજવવાનું હોયછે. “આએક વારસાગત પ્રથા છે, તેથીતે પરિવારમાં પેઢી દર પેઢીએવી જરહે છે.”

કથાલસાર દેવઅને ભૂતવચ્ચેનો ભેદસ્પષ્ટ કરેછે, જોકે, કેટલાક લોકોઆ શબ્દોનો પર્યાયવાચી તરીકે ઉપયોગ કરે છે.તેઓ કહેછે કે, જેમની ઉત્પત્તિ પ્રાકૃતિક અથવા દૈવી શક્તિઓમાંથી થઈ હોય, તેમને જ ‘દેવ’ કહેવા જોઈએ. અને જેમની ઉત્પત્તિના મૂળમાં પૈતૃક કે પાશવી શક્તિ અથવા પ્રવૃત્તિ રહેલી હોય, તેમને ‘દેવ’ અથવા ‘ભૂત’ કહેવા જોઈએ.

તેઓ ઉમેરે છે, “વિવિધ સમુદાયોના પોતાના ભૂત કેદેવ હોય છે. શરૂઆતમાં, ભૂતનું સ્વરૂપ પશુ જેવું હતું – ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાંક સૌથીજૂનાં ભૂતોમાં પંજુરલી [જંગલી ભૂંડ] અનેપિલિચામુંડી [વાઘ]નો સમાવેશ થાય છે. આ એવાંપ્રાણીઓ છેજેનાથી પ્રાચીન સમયના ખેડૂતને ડરલાગતો હશે. સમય જતાં, તુલુવા રાજાઓ પાસે તેમનાં રાજેન્દ્ર [શાહી] ભૂત હતાં, પછી જુમાડી અથવારક્તેશ્વરી [દેવીદુર્ગા સમાન] જેવાં દેવી સ્વભાવનાં ભૂતો પણઆવ્યાં.”

જોકે, પ્રોફેસર બી. એ. વિવેક રાય દેવઅને ભૂતવચ્ચે કોઈભેદ કરતા નથી. તેઓ મેંગલોર યુનિવર્સિટીના એક પ્રતિષ્ઠિત પ્રોફેસર છે, જ્યાં તેઓ અગાઉ કન્નડ સાહિત્ય અને લોકસાહિત્યના પ્રોફેસર હતા. તેઓ કહેછે, “બંનેશબ્દો વચ્ચે કોઈ તફાવત નથી. બંને તુલુવા સંસ્કૃતિમાં પૂજાતા ગ્રામ્ય દેવતાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરેછે. બંનેશબ્દો સંસ્કૃતમાંથી ઉતરી આવ્યા છે.”

કેટલાક અહેવાલો જણાવે છે કેકેવી રીતેવસાહતી અનેઉચ્ચ-જ્ઞાતિના ઇતિહાસકારોએ બિન-બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિઓ દ્વારા પૂજવામાં આવતા દેવતાઓનું મહત્ત્વઘટાડવા માટે‘દેવ’ શબ્દને ‘ભૂત’માં બદલી નાખ્યો. કર્ણાટક લોકસાહિત્ય યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ કુલપતિ અને મેંગલોર યુનિવર્સિટીના કન્નડ વિભાગના ભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર, કે. ચિન્નપ્પા ગૌડાકહે છે, “‘દેવ’ શબ્દનો અર્થ ‘સત્ય’ થાય છે, જ્યારે તુલુ ભાષામાં ‘ભૂત’ શબ્દનો અર્થ‘ભૂતકાળનું’, ‘મૃતક’ થાય છે. આ બંનેશબ્દો સંસ્કૃત ભાષામાંથી ઉતરી આવ્યા છે. પરંતુ જોઆપણે સાહિત્યિક સંદર્ભ, એટલે કેપડ્ડાનાઓ જોઈએ, તોઆપણે જોઈશકીએ છીએકે ભૂતનું મૂળ એક નાયકનું છે, કોઈ ખલનાયકનું નહીં. તો હા, એ વાતસાચી છેકે બ્રાહ્મણો, મિશનરીઓ અને વસાહતીઓએ ભૂત પૂજાનું મહત્ત્વઘટાડી દેવાનું કામ કર્યું છે.”

પ્રોફેસર રાય જણાવેછે કેબ્રાહ્મણો સિવાયના મોટાભાગના તુલુ સમુદાયો પરંપરાગત રીતે કોલા, એટલે કેઆ પ્રસ્તુતિમાં સામેલ હતા. કેટલીક ઉત્પત્તિની પૌરાણિક કથાઓ (જે પડ્ડાનામાં વર્ણવાયેલી છે) દલિત સમુદાયોના એવા નાયકોની વાતકરે છેજેઓ યુદ્ધમાં કરુણ મૃત્યુ પામ્યા હતા અથવા રાજાઓ અને ઉચ્ચ જ્ઞાતિઓ દ્વારા તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી. પરંતુ પ્રોફેસર રાય કહે છેકે, અન્યઉત્પત્તિ કથાઓઅને કોલામાં અન્ય જ્ઞાતિઓ અનેસમુદાયો પણસામેલ હતા, જેમાં મુસ્લિમોનો પણ સમાવેશ થાયછે.

પ્રોફેસર રાય કહેછે, “ભૂતોની વિભાવના અને ધાર્મિક પ્રસ્તુતિ 15મી સદીથી પ્રચલિત હોઈ શકેછે. 14મીથી 17મી સદીસુધી તુલુનાડ પર શાસન કરનારા તુલુવા રાજાઓ મોટેભાગે જૈનહતા, અનેતે ધર્મભૂત પૂજામાં માનતોનથી. ભૂતોના ઉપાસકો મુખ્યત્વે બંટ્સ જેવાજમીનમાલિક સમુદાયો હતા. પાછળથી, જૈનોપણ વિશાળ જમીનોના માલિક બન્યા હોવાથી, તેમણે પણ ભૂતોની પૂજા શરૂ કરી. જ્યારે 1970ના દાયકામાં ભૂમિ સુધારણા અધિનિયમ લાગુ થયો [તેકર્ણાટકમાં 1961માં પસારથયો હતો] અને ઘણાબંટ્સ લોકોએ તેમની વિશાળ જમીનો ગુમાવી, ત્યારે જેઅન્ય તુલુવા સમુદાયોને જમીન મળી, તેમણે પણ તેપરંપરા ચાલુરાખી.”

“બ્રાહ્મણોએ ઘણા હિંદુ મંદિરોમાં ભૂતોને અપનાવી લીધાંઅને ભૂત મંદિરોનું નવીનીકરણ કરીને, દીક્ષા વિધિઓનું આયોજન કરીને અનેભૂત પ્રદર્શનમાં કેટલીક બ્રાહ્મણવાદી પૂજા-વિધિઓ અનેરિવાજોનો સમાવેશ કરીને ભૂતોના અનુષ્ઠાનોમાં પોતાની જાતને જોડવાનું કરવાનું શરૂ કર્યું…”

કથાલસાર પંબદસમુદાયના છે, જે એકઅનુસૂચિત જાતિછે. તેમના જેમ જ, કોલામાં પાત્ર ભજવનાર હંમેશાં પુરુષ હોય છે. પ્રદર્શનની શરૂઆતમાં પરિવારની એક સ્ત્રી ગાયિકા હોય છે – તે પડ્ડાના ગાયછે (જેડાંગર રોપતી વખતે, ઘરમાં નવરાશના સમયે, તહેવારો દરમિયાન, અને પહેલાંના સમયમાં તાડી ઉતારતી વખતેપણ ગાવામાં આવે છે). પ્રોફેસર ગૌડા કહે છે, “દલિત સમુદાયની સ્ત્રીઓ પડ્ડાનાની સાહિત્યિક પરંપરાની માલિક છે. પડ્ડાનાભૂત/દેવનાઉદ્ભવ, પ્રસાર અનેસાહસોનું વર્ણન કરે છે. આસમગ્ર મૌખિક પરંપરા કલાકારના સમુદાયની સ્ત્રીઓ દ્વારા જાળવી રાખવામાં આવીછે, આવિસ્તારના સ્વદેશી જ્ઞાનનો સ્ત્રોત સ્ત્રીઓ જ છે.”

કથાલસાર કહે છે, “મારાંમાતા અનેદાદી ખેતરમાં ખેતી કરતી વખતેપડ્ડાના ગાતાં હતાં. પરંતુ મારીપત્નીને આબધું એટલું સારી રીતે આવડતું નથી, તેથી હુંતેનું ગાનકરું છું. પહેલાં સ્ત્રીઓને મંદિર અને આંગણા [જ્યાં પ્રદર્શન યોજાય છે]ની અંદરજવાની મંજૂરી ન હતી. તેઓઆસપાસના વિસ્તારમાં ભેગાંથતાં. આજે તેમને બધા વિસ્તારોમાં જવાની છૂટ છે, જોકે, કેટલીક જગ્યાએ આજે પણ સ્ત્રીઓને ભૂત/દેવ પાસેથી સીધોપ્રસાદ લેવાની મંજૂરી નથી.”

કથાલસારનનાં પત્ની શૈલજા સરકારી શાળાનાં ભૂતપૂર્વ શિક્ષિકા છેઅને હવેગૃહિણી છે. તેમનો એકમાત્ર પુત્ર, કીર્તન, ધોરણ 9માં અભ્યાસ કરે છે અનેતેણે ત્રણવર્ષ પહેલાં પ્રથમ વખત દેવનુંપાત્ર ભજવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

પડ્ડાનાનું ગાનથયા પછીઅને દેવ/ભૂત તૈયાર થઈજાય પછી, મુખ્ય પ્રદર્શન શરૂ થાય છે. પ્રોફેસર રાય કહેછે, “તેએક લોકધાર્મિક પ્રસ્તુતિ છે, એક ‘ધાર્મિક રંગમંચ’જેમાં સાધન-સામગ્રી, વેશભૂષા, શૃંગાર, નૃત્ય, ગાયન, નૃત્ય-સંચાલન, જાદુઈ સંવાદો, મંત્રોચ્ચાર, ભેટ-સોગાદો, અનેચંદન, ભસ્મજેવી પવિત્ર વસ્તુઓનું વિતરણ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.”

પ્રોફેસર ગૌડા ઉમેરે છે, “આએક એવોધાર્મિક રંગમંચ છે જેમાં ગુસ્સો અને વિરોધનું તત્ત્વપણ રહેલું છે. ધ્યાન આપોકે મંદિરોમાં દેવતાઓની મૂર્તિઓ કેટલી શાંત હોય છે, જ્યારે ભૂતઘોંઘાટવાળા અનેઉગ્ર હોયછે. તેદલિત સમુદાયના સભ્યો દ્વારા સહનકરાયેલા દમનઅને અન્યાયના ઇતિહાસને પ્રતિબિંબિત કરેછે.”

પોશાક અનેઘરેણાંનું કુલવજન ક્યારેક 60-70 કિલોગ્રામ જેટલું થઈજાય છે. અને માથાપરનો વિશાળ શિરપંચ (અની) 10 ફૂટ સુધીઊંચો હોઈશકે છે. જ્યારે હુંકથાલસારને પૂછું છુંકે તેઓઆટલું વજનકેવી રીતેઉઠાવે છે, અને પ્રદર્શન માટે તેમનાં પગલાં આટલાં સચોટ કેવી રીતેહોય છે, ત્યારે તેઓહસી પડેછે અને કહે છે, “જે રીતેમારા પિતાશીખ્યા હતા – માત્ર જોઈને, અવલોકન દ્વારા. મેંતેમને જોયા, અને મારોદીકરો મનેજોઈને શીખશે. આ કળા શીખવા માટે કોઈ શાળાનથી હોતી, કોઈ ગુરુનથી હોતા. તે માત્ર અવલોકન અને નકલછે. વાદ્યોનો અવાજ, ગરમી, પોશાક – આ બધું જકલાકારના દેવ/ભૂતમાં રૂપાંતરિત થવાની પ્રક્રિયામાં મદદરૂપ થાયછે.”

લગભગ એકદાયકા પહેલાંની તેરાત્રે કોરડબ્બુ દેવઉપરાંત, રાહુગુલિગાએ પણપ્રદર્શન કર્યું હતું. તેમના પ્રદર્શનના ભાગરૂપે તેમણે ઉગ્રતાપૂર્વક પૌંઆ અને કાચું ચિકન ખાધું. તેમણે બલિ ચઢાવેલ ચિકનનું લોહીપણ પીધું. તેઓ ભારે પોશાક કે મુખવટો પહેરતા નથી અને ફક્તથોડી ફૂલોની માળાઓ અને શરીરપર થોડોરંગ લગાવીને પ્રદર્શન માટે તૈયાર થઈ જાય છે. પ્રદર્શન માટેકોઈ મંચન હોવાથી, તેઓ પ્રેક્ષકોની વચ્ચે ફરતા હતા અનેતેમની સાથેસીધો સંવાદ કરતા હતા. કેટલીકવાર, તેઓ સંગીતકારો પરગુસ્સે થવાનો ડોળ કરતા અનેક્યારેક આવેશમાં આવીને ચારેકોર દોડતા, જેને પ્રેક્ષકો દ્વારા ઠપકો આપીને શાંતપાડવામાં આવતાહતા. તેઓકલાકો સુધીએકધારું નૃત્ય કરતા રહ્યા.

કોલાના અંતે, દેવ/ભૂત ભૂતસ્થાન (મંદિર)ની આસપાસ ફરે છે, અનેપછી થાકીને, હાથમાં પંખો લઈનેબેસી જાયછે, જ્યારે લોકો તેમની પાસેઆશીર્વાદ લેવાઆવે છે. ધીમે ધીમે, રાત પૂરીથાય છે, અને પાત્ર ભજવનાર કલાકાર પોતાની અનેક ભૂમિકાઓ –વનનાસંરક્ષક તરીકે (જ્યાં સ્થાનિક દેવ/ભૂતોને સમર્પિત પવિત્ર ઉપવનો હોય છે), સ્થાનિક વિવાદોને ઉકેલવા માટેની ગ્રામીણ અદાલત તરીકે, ઘણાલોકો માટેમાનસિક ભારહળવો કરવાના એક માધ્યમ તરીકે, અને દલિત સમુદાયોના વિસરાયેલા નાયકોની કથાઓકહેવાના અનેતેમને યાદકરવાના એકસ્ત્રોત તરીકે – ભજવી ચૂક્યા હોયછે.

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા