দৈৱনৃত্য আৰু সৰগীয় আশীৰ্বচন

পেৰমুদে গাঁৱৰ বৰচোতাল এখনত গঞা গোট খাইছে। তেওঁলোকে নৰ্তক এগৰাকীক কৰাদাব্বু দৈৱলৈ ৰূপান্তৰ হোৱাৰ দৃশ্যৰ সাক্ষী হ’বলৈ আহিছে। সেই দৃশ্য, নৰ্তকে পৰিধান কৰা বস্ত্ৰ, আ-অলংকাৰ আৰু মুখমণ্ডলত সনা উজ্জ্বল হালধীয়া ৰঙৰ প্ৰসাধন – সঁচাকৈয়ে চাবলগীয়া আছিল।

গৃহস্থই যেতিয়া ৰীতিগতভাৱে স্নানৰ বাবে দৈৱলৈ তেল-পানী যাঁচিলে, তাৰ পৰা পৰ্ব আগবাঢ়িল। দৈৱজনে প্ৰসাধন সানি থকাৰ সময়ত তেওঁৰ পৰিয়ালৰ এজনে পদ্দনা পাঠ কৰিবলৈ ধৰিলে। পদ্দনা মানে দৈৱৰ উৎপত্তি আৰু তেৰাৰ পৰাক্ৰমক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা মৌখিক মহাকাব্য। স্থানীয় সাংস্কৃতিক নায়ক কৰাদাব্বু হৈছে দলিত সম্প্ৰদায়ৰ। তেতিয়া ঘড়ীত সময় ১০ বাজি ৩০ মিনিট গৈছে।

গলপতা, খাৰু, মূকুট, ব্ৰঞ্জ আৰু চিলভাৰৰ মুখা, কাঠ-ধাতু-নাৰিকলৰ পাত-ফুল-শামুকৰ খোলা আৰু বাঁহ, কাপোৰেৰে নিৰ্মিত কিৰীটি। হাতত জোঁৰ আৰু ভৰিত ব্ৰঞ্জৰ নূপুৰ পিন্ধি দৈৱই নাচিবলৈ ধৰিলে।

এই দৃশ্য আছিল এটা দশক আগৰ। দক্ষিণ কানাড়া জিলাৰ মাংগালুৰু তালুকত। শিল্পীজনৰ নাম মোৰ মনত নাই। কিন্তু একেটা তালুকৰ পদুপেৰাৰ গাঁৱৰ দয়ানন্দ কাঠালচৰ, যি নিজেও এগৰাকী দৈৱৰূপী নৰ্তক, তেওঁ আমাক কয়, “দৈৱৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখিলে আপুনিও মনত শান্তি পাব...”

এটা দশক আগতে সেই ৰাতি নৰ্তকে প্ৰচণ্ড বেগত ঘূৰিছিল, ক্ষীপ্ৰ গতিৰে বলিষ্ঠা ৰূপত তেওঁৰ দৈৱ শক্তি দেখুৱাইছিল। দাতাজনৰ কাষ চাপি তেওঁক কিয় আহ্বান জনোৱা হ’ল, সেয়া সোধে। দৈৱৰূপ ধৰাজনৰ পৰিয়ালৰ এজন সদস্যই জোঁৰডাল ধৰি থাকে আৰু দৈৱজনে প্ৰতীকী ৰূপত অগ্নিতে হাত ধোৱে। “কেতিয়াবা তেওঁলোকে জ্বলন্ত কয়লাৰ ওপৰেৰে খোজকাঢ়ি যায় নাইবা কৰ্পূৰৰ জুই মুখত লৈ ‘গিলি’ পেলায়। এক বিস্ময় আৰু ভীতিৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাৰ বাবে এনে কৰা হয়,” দয়ানন্দই কয়।

গৃহস্থই আকৌ দৈৱলৈ ডাব নাৰিকল, চাউল, জীয়া কুকুৰা, কুঁহিয়াৰ আৰু অন্যান্য খাদ্য-সামগ্ৰী আগবঢ়ায়। এনেধৰণৰ পৰিৱেশনৰ মাজত দৈৱজনক নৈবেদ্যৰে ‘শান্ত’ কৰোৱা হয়। নাচ শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁ বিচনী এখন লৈ বহে। মানুহে তেওঁৰ পৰা আশীৰ্বাদ হিচাপে কুমকুম আৰু পিংগাৰা (তামোলৰ ফুল) লয়। দৈৱজনক নিজৰ সমস্যাৰ বিষয়ে কয়। পাৰিবাৰিক মাটি-বাৰীৰ বিবাদ, ভাল ফচলৰ আশা, বিয়া-বাৰুৰ সমস্যাৰ কথা, স্বাস্থ্যৰ সমস্যাৰ কথা আদি। তেতিয়া দৈৱজন হৈ পৰে ভৱিষ্যদ্ৰষ্টা। তেৰাই ভৱিষ্যৎবাণী কৰে আৰু বিভিন্ন পৰামৰ্শ দিয়ে। “তেওঁ সেইসকলক বিভিন্ন সমস্যাৰ পৰা মুক্তিৰ পথ দেখুৱায় যিয়ে সেই কোলা (এই অনুষ্ঠান বা পৰিৱেশন)ত উপস্থিত থাকে,” দয়ানন্দই কয়।

দয়ানন্দই নিজে ডিচেম্বৰৰ পৰা মাৰ্চ মাহ পৰ্য্যন্ত কোলাৰ বতৰত ৭৫ৰ পৰা ১০০ বাৰ অনু্ষ্ঠানসমূহত নৃত্য পৰিৱেশন কৰে। এই অনুষ্ঠানসমূহ মূলতঃ কৰ্ণাটকৰ দক্ষিণ কানাড়া আৰু উড়ুপি অঞ্চলত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। এজন অভিজ্ঞ শিল্পীয়ে এখন ঘৰতে নাইবা একেটা চুবুৰীতে এই দৈৱৰূপ প্ৰদৰ্শনৰ বাবদ আয়োজকে দিয়া আৰু আন নৈবেদ্যস্বৰূপ সামগ্ৰী মিলি ২ৰ পৰা ৩ টা অনুষ্ঠান কৰি ১৫ৰ পৰা ৫০ হাজাৰ টকা পাৰিশ্ৰামিক লাভ কৰে। এনে অনুষ্ঠানত বিভিন্ন শিল্পী, ঘাইকৈ এলেকাটোত প্ৰচলিত দৈৱৰূপ ধাৰণ কৰি অভিনয় কৰে।

“মই মোৰ পিজ্জেৰে (আজোককা)ক, তাৰপিছত ককাক এই দৈৱৰূপ পৰিৱেশন কৰা দেখিছিলো আৰু পিছলৈ মোৰ আম্মেৰে (পিতৃ)ক এই দৈৱৰূপ প্ৰদৰ্শনত সহায় কৰিছিলোঁ,” দয়ানন্দই কয়। “কোলা পৰিৱেশনৰ পৰিৱেশতেই মই ডাঙৰ হৈছো আৰু মনত সদায় এই শিল্পবিধৰ প্ৰতি আগ্ৰহ আছিল। আৰম্ভ কৰিছিলোঁ ক্ষুদ্ৰ এক পৰিৱেশনেৰে। তাৰপিছত মই আমাৰ পৰিয়ালৰ আাটাইবোৰ দৈৱৰে ৰূপ ধৰিছো।”

কৰ্ণাটকৰ তুলু সাহিত্য একাডেমিৰ সভাপতি ৪৪ বছৰ বয়সীয়া দয়ানন্দ এগৰাকী প্ৰাক্তন ডাকোৱাল আৰু প্ৰাক্তন ৰেডিঅ’ অনুষ্ঠান (ভক্তিমূলক অনুষ্ঠান)ৰ সঞ্চালক। তেওঁ কয় যে প্ৰতিটো পৰিয়ালৰে নিজস্ব কিছুমান ধৰা-বন্ধা দৈৱ চৰিত্ৰৰ ‘ষ্টক’ থাকে আৰু কেৱল সেইকেইটা দৈৱচৰিত্ৰতে অভিনয় কৰিব পাৰে। “এয়া বংশানুক্ৰমে চলি অহা এক প্ৰথা। সেয়া পৰিয়ালটোৰ ভিতৰতে সীমাবদ্ধ হৈ থাকে।”

দয়ানন্দই দেৱতা আৰু ভূতৰ মাজত এক স্পষ্ট পাৰ্থক্য থকা বুলি কয়, যদিওবা এই দুটা শব্দ বহুতেই সমাৰ্থক শব্দ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। তেওঁৰ মতে যিবোৰ সত্তা প্ৰকৃতি শক্তি (প্ৰাকৃতিক শক্তি) বা দৈব্য শক্তি, কেৱল তাকেই ‘দৈৱ’ বোলা উচিত। আনহাতে যিবোৰ পূৰ্বজ বা পাশৱ শক্তিৰ পৰা উপজিছে, সিবোৰক আমি ‘দৈৱ’ বা ‘ভূত’ উভয় নাম দিব পাৰো।

“বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ নিজা নিজা দৈৱ বা ভূত থাকে,” তেওঁ কয়। “প্ৰথম পৰ্য্যায়ত ভূতৰ ৰূপ আছিল পশুস্বৰূপ। উদাহৰণ স্বৰূপে কিছুমান প্ৰাচীন ভূত আছে যেনে পাঞ্জুৰলি (বনৰীয়া বৰাহ) আৰু পিলিচামুণ্ডি (বাঘ)। এই পশুবোৰক হয়তো প্ৰাচীন কালত কৃষকে ভয় কৰিছিল। সময়ৰ লগে লগে তুলুভা ৰজাৰ নিজৰ ‘ৰাজেন্দ্ৰ’ ৰাজকীয় ভূত স্থাপন কৰে। তেনেকৈয়ে ঐশ্বৰিক গুণসম্পন্ন ভূতৰ আগমন ঘটে যেনে জুমাদি বা ৰক্তেশ্বৰী (দূৰ্গা দেৱী দৰে)।”

অধ্যাপক বি. এ. বিবেক ৰায়ে অৱশ্যে দৈৱ আৰু ভূত শব্দৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য থকা বুলি বিবেচনা নকৰে। মাংগালুৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এমেৰিটাচ অধ্যাপক বিবেক ৰায় তাৰ পূৰ্বে কন্নড় সাহিত্য আৰু লোকসংস্কৃতিৰ শিক্ষক আছিল। তেওঁ কয়, “এই দুই শব্দৰ মাজত প্ৰকৃততে চাবলৈ গ’লে কোনো পাৰ্থক্য নাই। দুয়োটাই তুলুভা সংস্কৃতিৰ গ্ৰাম্য দেৱতাকে বুজায়। দুয়োটা শব্দ আহিছে সংস্কৃতৰ পৰা।”

কিছুমান গৱেষণাপত্ৰত উল্লেখ কৰা হৈছে কিদৰে ঔপনিৱেশিক আৰু উচ্চবৰ্ণৰ ইতিহাসবিদে ইচ্ছাকৃতভাৱে ‘দৈৱ’ শব্দটোৰ পৰিৱৰ্তন কৰি তাৰ ঠাইত ‘ভূত’ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ লয়, যাতে ব্ৰাহ্মণ্যবহিৰ্ভূত জাতিগোষ্ঠীৰ উপাস্য দেৱতাসকলৰ গুৰুত্ব কমি যায়। “দৈৱ শব্দৰ অৰ্থ ‘সত্য’ আৰু তুলু ভাষাত ‘ভূত’ মানে অতীত বা প্ৰয়াত। দুয়োটাই সংস্কৃত শব্দ,” কৰ্ণাটকৰ লোকসংস্কৃতি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰাক্তন উপাচাৰ্য্য আৰু মাংগালুৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কন্নড় বিভাগৰ প্ৰাক্তন অধ্যাপক কে চিনাপ্পা গৌড়ায়ে কয়। “যদি আমি সাহিত্যিক প্ৰেক্ষাপটত, বিশেষকৈ ‘পদ্দনা’ (লোককথাৰ কাব্য) চাও, তেতিয়া দেখা যায় যে ভূতৰ উৎপত্তি হৈছে বীৰত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰ হিচাপে, চয়তান হিচাপে নহয়। সেইকাৰণে ব্ৰাহ্মণ, মিছনেৰী আৰু ঔপনিৱেশিক গোষ্ঠীয়ে ভূত উপাসনাৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস কৰিছিল।”

তুলু সম্প্ৰদায়ৰ ব্ৰাহ্মণক বাদ দি বেছিভাগেই পৰম্পৰাগতভাৱে কোলা (দৈৱৰূপ পৰিৱেশন)ৰ সৈতে জৰিত আছিল বুলি অধ্যাপক কে চিনাপ্পাই কয়। ‘পদ্দনা’ত বৰ্ণনা থকা অনুসৰি কিছুমান কিছুমান মূল লোকবিশ্বাসমূলক কাহিনীত দলিত সম্প্ৰদায়ৰ নায়কৰ বীৰগাঁথাৰ কথা আছে যিয়ে যুদ্ধত বীৰদৰ্পে প্ৰাণাহুতি দিছে নাইবা ৰজা আৰু উচ্চবৰ্ণৰ লোকৰ হাতত প্ৰাণ হেৰুৱাইছে। কিন্তু অধ্যাপক ৰায়ে কয় যে অন্যান্য লোককাহিনীত আন আন জাতি আৰু সম্প্ৰদায়ৰ লোকৰ উপস্থিতিও দেখা যায়। তাৰ মাজত মুছলমান লোকৰ কাহিনীও অন্তৰ্ভুক্ত বুলি তেওঁ যোগ দিয়ে।

ভূতৰ ধাৰণা আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠান সম্ভৱতঃ পঞ্চদশ শতিকাৰ পৰাই প্ৰচলিত হৈছিল। চতুৰ্দশ শতিতাৰ পৰা সপ্তদশ শতিকা পৰ্যন্ত তুলুনাড় অঞ্চল যিসকল তুলুভা ৰজাৰ শাসনাধীনহৈ আছিল, তাৰে প্ৰায়ভাগেই আছিল জৈন ধৰ্মালম্বী। এই ধৰ্মত ভূতপূজাৰ কোনো স্থান নাছিল। ভূজপূজা কৰাসকল আছিল ঘাইকৈ মাটিৰ মালিক সম্প্ৰদায়ৰ লোক যেনে বণ্ট সম্প্ৰদায়। পিছলৈ জৈন সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলৰ হাতলৈও বিশাল পৰিমাণৰ মাটি অহাত তেওঁলোকেও ভূজপূজা আৰম্ভ কৰে। ১৯৭০ৰ দশকত যেতিয়া ভূমি সংস্কাৰ আইন প্ৰয়োগ কৰা হয় (কৰ্ণাটকত ১৯৬১ত বলবৎ হৈছিল) আৰু বহু বণ্টে নিজৰ মাটি এৰি দিবলগীয়া হ’ল, তেতিয়া তুলুভা সম্প্ৰদায়ৰ যিসকল লোকে মাটিৰ পট্টা লাভ কৰে, তেওঁলোকে এই প্ৰাচীন পৰম্পৰাক পুনৰাই গতি দিয়ে,” অধ্যাপক ৰায়ে কয়।

“ব্ৰাহ্মণ সমাজে বহু হিন্দু মন্দিৰৰ ভূতদেৱতাক হস্তগত কৰিবলৈ লয় আৰু ভূতৰ আচাৰ-অনুষ্ঠানত ভাগ ল’বলৈ ধৰে। তেওঁলোকে ভূত মন্দিৰসমূহৰ সংস্কাৰ সাধন কৰি, পূজাৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰীতি-নীতিখিনি পৰিচালনা কৰি আৰু ভূত পূজাৰ মাজত ব্ৰাহ্মণ্যবাদী প্ৰাৰ্থনা আৰু নীতি-নিয়ম কিছুমান অন্তৰ্ভুক্ত কৰি তেওঁলোকে এই কামত লাগিল।”

দয়ানন্দ পমবড়া সম্প্ৰদায়ৰ। অনুসূচিত জাতিৰ অন্তৰ্গত। তেওঁলোকৰ কোলা অনুষ্ঠানত ভূতৰ ৰূপ ধাৰণ কৰা শিল্পীজন সদায় এজন পুৰুষ। আৰম্ভণিতে পদ্দনা গায় পৰিয়ালটোৰ এগৰাকী মহিলাই। তেওঁ ধান কটাৰ সময়ত, আজৰি সময়ত ঘৰত বহি থাকোতে, উৎসৱৰ বতৰত আৰু তাড়ি সংগ্ৰহৰ সময়ত গোৱা গীতবোৰ গায়। অধ্যাপক গৌড়াই কয়, “পদ্দনাৰ সাহিত্যিক ঐতিহ্যৰ ধাৰক হৈছে দলিত সম্প্ৰদায়ৰ মহিলাসকল। পদ্দনাত ভূত/দৈৱৰ উৎস, তাৰ বিস্তাৰ আৰু দুঃসাহসিক কাহিনী সকলোবোৰৰ বৰ্ণনা আছে। সম্পূৰ্ণ মৌখিক এই ঐতিহ্য বহনকাৰী পৰম্পৰা সম্প্ৰদায়টোৰ নাৰীসকলে সংৰক্ষিত কৰি ৰাখিছে আৰু এই থলুৱা জ্ঞানৰ উৎসও নাৰীসকল।”

“মোৰ মা আৰু আইতাই পথাৰত কাম কৰাৰ সময়ত পদ্দনা গাইছিল। কিন্তু মোৰ পত্নীয়ে ভালদৰে নাজানে, সেয়ে ময়েই সেয়া পাঠ কৰো,” দয়ানন্দই কয়। “আগতে মহিলাক মন্দিৰ আৰু আংগন (চৌহদ য’ত অনুষ্ঠান হয়)ত প্ৰৱেশৰ অনুমতি নাছিল। আশে-পাশে তেওঁলোক গোট খাইছিল। আজিকালি তেওঁলোকক সকলোতে সোমাব দিয়ে যদিও কিছুমান ঠাইত মহিলাক ভূত/দৈৱৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিবলৈ দিয়া নহয়।”

দয়ানন্দৰ পত্নী শৈলজা এগৰাকী প্ৰাক্তন চৰকাৰী স্কুল শিক্ষয়িত্ৰী আৰু এতিয়া এগৰাকী গৃহিণী। তেওঁৰ একমাত্ৰ সন্তান কীৰ্তন ৯ম মানত পঢ়ি আছে আৰু তিনি বছৰ আগতে প্ৰথমবাৰ ভূত ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল।

পদ্দনা পৰিৱেশনৰ পিছত দৈৱ/ভূত সাজু হৈ উঠিলে মূল অনুষ্ঠান আৰম্ভ হয়। “এয়া এটি ৰীতি-নীতি সম্পৰ্কীয় পৰিৱেশন, এক ধৰণৰ ‘আচাৰ-অনুষ্ঠানভিত্তিক থিয়েটাৰ’, য’ত আছে বিভিন্ন উপকৰণ, পোছাক, সাজসজ্জা, নৃত্য-গীত, নৃত্য প্ৰযোজনা, মোহন সংলাপ, মন্ত্ৰোচ্চাৰণ, উৎসৰ্গা পৰ্ব, চন্দন-ভস্ম আদি পৱিত্ৰ বস্তুৰ বিতৰণ,” অধ্যাপক ৰায়ে কয়।

“ই একধৰণৰ আচাৰ-অনুষ্ঠানভিত্তিক থিয়েটাৰ য’ত ক্ষোভ-ৰাগ আৰু প্ৰতিবাদৰ বহিঃপ্ৰকাশ ঘটে,” অধ্যাপক গৌড়াই কয়। “মন্দিৰৰ দেৱ-দেৱতাৰ মূৰ্তিসমূহ সাধাৰণতে শান্ত ৰূপত থাকে, কিন্তু ভূতৰূপ প্ৰাণচঞ্চল, ভূতে আটাহ পাৰে। যুগ যুগ ধৰি দলিত সম্প্ৰদায়ৰ লোকে সন্মুখীন হৈ অহা দমন-উৎপীড়ন আৰু অবিচাৰৰ ইতিহাসৰেই এয়া প্ৰতিফলন।”

পোছাক আৰু গহনা-পাতি মিলি ওজন কেতিয়াবা ৬০-৭০ কিলো পৰ্য্যন্ত হয়। বিশাল আকৃতিৰ বলয়াভাযুক্ত মুকূটৰ উচ্চতা কেতিয়াবা দহ ফুট পৰ্য্যন্ত ওখ হৈ পৰে। দয়ানন্দই কেনেকৈ এই ওজন কঢ়িয়ায় আৰু কেনেকৈ ভৰিৰ ছন্দ ঠিকে ৰাখে, সেয়া এই প্ৰতিবেদকে জানিবলৈ উৎসুকতা প্ৰকাশ কৰাত দয়ানন্দই হাঁহে। তেওঁ কয়, “যিদৰে মোৰ পিতাইয়ে শিকিছিল, তেনেকৈয়ে। চাই চাই। মই তেওঁক চাই শিকিছিলো আৰু মোৰ সন্তানে মোক চাই শিকিব। এই শিল্প আয়ত্ত কৰিবলৈ কোনো স্কুললৈ যোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই, কোনো গুৰুৰ ওচৰত দীক্ষা লোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই। এয়া কেৱল পৰ্য্যবেক্ষণ আৰু অনুকৰণৰ মাজেদি শিকা হয়। বাদ্যযন্ত্ৰৰ শব্দ, উত্তাপ, পোছাক – এইবোৰেই শিল্পীজনক দৈৱ/ভূত ৰূপ ধাৰণ কৰাত সহায় কৰে।”

কোৰদব্বু দৈৱৰ কাষতে, সেই ৰাতি, এটা দশক পূৰ্বে ৰাহু গুলিগাও অনুষ্ঠিত হৈছিল। তেওঁৰ পৰিৱেশনৰ অংশ হিচাপে আছিল মুড়ি খোৱা আৰু উন্মত্ত হৈ জীয়া কুকুৰা এটাৰ ৰক্তপান কৰা। তেওঁৰ পৰিৱেশনত গধুৰ পোছাক নাছিল, মুখা নাছিল। গাত অলপ আঁক-বাক আৰু কেইডালমান ফুলৰ মালা পিন্ধি তেওঁ ভূতৰূপ ধাৰণ কৰিছিল। তথাকথিত কোনো মঞ্চ নাছিল, দৰ্শকৰ ভীৰৰ মাজেৰে তেওঁ আগুৱাই গৈছিল, দৰ্শকৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযুক্ত হৈছিল। কোনো সময়ত তেওঁ বাদ্যযন্ত্ৰকাৰীৰ ওপৰত খং কৰিছিল, কোনো সময়ত আকৌ ভূতৰ আৱেশত আহি তেওঁ বৃত্তাকাৰে ঘূৰিছিল, নাচিছিল। দৰ্শকে তেওঁ ধমক দি শান্ত কৰিছিল। তেওঁ ঘণ্টাৰ পিছত ঘণ্টা ধৰি নাচিছিল।

কোলাৰ শেষত দৈৱ/ভূতে ভুতস্থান (মন্দিৰ)ৰ চাৰিওফালে ঘূৰে, বিচনী এখন লৈ বহে। মানুহে তেওঁৰ আশীৰ্বাদ ল’বলৈ আহে। ৰাতি পোহৰ হ’বৰ হয়। শিল্পীজনে বিভিন্ন ভূমিকাত অৱতীৰ্ণ হয়। কেতিয়াবা অৰণ্যখনৰ সংৰক্ষক হয় (যিহেতু স্থানীয় দৈৱ/ভূতৰ বাবে উৎসৰ্গিত পবিত্ৰ অৰণ্য থাকে), কেতিয়াবা স্থানীয় বিবাদ নিষ্পত্তি কৰা গ্ৰামীণ আদালতৰ বিচাৰপতি। আকৌ কেতিয়াবা অনেকৰে তেওঁ মানসিক সমস্যাৰ পৰা মুক্তি পোৱাৰ বাটো দেখুৱায়। দলিত জনগোষ্ঠীৰ বিস্মৃত নায়কসকলৰ কাহিনীবোৰো তেওঁ তাৰ মাজে মাজে কৈ যায়।

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান