पाटणा : कोविडोत्तर उपेक्षेत, स्मशानमजूरांचं जीवन'सरण'

त्याचं नाव ‘टाइमपास’. “कहेर बरपा था,” कोविड महामारीचा भयंकर काळ आठवताना तो म्हणतो, “बहुत लाश जलाया था, गिनती के बाहर हो गया था.”

पाटणा. गंगेच्या काठावरील बांस घाट. हे या भागातील पुरातन स्मशान. पाच वर्षांपूर्वी कोविड-१९ नं उच्छाद मांडलेला, तेव्हा या घाटावर एक पोरसवदा मुलगा एकामागून एक अंत्यसंस्कार उरकत होता. अविरत पेटलेल्या चितांच्या अग्नींमुळं हा प्रकाशझोतात होता. आता मात्र, शहरांतून वावरताना तो नजरेसमोरून गेला तरी कुणाचंच लक्ष वेधत नाही. बेरोजगारांच्या गर्दीत हरवलेला 'टाइमपास' आता केवळ एक विस्थापित आहे.

रोजगार ना कमाई, केवळ निरुद्देश इकडं-तिकडं भटकणं, अशानं या तरुणाचं जीवन आता त्याच्या नावागतच झालंय - ‘टाइमपास’

त्याच्या या अनोख्या नावाची हकीगत रंजक आहे. त्याचा काका जुगनू राम एकदा सिनेमा पाहून आलेला. नेमकं तेव्हाच हे पोर जन्माला आलेलं. काकाचं रिकामटेकडं भटकणं, सिनेमाला जाणं वगैरे 'टाइमपास' करण्यावरून घरातील महिलांनी चेष्टा केली. झालं, जुगनू रामनं घरात जन्माला आलेल्या पोराचं नाव त्या चेष्टेवरूनच ठेवलं ते टाइमपास.

नाव काही का असेना, माणसाला पोटासाठी राबावंच लागतं. “मी मिळेल ते काम करतो,” टाइमपास सांगतो. “मी कधी मेट्रो ट्रेनमधली संडासं साफ करतो, कधी गटारांतली घाण काढतो, कधी कुठं मरून पडलेलं डुक्कर उचलून टाकतो, तर कधी बेवारस प्रेताचा अंत्यसस्कार करतो. काहीच काम मिळालं नाही तर कचऱ्यातून भंगारही वेचून विकतो.” बेरोजगार टाइमपासनं अशी एक ना अनेक कामं शोधलीत.

शहरात कुठंही-कधीही बेवारस प्रेत आढळलं की, त्या वास मारणाऱ्या शरीराची विल्हेवाट लावण्यासाठी टाइमपास सारख्यांची मदत घेतली जाते. रेल्वेच्या रूळांवर चेंदामेंदा झालेली बॉडी असो की पाण्यात फुगलेला मृतदेह, किंवा शहरांत कुठंतरी फुटपाथवर मरून पडलेला बेवारस इसम, टाइमपासला पाचारण केलं जातं. अनेकदा पोलिसांच्या जीपमध्ये बसवून त्याला सरकारी दवाखान्याच्या डेड हाऊस जवळ सोडलं जातं. शवविच्छेदनाच्या कामांतही त्याची मदत होते.

या कामांमध्ये तो तरबेज आहे, किंवा त्यानं मृतदेहांना हाताळण्याचं खास प्रशिक्षण घेतलंय असं काही नाही. केवळ तो ‘डोम’ जातीचा आहे, म्हणून त्याच्यासारख्यांना ही कामं सांगितली जातात. ‘डोम’ हा बिहारमधील अतिवंचित सामाजिक तबका. ही जात महादलित श्रेणीत मोडते. २०२३ च्या ताज्या जातीनिहाय सर्वेक्षणानुसार, या समुदायाची लोकसंख्या २,६३,५१२ इतकी आहे; राज्याच्या १३.१ कोटी लोकसंख्येत ते केवळ ०.२० टक्के आहेत.

हिंदू समाजव्यवस्थेच्या उतरंडीत डोम ही अगदी तळवर्गातली जात. प्रबळ जातवर्गांनी रूढीपरंपरेनं यांची कामं नेमलीत. मग ते मृतदेहांची विल्हेवाट लावणं असो की गटारांची सफाई अशा हिनकस रोजगारांतच हा समाज गुंतून पडलाय.

