લ થી લાચાર, લકવાગ્રસ્ત, લોકશાહી ને લાશ

કાદિર અલી હવે ક્યારેય મારી સાથે વાત નહીં કરે.

નવેમ્બર 2025 માં હું તેમને છેલ્લી વાર મળ્યો ત્યારે તેઓ ભાગ્યે જ બોલી શકતા હતા. પતરાની છતવાળા તેમના નાના ઘરમાં ફક્ત ખાંસીનો ધીમો અવાજ સંભળાતો રહેતો. આગળના આંગણામાં કેટલીક મરઘીઓનો પીછો કરતા કૂકડાનો અવાજ પણ અશુભ લાગતો હતો. અંદર પથારીવશ કાદિર લાકડાના ખાટલા પર સૂતા હતા, તેમની તબિયત દેખીતી રીતે જ વધુ ખરાબ લાગતી હતી.

અગાઉ તેઓ મદદ વિના ચાલી શકતા હતા, ભૂતકાળની વસ્તુઓને યાદ કરી શકતા હતા અને તેમના નબળા અવાજમાં થોડી વાત કરી શકતા હતા. પરંતુ નવેમ્બર સુધીમાં તેઓ પથારીવશ થઈ ગયા હતા, તેમના લકવાની પરિસ્થિતિ વકરી હતી અને તેઓ તેમના હાથ પણ માંડ ખસેડી શકતા હતા. જોકે કાદિર ભાનમાં હતા, તેઓ પોતે જે ભૂમિ પર જન્મ્યા હતા ત્યાં રહેવાના પોતાના અધિકાર માટે આજે વર્ષોથી જેટલી બહાદુરીથી લડ્યા હતા એટલી જ બહાદુરીથી હજી પણ જિંદગી માટે લડી રહ્યા હતા.

કાદિરના 33 વર્ષના દીકરા શાહિદુલ ઇસ્લામ આસામના ગમારિગુડી ગામમાં તેમના ઘરના વરંડામાં ઊભા રહીને અમારી સાથે વાત કરી રહ્યા હતા, "લગભગ પંદર દિવસ પહેલા તેમને તાવ આવ્યો હતો અને તેમના શરીરમાં લોહીનું સ્તર ઘટી રહ્યું હતું." તેમણે કહ્યું, "હવે તેઓ નથી ખાઈ શકતા, નથી વાત કરી શકતા કે નથી હલનચલન કરી શકતા. ખબર નથી તેઓ કેટલો વખત અમારી સાથે રહેશે."

કાદિર હજી પણ સંપૂર્ણપણે જાગૃત અને સભાન હતા, જાણે કોઈ આશાનો તાંતણો ઝાલીને ટકી રહ્યા હતા. જોકે, એ આશા, એકમાત્ર દરવાજા મારફત અને તેમના પતરાના છાપરામાંની નાનકડી તિરાડ મારફત અંદર પ્રવેશેલા સૂર્યના છેલ્લા કિરણો જેટલી, ક્ષણભંગુર નીવડી હતી.

અમારી મુલાકાતના થોડા જ દિવસોમાં, 18 મી નવેમ્બર, 2025 ના રોજ, કાદિર મૃત્યુ પામ્યા. તેઓ 66 વર્ષના હતા.

એ છેલ્લી મુલાકાત દરમિયાન શાહિદુલે મારી સાથે વાત કરી હતી એ મને યાદ છે. "અમે તેમને હોસ્પિટલમાં રાખીએ તો એના ખર્ચા અમને પોસાતા નથી. તેમની પાસે મફત સારવાર લેવા માટે આયુષ્માન ભારત કાર્ડ નથી." કામ માટે સ્થળાંતર કરનાર શાહિદુલ તે સમયે તેમના બીમાર પિતાની સંભાળ રાખવા માટે 10 મહિનાથી વધુ સમયથી ઘેર હતા. પહેલેથી જ ઊંડી ભાવનાત્મક અને આર્થિક તકલીફ ભોગવી રહેલા પરિવાર માટે એ દર મહિને 20000 રુપિયાની આવકનું વધારાનું નુકસાન હતું.

2019 માં કાદિરને લકવાનો પહેલો હુમલો આવ્યો હતો. તેમના ત્રણેય દીકરા, જેઓ કેરળમાં કોફીના વાવેતરમાં અથવા અરુણાચલમાં ડ્રાઇવર તરીકેના કામ માટે, સ્થળાંતર કરે છે તેઓ, ઘેર હતા. પરંતુ તેઓ તે વખતે તેમના પિતાને હોસ્પિટલ લઈ ગયા નહોતા. તેઓને માથે વધારે મોટી ચિંતાઓ હતી. કાદિર ફોરેનર્સ ટ્રિબ્યુનલ (એફટી) માં 'શંકાસ્પદ' અથવા ડી-વોટર સ્ટેટસ સામેનો તેમનો કેસ લડી રહ્યા હતા. બારપેટામાં એફટીએ પહેલેથી જ તેમની બંને પત્નીઓ 46 વર્ષના આજીમોન નેસા, અને ઉંમરના પચાસના દાયકાની શરૂઆતમાં પહોંચેલા મર્ઝીના ખાતુનને પરદેશી જાહેર કરી દીધા હતા.

તેઓ ગુવાહાટી હાઈકોર્ટમાં આ ચુકાદાને પડકારવાની તૈયારીમાં હતા, નેશનલ રજીસ્ટર ઓફ સિટીઝન્સ (એનઆરસી - રાષ્ટ્રીય નાગરિક રજિસ્ટર) નો સુધારેલો છેલ્લો ડ્રાફ્ટ (મુસદ્દો) બહાર પડી ગયો હતો, અને આ પરિવારના બધા સભ્યોના નામ તેમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા.

33 વર્ષના મોહિદુલ ઇસ્લામ કહે છે, “ડી-વોટર કેસ ચાલતો હોવાથી અમે તેમને હોસ્પિટલમાં લઈ જવાનું વિચાર્યું નહોતું." મોહિદુલ તેમના સગાં નથી પરંતુ પરિવાર તેમને 'પૌત્ર' ગણે છે. “એ કોઈ ગંભીર હુમલો નહોતો. ગામલોકોએ સૂચવ્યું કે સ્થાનિક ઉપચારક 'એક-બાજુની બીમારી'ની સારવાર કરી શકે છે. અમે તેમને ત્યાં લઈ ગયા, સારવાર પછી તેમની પરિસ્થિતિ સ્થિર થઈ હતી પરંતુ તેઓ લકવાગ્રસ્ત રહ્યા હતા.”

એક દાયકાથી વધુ સમયથી વંશીય જૂથો વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને હિંસક હત્યાકાંડ પછી 1997 માં ભારતના ચૂંટણી પંચે આ રાજ્યમાં (આસામમાં) મતદાર યાદીઓની સઘન સુધારણા (ફેરતપાસણી) અથવા 'સફાઈ' કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. ત્યારથી કાદિર અને તેમના પરિવારની કસોટીઓ શરુ થઈ હતી. બિન-નાગરિકોને ઓળખી કાઢીને તેમને યાદીમાંથી દૂર કરવા માટેની આ કવાયતમાં મોટી સંખ્યામાં મુસ્લિમો અને રાજ્યની હિન્દુ લઘુમતીઓના લોકોને શંકાસ્પદ મતદારો તરીકે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા હતા. આસામના રહેવાસીઓ ગેરકાયદેસર પરદેશી વસાહતીઓ હોવાની શંકા હેઠળ હતા.

યાદીમાં તેમના નામ સાથે જોડાયેલ 'ડી' અક્ષર તેમની શંકાસ્પદ નાગરિકતા જાહેર કરતો હતો. 1997 માં, કાદિર અને તેમની પત્નીઓ આ રાજ્યના આશરે 3.7 લાખ આવા લોકોમાંના એક હતા. આ લેબલથી તેમની ઓળખ પર કલંક લાગ્યું હતું, પરિણામે રાષ્ટ્રની લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવાનો તેમનો અધિકાર છીનવાઈ ગયો હતો.

શાહિદુલ તેમના બાળપણના દિવસો યાદ કરે છે જ્યારે તેમના પિતાની આસપાસ ફરતું તેમનું જીવન બદલાવા લાગ્યું હતું, તેમના પિતા તે સમયે વાંસના વેપાર કરનાર અને ખાલનો પૂરવઠો પૂરો પાડનાર સફળ ઉદ્યોગપતિ હતા. શાહિદુલ કહે છે, "[2010 માં] હું 10 મા ધોરણમાં હતો ત્યારે મને પહેલી વાર ખબર પડી કે મારા પિતા અને મારી બંને માતાઓ ડી-વોટર હતા. ત્યારે મને સમજાયું કે મારા પિતા સતત તણાવમાં કેમ રહે છે. તેઓ શક્ય તેટલું કમાવા અને બચત કરવા માટે સખત મહેનત કરતા હતા. તેમણે અમને શિક્ષિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો પરંતુ અમારે માટે વસ્તુઓ ખરીદવામાં તેઓ ખૂબ જ સાવધ રહેતા હતા. તે સમયે મારા ધ્યાનમાં આવ્યું કે તેઓ ખૂબ ઝડપથી વૃદ્ધ થઈ રહ્યા હતા."

અશક્ત કાદિરે મને આસામના બાક્સા જિલ્લામાં તેમના ઘરની મુલાકાત દરમિયાન કહ્યું હતું, "મારા અને મારી પત્નીઓના અમે પરદેશી હોવા અંગેના કેસો લડવામાં ને લડવામાં હું માંદો પડી ગયો છું. ફરી મતદાન કરી શકું તે પહેલાં મારે બીજા પાંચ વર્ષ રાહ જોવી પડશે." તેઓ 2019 માં તેમણે લડેલા એફટી કેસનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા હતા.

ડી-મતદાર તરીકે વર્ગીકૃત થયાના લગભગ 21 વર્ષ પછી 2018 માં કાદિર અને તેમની પત્નીઓને એફટી તરફથી નોટિસ મળી હતી. તે વખતે આસામમાં લગભગ 100 એફટી કાર્યરત હતી. ગેરકાયદેસર પરદેશી વસાહતીઓની સમસ્યા અંગે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી સામાજિક અને રાજકીય અશાંતિના પ્રતિભાવમાં 1964માં રાજ્યમાં ફોરેનર્સ' ટ્રિબ્યુનલની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. સરહદ પોલીસ અથવા ચૂંટણી પંચ દ્વારા તેમની પાસે લાવવામાં આવેલા કેસોમાં 'પરદેશી' હોવા અંગેની શંકાસ્પદ વ્યક્તિની સ્થિતિ અંગે આ ટ્રિબ્યુનલ અભિપ્રાય આપતી હતી.

ગુવાહાટી હાઈકોર્ટના વકીલ ઓલીઉલ્લાહ લસ્કર કહે છે, "2005 સુધી, આરોપી પરદેશી હતો એ સાબિત કરવા માટે ફરિયાદીએ, રાજ્યએ સ્પષ્ટ અને બુદ્ધિગમ્ય પુરાવા આપવાના રહેતા. જોકે, સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદા (2005) એ 1983 ના કાયદાને રદ કર્યો, જેનાથી પોતે પરદેશી નથી એ પુરાવાર કરવાનો ભાર આરોપીઓ પર જ આવી ગયો."

એફટીમાં કેટલી સુનાવણીઓમાં હાજરી આપવી પડી હતી એ કાદિરને યાદ નહોતું. તેમને ફક્ત એટલું જ ખબર હતી કે તેઓ દર મહિને ત્યાં જતા હતા અને તેમના પૂર્વજોની વંશાવળીના પૂરાવાના દસ્તાવેજો ભેગા કરવા વકીલોને મળતા હતા અને જુદી જુદી સરકારી કચેરીઓના ધક્કા ખાતા હતા.

તેમની પત્ની આજીમોન યાદ કરે છે, "અમને નોટિસ મળ્યા પછી તેઓ અચાનક બદલાઈ ગયા હતા. તેઓ એક દિવસ બહાર કામ પર જતા અને પછીના બે દિવસ ઘેર જ રહેતા." તેઓ કહે છે, "ત્રણ કેસ લડવા માટે અમે અમારી પાસે જે કંઈ પૈસા હતા તે ખર્ચી નાખ્યા હતા અને અમારી 8 વીઘા જમીન પણ વેચી દીધી હતી. 1951 ના એનઆરસી અને ત્યારપછીની બધી મતદાર યાદીઓથી માંડીને બધા દસ્તાવેજો (મેળવવા) ની ગોઠવણ કરવામાં અમને ભારે ખર્ચ થયો હતો."

જેમની સામે નાગરિકતા અંગેના કેસો હોય તેવા લોકોએ તેમના પિતાઓની અથવા - જો તેઓએ 1966 પહેલાં મતદાન કર્યું હોય તો - તેમની પોતાની પ્રમાણિત મતદાર યાદીની નકલો રજૂ કરવી પડે છે. આ અને બીજા કાનૂની દસ્તાવેજો જારી કરનાર સત્તાધિકારી પાસે પ્રમાણિત કરાવેલા હોવા જોઈએ.

1951 ના એનઆરસીમાં કાદિરના પિતા યાકુબ અલીની ઉંમર 9 વર્ષની નોંધવામાં આવી હતી; પરંતુ 1967ની મતદાર યાદીમાં તેમની ઉંમર 38 વર્ષ દર્શાવવામાં આવી હતી. તદુપરાંત, 1951 ના એનઆરસીમાં કાદિરના દાદા રમઝાન અલીનું નામ રમઝાન તરીકે નહીં પરંતુ રાજીદફા બીબી તરીકે દાખલ કરવામાં આવ્યું હતું, ગામલોકો તેમને એ નામે જ બોલાવતા હતા. એફટીએ અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે રાજીદફા અને રમઝાન એક જ વ્યક્તિ હતા એ સાબિત કરવામાં કાદિર નિષ્ફળ ગયા હતા. તેમાં એવું પણ તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે 1951 ના એનઆરસીમાં રાજીદફાના દીકરા યાકુબ અલી તરીકે સૂચિબદ્ધ વ્યક્તિ કાદિરના પિતા નહોતા.

આવી અનિયમિતતાઓને ટાંકીને, બારપેટા જિલ્લામાં એફટી (નંબર 8) એ નવેમ્બર 2019 માં જાહેર કર્યું કે કાદિર "1 લી જાન્યુઆરી,1966 થી 24 મી માર્ચ,1971 ના સમયગાળા વચ્ચે (ભારતમાં રહેતા) પરદેશી હતા." તેથી, કાદિરનું ભાગ્ય આસામ અકોર્ડ (આસામ કરાર) (1985) અનુસાર નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રિપક્ષીય કરારને કારણે 1955 ના નાગરિકતા અધિનિયમમાં પણ સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. નાગરિકતા માટેની કટઓફ તારીખના આધારે તેણે કાદિર જેવા મતદારોને 10 વર્ષના સમયગાળા માટે મતદાર યાદીમાંથી દૂર કર્યા હતા. તે સમયે મતાધિકારથી વંચિત કાદિર, આસામમાં રહેવા માટે પાત્ર હતા પરંતુ તેમનો મતદાન કરવાનો અધિકાર 2029 માં પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવનાર હતો - જો તેઓ (ત્યાં સુધી) જીવતા હોય તો.

"હું અહીં મારી હાજરી સ્થાપિત કરી શક્યો હતો, પરંતુ તેઓએ મારી પત્નીઓના દસ્તાવેજોને નકારી કાઢ્યા અને તેમને પરદેશી જાહેર કર્યા હતા. એફટીના આ આદેશને પડકારવા માટે મેં ગુવાહાટી હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. આ પ્રક્રિયામાં, હું બધી રીતે બરબાદ થઈ ગયો હતો./મેં બધુંય ગુમાવી દીધું હતું." કાદિર ધંધા, જમીન અને પૈસામાં થયેલા નુકસાનનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા હતા. તેમના સારા સ્વાસ્થ્યનું નુકસાન એ લકવાના હુમલા પછી છેલ્લું અને સૌથી મહત્વનું નુકસાન હતું.

આજીમોન કહે છે, "ફોરેનર કોર્ટમાં દરેક સુનાવણી વખતે અમારે સાક્ષીઓ ભેગા કરવા પડતા, તેમના ખર્ચાઓ ઉઠાવવા પડતા અને વકીલોની ફી ચૂકવવી પડતી. આ પ્રક્રિયાએ અમને નિરાધાર બનાવી દીધા હતા. એક વર્ષમાં તેઓ [કાદિર] એટલા તણાવમાં આવી ગયા હતા કે એક દિવસ તેઓ પડી ભાંગ્યા હતા." તેમના પાડોશી 67 વર્ષના બાસેત અલી સંમત થાય છે. "તેમનું બધું સારું ચાલતું હતું. પરંતુ ડી-વોટર કેસો લડવાથી તેમને ધંધાથી માંડીને સ્વાસ્થ્ય સુધી બધું જ ગુમાવવું પડ્યું. એકવાર તેઓ બીમાર પડ્યા એ પછી ક્યારેય સ્વસ્થ થઈ શક્યા નહીં."

પોતાની તબિયતને કારણે ધીમે ધીમે કાદિરને તેમનું કામ બંધ કરવું પડ્યું હતું. આ પરિવાર ખૂબ જ કઠિન પરિસ્થિતિમાં મુકાઈ ગયો હતો, પરિવારને ઘણી વાર શાહિદુલની આવક પર આધાર રાખવા વારો આવતો હતો. પરંતુ કાદિર અડગ હતા. એ પરિસ્થિતિમાં પણ તેઓ, તેમના ગામથી રીક્ષા લઈને બારપેટા નગર અને પછી બસ મારફત, ગુવાહાટીની 135 કિલોમીટરની મુસાફરી કરતા હતા. આજીમોન કહે છે, "હા, આ બધા તણાવમાંથી પસાર થવાને લીધે તેમના લકવાની પરિસ્થિતિ વધુ વકરી હતી."

રાજકીય પરિસ્થિતિની પણ એ જ હાલત હતી. નેશનલ રજીસ્ટર ઓફ સિટીઝન્સમાં સુધારણા માટેનો ડિસેમ્બર 2014 માં શરૂ થયેલ પ્રોજેક્ટ ઓગસ્ટ 2019 માં સફળતાપૂર્વક પૂરો થયો હતો. કાદિરે એફટી સાથેનો પોતાનો કેસ ઉકેલ્યાના ત્રણ મહિના પહેલા એક અંતિમ યાદી પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી, અને તેમના પરિવારના તમામ 11 સભ્યોનો સમાવેશ રજિસ્ટરમાંથી બાકાત રાખવામાં આવેલા 19 લાખથી વધુ લોકોમાં થતો હતા. તેમના બાકાત હોવાની પુષ્ટિ કરતી અસ્વીકાર સ્લિપ મળ્યા પછી અપીલ કરવા માટે તેમની પાસે 120 દિવસનો સમય હતો. અને આસામની ફોરેનર્સ ટ્રિબ્યુનલ તેમની નાગરિકતા નક્કી કરવાની હતી.

શાહિદુલ કહે છે, "અમારે એનઆરસી માટે પણ દસ્તાવેજોની વ્યવસ્થા કરવાની હતી. એનઆરસીના પહેલા ડ્રાફ્ટમાં અમારા નામ સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા કારણ કે અમારી પાસે વારસાના પુરાવાઓ, પંચાયતો દ્વારા અપાયેલ લિંકેજના પ્રમાણપત્રો, મતદાર યાદીઓની પ્રમાણિત નકલો વિગેરે બધા જરૂરી દસ્તાવેજો હતા. પરંતુ છેલ્લા ડ્રાફ્ટમાં, અમારા માતા-પિતા વિરુદ્ધના ડી-મતદાર કેસને કારણે, અમારા સમગ્ર પરિવારના નામો ડ્રાફ્ટમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા."

2015 થી 2017 દરમિયાન કાદિર અને તેમના પરિવારના સભ્યો પણ તેમના એનઆરસી દસ્તાવેજો મેળવવા માટે ભાગદોડ કરી રહ્યા હતા. પોતાના વારસાઈનો ડેટા મેળવવા તેમને બારપેટા કલેકટોરેટ અને એનઆરસી હેલ્પ ડેસ્ક્સ પાસે પણ જવું પડ્યું હતું. આજીમોનને તેમના પિતાના જમીન દસ્તાવેજોમાં પોતાનું નામ સામેલ કરાવવું પડ્યું હતું. આ લાંબી પ્રક્રિયા થકવી નાખનાર હતી, ખાસ કરીને આ માટેના જરૂરી દસ્તાવેજો ડી-મતદાર કેસ કરતાં અલગ હતા એ કારણે.