“सुबह सात बजे से घाट पर बैठ जात है की, कघनी बॉडी आवे, कोई किसी मरे कुत्ते को उठाने बुलावे, या किसी अस्पताल से किसी बच्चे की बॉडी को दफनाने का काम आवे...” टाइमपास मगधी भाषेत बोलतो.

अंत्यसंस्कारांच्या कामांतनं तुटपुंजी कमाई होते. एका बॉडीसाठी कधी दोनशे, कधी तीनशे. फारफारतर पाचशे रुपये मिळतात. हे काम करताना त्याच्या नाकांतोंडावर ना मास्क असतो ना तळहातात मोजे.

मागच्या वेळी मे २०२१ मध्ये माझी टाइमपासशी पहिली भेट झालेली. तेव्हा कोविडचा काळ होता, नि हा पाच फूट दोन इंच उंचीचा सडपातळ सडेफटिंग मुलगा बेफिकिरीनं अंत्यसंस्कारांना अंजाम देत होता. पाच वर्षांनंतर एप्रिल महिन्यात माझी त्याची पुन्हा भेट झाली. या काळात त्याची उंची जेमतेम एक इंचभर वाढल्याचं जाणवलं. दरम्यान त्यानं त्याच्याहून दोन वर्षानं लहान असलेल्या काजलशी लग्न केलेलं. या जोडप्याला लक्ष्मी व रॉकी ही दोन मुलं आहेत.

यावेळी टाइमपास भेटला, तेव्हा तो बांस घाटावरील लिपिक ऑफीसच्या व्हरांड्यात बसलेला दिसला. पारा ४० डिग्री सेल्सिअस होता. उन्हानं अंगाची काहीली होत होती.

तो टेकून बसलेला त्या भिंतीचा आकाशी रंगच काय तो तेवढा शीतल वाटत होता. त्या भिंतीवर लिहिलेली कोविड बळींचे अंत्यसंस्कार विनामूल्य आहेत ही सूचना कोविड काळाची आठवण जागवत होती.

टाइमपासच्या डोक्यावर एक सिलिंग फॅन गरगरत होता. त्या पंख्याच्या उष्ण हवेत आणखी काही डोम लाकडी फळ्यांवर पेंगत पहुडलेले. टाइमपासप्रमाणेच तेही प्रेतांची, पर्यायानं रोजगाराची वाट पाहताहेत. गेल्या आठपंधरा दिवसांत टाइमपाससह यापैकी कुणालाच पुरेसं काम मिळालेलं नाहीय. “कभी कभी भूके पेट ही सोना पडता है” टाइमपास या कामाचं बेभरवशी स्वरूप सांगतो.

हा तोच परिसर, जिथं पाच वर्षांपूर्वी, टाइमपास नि इतर डोम रात्रंदिवस राबले. कोविडनं मेलेल्यांची प्रेतं इथंच एकामागून एक येत होती. कधी कधी एकाच ॲम्ब्युलन्समधनं तीन तीन बॉडी आणल्या जात. अंत्यसंस्कारांसाठी ताठरलेल्यांची ही भली मोठी रांग. एका एका प्रेताचा चितेवर नंबर लागायला बारा तास किंवा त्याहून जास्त वेळ लागायचा. प्रेतांच्या या तोबा गर्दीचा सामना फक्त १४ डोम करत होते. हे डोम, एकेक प्रेत चितेवर चढवून, तिथच पोटात अन्न ढकलत. निरंतर पेटत्या सरणांच्या सहवासात कोरडा पडलेला घसा घटघट पाण्यानं शमवत, नि नंबराची वाट पाहणाऱ्या प्रेतांशेजारीच घडीभर विश्रांतीही घेत.

पाटणा महानगरपालिकेनं बांस घाटावर १४ डोमांना नेमलेलं. विशेष म्हणजे यात एकही शिकलासवरलेला नव्हता. एक दोघांनी दुसऱ्या तिसऱ्या इयत्तेपर्यंत मजल मारलेली. जेमतेम माध्यमिक शाळेचीही पायरी चढलेला यात कुणी नव्हता. अशी ही जवळपास अडाणी माणसं अटीतटीच्या प्रसंगात अत्यावश्यक सेवा पुरवत होती.

कोविड काळ आ वासून प्रेतं गिळत होता. अखंड यज्ञ पेटत रहावा, तसं बांस घाटावर चिता जळत होत्या. मरणाऱ्यांची रिघ वाढतच चाललेली. बिहारमधील सर्वाधिक कोविड बळी पाटणा शहरानं पाहिले. राबणाऱ्या १४ डोमांवरील ताण वाढला, म्हणून महानगर पालिकेनं आणखी १४ डोम स्मशानमजूरांना कामाला लावलं. आता २८ लोकांचे ५६ हात अंत्यसंस्कार उरकत होते, नि तरी घडीभरही घाटावरील चिताग्नी विझत नव्हता.

“चोवीस तास प्रेतं जाळता जाळता विद्युतदाहिनीची यंत्रंही बिघडून बंद पडली,” ५० वर्षीय राज कुमार सांगतात. कोविड संक्रमित मृतदेहांचे अंत्यसंस्कार विद्युतदाहिनीतच होणं अपेक्षित होतं. पण परिस्थीती हाताबाहेर जातेय हे पाहून जवळपास ५० टक्के अंत्यसंस्कारांसाठी लाकडी सरण रचावं लागलेलं. आता मात्र परिस्थिती पूर्वपदावर आलीय. सामान्य परिस्थितीतही आता विद्युतदाहिनीतच ८० टक्के अंत्यसंस्कार होतात. अशी माहिती राज कुमार देतात. ते २०१७ पासून बांस घाटावर काम करतात. महानगर पालिकेतर्फे मृतांची नोंद ठेवणारं लिपिक खातं ते सांभाळतात.

आधी नेमलेल्या २८ लोकांकडूनही प्रेतांची विल्हेवाट लावणं अशक्य झालं. मग आणखी १२ डोम या कामात उतरवले गेले. या १२ पैकी काहींचं वय १८ पेक्षाही कमी होतं. आता स्मशानमजूरांची संख्या ४० वर पोचली. पण, नंतर आलेल्या बारा कामगारांना महानगरपालिकेनं नेमलं नव्हतं. तर मृतांच्या नातलगांनी या डोम मुलांना मदतीची याचना केलेली. ती व्याकुळ माणसं एका अंत्यसंस्कारासाठी एक ते चार हजारापर्यंतची मजूरी द्यायला राजी असत; ही रक्कम अंत्यसंस्कारांसाठी आवश्यक चार कामगारांत विभागली जायची.

या १२ मजूरांपैकी एकालाही अंत्यसंस्कारांचा पूर्वानुभव नव्हता. त्यात कोरोनानं मरणारांची दुसरी लाट इतकी भयानक होती की, या नवथर पोरांपुढं एकाच वेळी विद्युतदाहिनीत प्रेत जाळणं नि लाकडांचं सरण रचणं या दोन्ही कामांचं आव्हान उभं ठाकलं. त्यात ही प्रेतं कोविड व्हायरसनं संक्रमित. अशी मढी हाताळायची छाती या १२ मजूरांना होईना.

अखेर या बारातल्या एका कोवळ्या पोरानं ते धाडस केलं. कोविडनं संक्रमित पॅकबंद बॉडी उचलून त्यानं चितेवर ठेवली. ते पाहून इतरांची भीड चेपली. मग बाकीचे ११ जणही सराईतागत प्रेतं हाताळू लागले. कोविड संक्रमित प्रेताला स्पर्श करण्याचं धाडस दाखवणारा पहिला मुलगा होता – टाइमपास.

त्यानं पहिला अंत्यसंस्कार केला, ते प्रेत होतं एका तरूणीचं. तिचं वय, चेहरामोहरा काहीच त्याला आता आठवत नाही. ते प्रेत पांढऱ्या प्लास्टिकमध्ये गुंडाळलेलं होतं इतकंच त्याच्या लक्षात आहे. त्या मुलीच्या नातलगांनी तिचं प्रेत स्मशानघाटाच्या तिठ्यावर आणून सोडलं. नातलगही त्या प्रेताला स्पर्श करायला भीत होते. थोडा वेळ ती माणसं प्रेताजवळ थांबली नि मग अंत्यदर्शनही न घेता निघून गेली. त्यामुळं आता या अंत्यसंस्कारांची सर्व जबाबदारी या नवशिक्या मुलांचीच होती.

टाइमपासनं ते प्रेत उचललं नि मग इतर तिघंही सरसावले. मग या चौघांनी मिळून सरण रचलं. चितेला अग्नी दिला. हे काम करताना या पोरांनी ना पीपीई किट घातलेलं ना हातमोजे. फेस शील्ड किंवा एन-९५ मास्क यांसारखी संरक्षक साधनंही वापरली नाहीत.

“जे लोक एसीच्या गारगार हवेत काम करतात, त्यांना ते मास्क न् पीपीई किट वापरणं जमतं.” टाइमपास उपहासानं म्हणतो. कोविडच्या पहिल्या लाटेतच डोम मंडळींना मास्क किंवा ओव्हरकोटचा अनुभव आलेला. त्यांनी ही संरक्षक साधनं अंगावर चढवून काम करायचा प्रयत्न केला, पण घाटावर पेटत्या चितांमुळं तापमान ४२ डिग्री असायचं. त्यामुळं ओव्हरकोटमध्ये अंगाची लाही व्हायची. घामानं शरीर थबथबून जायचं. मास्कमुळं मिनिटभरातच श्वास गुदमरायचा. त्यामुळं या कामगारांनी ओव्हरकोट अडगळीत ठेवले, नि कामं केली. नंतर पावसाळ्यात या ओव्हरकोटचा उपयोग त्यांनी रेनकोटसारखा केला.

त्या कोवळ्या वयात टाइमपासला मृत्यू नि मढ्यांची अजिबात भीती वाटली नाही. मेलेलं कोंबडं आगीला भीत नाही, असं काहीसं तो त्या अवस्थेबद्दल सांगतो, “मुर्दो के बीच में पाला पोसा है माँ बाप ने, तो डर कैसे लगेगा। ”

नि जून २०२१ पर्यंत बांस घाटांवर प्रेतं येतच राहिली. एकामागोमाग एक. मोजदाद करायची फुरसतच राहू नये इतकी प्रेतं. त्या ४५ दिवसांत, टाइमपासनं एक असं सत्य अनुभवलं-पाहिलं जे आजही सरकारच्या अधिकृत आकडेवारीखाली दफन आहे.

भारत सरकारनं कोविड-१९ च्या साथीत दगावलेल्यांची आकडेवारी दिलीय, त्यात ढिसाळपणा तर होताच पण लपवाछपवीही होती.

महामारीनं देशभर हातपाय पसरले. नि झपाट्यानं कोविड-१९चे रूग्ण वाढू लागले. भारतात ४.५ कोटी संक्रमितांची नोंद झाली. जगभरात संक्रमितांच्या आकडेवारीत भारत दुसऱ्या क्रमांकावर होता. नि कोविडबळींमध्ये अधिकृत आकडेवारीनुसार भारत तिसऱ्या नंबरवर होता. सरकारनं ५,३३,८४७ कोविड बळींना अधिकृत मान्यता दिली. मात्र, जागतिक आरोग्य संघटनेचा एक अहवाल वेगळाच अंदाज वर्तवत होता. डब्ल्यूएचओ नुसार भारतात कोविड-१९मुळं प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षपणे ४७ लाख मृत्यू झाले. सरकारी आकडयांहून हे प्रमाण जवळपास दसपटीनं जादा होतं.

बांस घाटावरील रजिस्ट्रार राज कुमार सांगतात, “एरवी घाटावर दिवसाला २ ते ५ अंत्यसंस्कार होतात. कोविडच्या काळात ही संख्या दररोज ७०-८० पर्यंत पोचलेली. शिवाय, तीन आठवड्यांचा असाही काळ होता ज्यात रोज १०० ते १०५ अंत्यसंस्कार होत होते.” राज्याचा आरोग्य विभाग रोज संध्याकाळी हेल्थ बुलेटीन मधून बळींची संख्या जाहीर करत असे, तेव्हा जाहीर होणारे आकडे नि प्रत्यक्ष मृत्यूंच्या संख्येत कमालीची तफावत होती.

टाइमपास म्हणतो, गेल्या शंभर वर्षांतील माझ्या चार पिढ्यांनी जितके मृत्यू पाहिले नसतील तितके मी एकट्यानं पाहिलेत.

“बाप-दादा जिसमें खटता है, बेटा भी उसी मे खटेगा” टाइमपास परंपरेनं त्याच्या मनावर बिंबवलेलं विधीविधान सांगतो. बापजाद्याना जातीव्यवस्थेनं जे काम करणं भाग पडलं, तेच पुढच्या पिढीला करावं लागतं असं त्याला वाटतं. त्याचा अनुभवही तसाच आहे. त्याचे दोन भाऊ, २५ वर्षीय रामजाने नि २३ वर्षीय शाम, दोघंही स्मशानकामगारच आहेत. फक्त याचं नि त्यांचं स्मशान वेगवेगळं. टाइमपासची ३५ वर्षीय बहीण गौरी, लग्नानंतर ती दुसऱ्या जिल्ह्यात नांदू लागली. तिथं तिचं कुटुंबही याच कामात आहे.

पारस नि शिला देवी डोम हे टाइमपासचे आईवडील. या दोघांना स्मशानघाटावर काम करताना पाहतच तो वाढलाय. पारस प्रेतांवर अंत्यसंस्काराचं काम करत, नि शिला चिता विझल्यावर थंड झालेले कोळसे व लाकडं गोळा करत असे. हा कोळसा व लाकडं विकून तिला दिवसभरात कधी तीन तर कधी पाच रुपये मिळत. घरखर्च चालवण्यासाठी शिला बांबूची सुपंही बनवत असे. टाइमपास व त्याची भावंडं आईसोबत स्मशानभूमी झाडून स्वच्छ करत, डुकरं पाळत नि मानवी विष्ठाही साफ करत. असं जीवन जगणारांनी कधीच मानसन्मान अनुभवला नव्हता.

पण कोविड महामारीच्या निमित्तानं वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षीच टाइमपास स्मशानात काम करू लागला, नि अचानक लोक त्याला 'कोविड योद्धा' म्हणू लागले. कोरोना विषाणूच्या भीतीमुळं ज्या प्रेतांना त्यांच्या नातलगांनी बेवारस सोडलेलं, त्यांना सन्मानपूर्वक या जगातून निरोप द्यायचं काम टाइमपासनं केलं. त्याचं हे काम धोकादायक होतं तितकच धाडसी. पण राष्ट्रीय पातळीवर कोविड काळातील कामगिरीच्या ज्या यशोगाथांचा गौरव केला जातो, त्यात टाइमपासच्या कथेला दोन ओळींचंही स्थान नाहीय. या पोराला डोम समाजात शाबासी मिळाली, पण बाकी मुख्य धारेनं मात्र त्याची साधी दखलही घेतलेली नाही.

कोविड महामारी ओसरली, त्यानंतर महिन्यांनी नगरपालिकेनं नेमलेल्या 'डोम' स्मशानकर्मींना प्रत्येकी ४,५०० रुपयांचं मानधन दिलं गेलं. त्यांच्या कामगिरीला स्वातंत्र्यदिन समारंभात गौरवलं जाईल असं सांगण्यात आलेलं. पाटण्यातील गांधी मैदानात होणाऱ्या, स्वातंत्र्यदिनाच्या शासकीय कार्यक्रमाचं निमंत्रणही या कर्मचाऱ्यांना मिळालं. बांस घाटावर काम करणारे लिपिक विभागातील राज कुमार व अन्य दोघे या कार्यक्रमाला उपस्थितही राहिले. पण त्यांचा ना सन्मान झाला, ना कुणी कामाची प्रशस्ती दिली.

त्या निमंत्रणाबद्दल राज कुमार उपहासानं एक टिप्पणी करतात, “कदाचित आम्ही कोविड काळातले हिरो नव्हतोच, त्यांच्या नजरेत आम्ही त्या काळाचे व्हिलन असू शकतो, कारण कोविड हा शेवटी केवळ मृत्यूचं थैमान बघत रहायचा तमाशा होता. त्या तमाशात आम्ही प्रेतांच्या सर्वात जवळ होतो.”

महानगर पालिकेनं नेमलेल्या स्मशानकर्मींना मानधन मिळालं, तसं टाइमपासला मिळालं नाही. कारण तो मृतांच्या नातलगांच्या विनंतीवरून काम करत होता. एकुणात शासकीय पटलावर टाइमपास नावाचा कुणी त्या काळात काही कामगिरी करत होता, याचं नामोनिशान नाही. महामारीच्या त्या दुष्ट काळाला दूर लोटत, जग जसजसं पुढं चाललय, तसतसं त्या काळात विशेष कामगिरी करणारांचा विसर पडत चाललाय.

टाइमपासच्या मते, त्यानं दोनशेहून अधिक कोविड संक्रमित प्रेतांवर अंत्यसंस्कार केलेत. या कामातून त्याला ७० हजार ते एक लाख रूपये मिळाले. हे पैसे अर्थातच मृतांच्या नातलगांकडून कामाची बिदागी म्हणून मिळालेले.

डावीकडून : गोरख डोम, सनी कुमार, बिरजू राम आणि जुगनू राम हे सर्वजण 'डोम' समाजातील आहेत. बांस घाटावर कोविड-१९ संक्रमणानं मरण पावलेल्यांची रीघ लागलेली, तेव्हा यांनी वेळप्रसंगी सलग ४० तास काम करून त्या प्रेतांना सन्मानपूर्वक निरोप द्यायची व्यवस्था राखली

तो म्हणतो, “कईयों में तो पिल्लू भी पड गया था,” म्हणजे त्या काळात असेही काही मृतदेह येत, ज्यांच्या शरीरावर किडे सरपटत असत. अंत्यसंस्कारांत दिरंगाई झाल्यानं सडत चाललेल्या अशा प्रेतांना चितेवर ठेवणं, अग्नी देणं हे सोपं काम नव्हतं. काहीवेळा मृतांचे नातेवाईक बॉडी सोडून निघून जात, किंवा बेवारस प्रेतच फक्त येत असे. अशा एकाकी मृतदेहांच्या पायांतलं पैंजण, बोटांतील अंगठ्या त्यानं ठेवून घेतल्याचंही तो मान्य करतो.

“नंतर ते दागिने विकून मला काही पैसे मिळवता आले,” टाइमपास कबूली देतो. पण हा पैसा आला तसाच वेगानं खर्चही झाला. त्यानं १३,००० रुपयांत सेकंड-हॅण्ड स्कूटर घेतली, पण काही महिन्यांतच तिचं इंजिन बिघडलं. त्यामुळं ती गाडी विकली. शिवाय त्यानं स्मार्टफोन नि कपड्यांवरही पैसे खर्च केले. या मौजमजेवरील खर्चांशिवाय नेहमीच्या गरजा भागवण्यासाठीही पैसा लागतोच. त्यातच त्याच्या वडलांना एका भरधाव गाडीनं धडक मारली. या अपघातानं अंथरूणाला खिळलेल्या वडलांच्या औषधोपचारांचा ताण आला. हा अनपेक्षित खर्च भागवण्यासाठी टाइमपास ला पाळीव डुकरीण नि तिची चार पिल्लं विकावी लागली. त्यांतून १९,००० हजार रूपये मिळाले खरे, पण ते पैसेही झरझर उडून गेले.

खिशांत पैसा आला की खाण्यापिण्यावरील खर्चात हात ढिल्ला होतो, तसं झालं. त्यात दिवसरात्र मृतदेहांचा उग्र वास, त्यानं होणारी मळमळ. यावर उपाय म्हणून महुआची दारू घ्यावीच लागे. कदाचित सतत मौतींच्या सहवासाचा परिणाम असेल, एकप्रकारचं विचित्र एकटेपण माणसाला घेरत असेल. त्यामुळं खाणं-पिणं-कपडालत्ता करून माणूस ती पोकळी भरून काढू पाहत असेल. अशा खर्चातच टाइमपास नं कष्टानं कमावलेला पैसा उडून गेला. टाइमपास अशा मनःस्थितीत होता, नि २०२३ मध्ये त्याची आई वारली.

या वर्षी ३० एप्रिलला पाटण्यात गजब पाऊस झाला. त्या पावसानं गर्दनीबाग परिसरातली कच्छी तलाव वस्ती पाण्याखाली गेली. शहरातील याच झोपडपट्टीत टाइमपास वडलांसोबत राहतो. या वस्तीत आणखी वीस कुटुंब आहेत, सगळ्यांच्या घरात पाणी आलेलं. अशा नैसर्गिक आपत्तींचा सामना एकीकडं नि त्याचवेळी टाइमपास वर आणखी एक वैयक्तिक संकट कोसळलं. त्याची पत्नी काजल त्याच्या दोन मुलांना घेऊन निघून गेली. कारण, टाइमपास ला नेहमी काम मिळत नाही. त्यामुळं तो मुलाबायकोचं पालनपोषण करायला कमी पडला. त्याची बायको काजल आता एका हातबट्टीवाल्यासोबत संसार करतेय. झोपडात आता केवळ टाइमपास नि अपघातानं जायबंदी झालेले त्याचे वडील आहेत.

'डोम' समाजाच्या वस्त्या सहसा गटारं, अस्वच्छ नाले नि कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यांजवळ वसलेल्या असतात. अशा वस्त्या वेळोवेळी पूरात जमीनदोस्त होतातच. शिवाय या वस्त्या ज्या सरकारी जमिनींवर असतात, त्यांचा ताबा मिळवण्यासाठी माफिया अशा वस्त्या पेटवून देतात. त्यामुळं निवाऱ्याची चिंता टाइमपास नि त्याचे वडील पारस यांचा पिच्छा सोडत नाही.

"सरकारनं एखादी खास डोम वस्ती वसवून आमचं तिथं पूनवर्सन केलं असतं, तर किती बरं झालं असतं." सुस्कारा सोडत पारस डोम एक दिवास्वप्नं बोलून दाखवतात.

कच्छी तलाव परिसरात वेळोवेळी राजकीय सभा होतात. त्या सभांच्या ठिकाणांवरून फ्लेक्स-बॅनर पारस डोमनं गोळा केलेले. त्यांचा उपयोग करून त्यानं या वस्तीत टाइमपास साठी १० बाय १२ फुटांची झोपडी बांधली; दोन वर्षांपासून हे बापलेक या झोपडांत राहू लागले. त्यापूर्वी ते छज्जू बाग झोपडपट्टीत राहत. पण तिथं प्रशासनानं अतिक्रमण हटवण्याची कारवाई केली. त्यामुळं ते झोपडं गेलं. त्याच सुमारास टाइमपास ला कामं मिळणंही कमीकमी झालेलं. एकीकडं निवाऱ्याची चिंता, दुसरीकडं रोजगाराचा प्रश्न अशा अवस्थेत टाइमपास आला दिवस पुढं ढकलतोय.

कामधंद्याची तलाश नि हताशा हेच टाइमपासचं जगणं होऊन बसलंय. एकदा टाइमपास नि त्याचा चुलतभाऊ मंगरू डोम यांना एका बांधकामाच्या साइटवर मोलमजुरीचं काम मिळालं. “आम्ही दिवसभर विटा वहायचं काम केलं; पण तिथल्या मॅनेजरला आमच्या जातीचा पत्ता लागला. त्यानं तिथल्या तिथं आम्हाला कामावरून हाकललं. त्या दिवसाची मजूरीही दिली नाही,” टाइमपास सांगतो. टाइमपासनं अंत्यसंस्कारांच्या कामाशिवायही बरीच छोटीमोठी कामं केलीत. अजूनही तो अशाच कामांच्या शोधात असतो. कधी रोजंदारीवर मोलमजुरी, तर कधी लग्नसमारंभाचे मांडव उभारणं, वरातींमध्ये डोक्यावर दिवे घेऊन चालनं असो की लग्नाच्या जेवणावळींनंतर भांडी घासणं असो, काम मिळाल्याशी मतलब.

“जात लपवली तरच काम मिळतं,” टाइमपास समजावून सांगतो. २७ लाख लोकसंख्येच्या मोठ्या शहरात काही प्रमाणात का होईना निनावी राहता येतं; शहरांत लगेचच लोकांना तुमची जात ओळखता येत नाही, त्यामुळं आपली मूळ ओळख धुसर ठेवणं शहरात जरा सोपं जातं.

“खेड्यापाड्यांत मात्र सगळेच सगळ्यांना ओळखतात, तिथं आमच्या डोम लोकांना सहजासहजी साधं रोजंदारीचं काम मिळणंही मुश्कील जातं,” टाइमपास सांगतो.

जामुई जिल्ह्यातील सिकंदरा गावचे मुळ रहिवासी नि बांस स्मशानघाटावर रजिस्ट्रार म्हणून काम करणारे राज कुमार मात्र चिता नि राखरांगोळीच्या जगातून बाहेर पडू शकले, कारण त्यांच्या वडिलांनी त्यांना शाळा शिकवायचं पक्क ठरवलेलं. अखेरीस कुमार यांनी वडलांचं स्वप्नं पूर्ण केलं. ते जीवशास्त्र विषयाचे पदवीधर झाले; डोम समाजातून एखाद्यानं डिग्रीपर्यंत शिक्षणाची मजल मारणं ही एक दुर्मिळ कामगिरी मानली जाते.

राज कुमार यांच्या आजोबांच्या पिढीत तर परिस्थिती जास्तच हिनकस होती. ते सांगतात, “गावातील सवर्णांच्या घरासमोरून जाताना डोम समाजातील लोकांना आपल्या चपला डोक्यावर ठेवून जावं लागायचं. नि इतरांसमोर नेहमी मान झुकवूनच बोलावं लागायचं.”

डोम समाजाची अलीकडील पिढी किंचित बदल अनुभवतेय. कुमार सांगतात, “माझ्या वडिलांच्या काळात, उच्च जातीचा एखादा माणूस जवळून जाताना दिसला की खाटेवरून किंवा स्टूलवरून उठून उभं राहावं लागायचं. आम्हाला ग्लासनं पाणी प्यायची परवानगी नव्हती; आम्ही हात जोडून ओंजळीनं पाणी प्यायचो.” १९९० च्या दशकात, लालू प्रसाद यादव सत्तेवर आले, तेव्हा एक छोटा पण महत्त्वपूर्ण बदल दिसू लागला.

डोम समाजाची मुलं शाळेत जावू लागली. कुमार आपल्या शाळकरी वयातील भेदभावाच्या आठवणींना उजाळा देत म्हणतात, “किमान आम्ही शाळेची पायरी तर चढलो. पण डोम, मुसहर व चमार (हे सर्व अनुसूचित जातींचे गट) यांना जनरल कॅटेगरीच्या विद्यार्थ्यांपासून वेगळं बसवलं जायचं.”

टाइमपासला मात्र जातीपातीचं बंधन तोडायचा नवा रस्ता सापडलाय. हा मार्ग शिक्षणातून नव्हे, तर स्मार्टफोनवरील सोशल मीडियाच्या माध्यमातून त्याला गवसलाय.

काही वर्षांपूर्वी आधार कार्ड बनवताना टाइमपास नं पहिल्यांदा बंडखोरी केली. त्यानं आपलं अपमानजनक नाव बदललं – नावावरून जातीची पहेचान ही अनेक दलितांसाठी एक मोठी समस्या असते. त्याला 'लुच्ची देवी' नावाची एक आत्या आठवते; 'लुच्ची' हा शब्द बोलचालीच्या भाषेत खोटारडी या अर्थाने वापरला जातो. त्याच्या दोन काकांपैकी एकाचं नाव होतं 'अकेला' नि दुसऱ्याचं होतं 'बिमारी'. पण टाइमपासनं ठाम भूमिका घेतली आणि तो आता रोहित कुमार नावानं आपला परिचय देऊ लागला.

नि त्यानंतर टाइमपासच्या हातात आला स्मार्टफोन; तो काही केवळ शायनिंग मारण्यासाठी नाही, तर जगासमोर स्वतःची ओळख निर्माण करायचं हे साधन आहे. असं टाइमपास अर्थात रोहित कुमारचं पक्कं मत आहे.

गेल्या वर्षी, त्यानं इन्स्टाग्राम अकाउंट सुरू केलं. त्यावर त्याच्या पिढीतली मुलं करतात तेच – नाचणं, गाणं – करणं हाच हेतू होता. पण त्या प्लॅटफॉर्मवर झळकणं ही गोष्ट त्याच्यासाठी अत्यंत दिलासादायक ठरली. त्यामागचं कारण तो सांगतो,

"इन्स्टावर मला तुझी जात डोम आहे का, म्हणून कुणी विचारलं नाही!"