પછીથી 2 જી જુલાઈ, 2018 ના રોજ સર્વોચ્ચ અદાલતે આદેશ આપ્યો કે ડી-મતદારો, તેમના વંશજો અથવા જે લોકોના કેસો એફટી પાસે પેન્ડિંગ છે તેઓને એનઆરસીમાં સામેલ કરવામાં આવશે નહીં, અને કાદિરના પરિવારના 11 સભ્યોના નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. એનો અર્થ એ હતો કે આ પરિવારે હવે સુનાવણીઓના બીજા દોરનો સામનો કરવાનો હતો. આ બધી ગડબડ વચ્ચે કાદિરના નાગરિકત્વના કેસનો નિકાલ થતા મળેલી રાહત નજીવી નીવડી હતી. આજીમોન અને મર્ઝીનાના કેસો હાઈકોર્ટમાં ચાલી રહ્યા છે, અને તેઓ હવે જામીન પર છે.

2023 માં કાદિરને લકવાનો બીજો હુમલો આવ્યો હતો. મોહિદુલ કહે છે કે એ પછી તેઓ તેમને ફરીથી સ્થાનિક ઉપચારકો પાસે લઈ ગયા હતા. "ડી-વોટરને કોઈ મદદ મળતી નથી, ન તો વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન, ન તો સરકારી સહાયિત સારવાર. તબીબી સારવાર ખૂબ ખર્ચાળ હોવાથી અમે ફરીથી લગભગ ત્રણ મહિના સુધી ઉપચારક પાસે સારવાર કરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો."

પરંતુ જ્યારે કાદિરની તબિયતમાં કોઈ સુધારો ન થયો ત્યારે તેઓ તેને બારપેટાના જિલ્લા મુખ્યાલયમાં ફખરુદ્દીન અલી અહમદ મેડિકલ કોલેજ અને હોસ્પિટલમાં લઈ ગયા હતા, તે તેમના ગામથી એક કલાકથી વધુ અંતરે આવેલી હતી. જોકે, ત્યાંના ડોક્ટરોને તેમના સાજા થવાની કોઈ શક્યતા દેખાતી નહોતી. ત્યારથી કાદિર ઘેર જ હતા, વાંસની લાકડીના ટેકે લંગડાતા લંગડાતા ચાલતા હતા.

જૂન 2025 માં આસામમાં સરકારની ગેરકાયદેસર પરદેશી વસાહતીઓને દેશનિકાલ કરવાની "પુશ બેક" યોજનાને કારણે તણાવ ખૂબ જ વધી ગયો હતો. મે 2025 માં સરકારે સો કરતાં વધુ લોકોને ભારત અને બાંગ્લાદેશની સરહદો વચ્ચે "નો મેન્સ લેન્ડ" માં ફસાયેલા છોડી દીધા હતા. તેમાંના કેટલાક હજી પણ નાગરિકતાના કેસો લડી રહ્યા હતા. તેનાથી કાદિરને ચિંતા થતી હતી - કારણ કે તેમની પત્નીઓને પણ હવે પરદેશી ભૂમિમાં ધકેલવામાં આવી શકે છે. તેમની નાગરિકતાના દરજ્જા વિશે કોઈ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે તો તેઓ રડવા લાગતા. આ તણાવે તેમનો જીવ લીધો હતો.

નાગરિકતા માટેનો કાદિરનો પ્રયાસ તેમના જીવનના 28 વર્ષ સુધી ચાલ્યો હતો અને અંતે પહેલા વિકલાંગતાનો અને પછીથી મોતમાં પરિણમ્યો હતો. તેમની પત્નીઓની રાષ્ટ્રીયતા હજી વિવાદમાં રહે છે, અને પરિવારનો પીછો કરતો નાગરિકતાના કેસોનો ઓછાયો તેમને સતત ડરાવતો રહે છે. શાહિદુલ કહે છે, “અમે સતત ચિંતામાં રહીએ છીએ. મારા માતા-પિતા પરદેશી થઈ જશે તો અમારું શું થશે?"

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક