കോവിഡ് കുറിപ്പുകൾ: പാട്നയിലെ ഡോം സമൂഹം – കുടിയൊഴിപ്പിക്കപ്പെട്ടവരും വിസ്മരിക്കപ്പെട്ടവരും

“എല്ലാം തകർന്നടിഞ്ഞ അവസ്ഥയായിരുന്നു,” കൗതുകമുണർത്തുന്ന പേരുള്ള ടൈം പാസ് ഓർക്കുന്നു. “എണ്ണിത്തീർക്കാൻ പറ്റാത്തയത്രയും മൃതദേഹങ്ങൾ ഞാൻ ദഹിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.”

ഗംഗാതീരത്തുള്ള പാട്നയിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ ശ്മശാനമായ ബൻസ് ഘട്ടിനെ കോവിഡ്-19 ബാധിച്ച് അഞ്ച് വർഷമായി. മഹാമാരിക്കാലത്ത് കുറച്ചുകാലത്തേക്ക് മാത്രം ദൃശ്യനായ 21-കാരൻ ടൈം പാസ്, ഇന്ന് വീണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ കണ്ണിൽനിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായിരിക്കുന്നു. ജോലിയില്ലാതെയും അരികുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടുമാണ് അദ്ദേഹം നഗരത്തിൽ ജീവിക്കുന്നത്.

സ്ഥിരമായ ജോലിയോ വരുമാനമോ ഇല്ലാതെ, കിട്ടുന്ന ജോലികൾ ചെയ്ത് മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്ന ടൈം പാസ്, ഇന്ന് തന്റെ പേരുപോലെതന്നെ സമയം തള്ളിനീക്കാൻ നിർബന്ധിതനാവുന്നത് പോലെയാണ്.

പക്ഷേ, അദ്ദേഹത്തിന് ആ പേര് ലഭിച്ചതിന്റെ കഥ അതല്ല. അതിന് കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മാവനായ ജുഗ്നു റാമാണ്. ടൈം പാസ് ജനിച്ച സമയത്ത്, സണ്ണി ഡിയോളിന്റെ ഒരു സിനിമ കണ്ടു മടങ്ങിയെത്തിയതായിരുന്നു ജുഗ്നു റാം. വീട്ടിലെ സ്ത്രീകൾ അദ്ദേഹത്തെ മടിയനെന്ന് കളിയാക്കിയപ്പോൾ, അതുതന്നെ ആ കുഞ്ഞിന് പേരായി ഇടുകയാണ് ചെയ്തത്.

“ഇപ്പോൾ കിട്ടുന്ന ഏത് ജോലിയും ഞാൻ ചെയ്യും,” ടൈം പാസ് പറയുന്നു. “മെട്രോയിലെ ശുചിമുറികൾ വൃത്തിയാക്കും. ചിലപ്പോൾ ഓടകൾ വൃത്തിയാക്കും. ചിലപ്പോൾ ചീഞ്ഞുപോയ പന്നിയുടെ ജഡം എടുത്തുമാറ്റും. ചിലപ്പോൾ ആരും ഏറ്റെടുക്കാത്ത മൃതദേഹങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കും. മാലിന്യവും ശേഖരിക്കും,” കിട്ടുന്ന ജോലികൾ അദ്ദേഹം വിവരിക്കുന്നു.

നഗരത്തിന് മരിച്ചവരെയും അഴുകിയ ജഡങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട മൃതദേഹങ്ങളെയും നീക്കം ചെയ്യേണ്ടിവരുമ്പോഴെല്ലാം, ടൈം പാസിനെപ്പോലുള്ളവരാണ് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. ചീഞ്ഞ ജന്തുജഡത്തിന്റെ ദുർഗന്ധം പരന്നാൽ ടൈം പാസ് അവിടെ എത്തണം. റെയിൽപാളത്തിൽ തകർന്നുകിടക്കുന്ന മൃതദേഹമുണ്ടെങ്കിൽ വീണ്ടും അദ്ദേഹത്തെ വിളിക്കും. നഗരത്തിന്റെ ഏതെങ്കിലും കോണിൽ അനാഥമായൊരു മൃതദേഹം കിടക്കുകയാണെങ്കിൽ, പൊലീസ് ജീപ്പ് എത്തും; പോസ്റ്റ്മോർട്ടം മുറിക്ക് പുറത്ത് ടൈം പാസ് കാത്തുനിൽക്കും.

ഈ വിളികൾ വരുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന് അതിനുള്ള പ്രത്യേക പരിശീലനം ഉള്ളതുകൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് അദ്ദേഹം ഒരു ഡോം ആയതുകൊണ്ടാണ്. ബിഹാറിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അരികുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളിലൊന്നായ മഹാദളിത് വിഭാഗത്തിലാണ് ഡോം സമുദായം ഉൾപ്പെടുന്നത്. 2023-ലെ ജാതി സർവേ പ്രകാരം, ബിഹാറിലെ 13.1 കോടി ജനസംഖ്യയിൽ ഡോം സമൂഹത്തിന്റെ എണ്ണം 2,63,512 മാത്രമാണ് — ആകെ ജനസംഖ്യയുടെ വെറും 0.20 ശതമാനം.

ഹിന്ദു ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും താഴെത്തട്ടിലാണ് ഇന്നും ആ സമുദായം. മേൽജാതിക്കാർ ചരിത്രപരമായി അടിച്ചേൽപ്പിച്ച തൊഴിൽവ്യവസ്ഥയിൽനിന്ന് പുറത്തുകടക്കാൻ കഴിയാതെ, ശവസംസ്കരണ, ശുചീകരണ തൊഴിലുകളിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുകയാണ് അവരിന്നും.

“രാവിലെ ഏഴുമണിക്കുതന്നെ ശ്മശാനത്തിലെത്തി കാത്തിരിക്കും. ഒരു മൃതദേഹമെങ്കിലും വരുമോ, അഴുകിയ നായയുടെ ജഡമെങ്കിലും കൊണ്ടുവരുമോ, അല്ലെങ്കിൽ ഏതെങ്കിലും ആശുപത്രിയിൽനിന്ന് സംസ്കാരത്തിനായി ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ മൃതദേഹമെങ്കിലും എത്തുമോ എന്ന് നോക്കി,” ടൈം പാസ് പറയുന്നു. അദ്ദേഹം ഞങ്ങളോട് സംസാരിക്കുന്നത് മഗധി (മഗാഹി എന്നും എഴുതപ്പെടുന്നു) ഭാഷയിലാണ്.

ഓരോ ജോലിക്കും കിട്ടുന്നത് വളരെ തുച്ഛമായ പ്രതിഫലം മാത്രമാണ്— ചിലപ്പോൾ 200 രൂപ, ചിലപ്പോൾ 300, പരമാവധി 500 രൂപ. എല്ലാ ജോലിയും ചെയ്യുന്നത് വെറുംകൈകൾകൊണ്ട്. കൈയുറകളൊന്നുമില്ലാതെ.

ഈ റിപ്പോർട്ടർ ആദ്യമായി അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടത് 2021 മേയ് 9-നാണ്. പ്രായപൂർത്തിയാകുന്നതിന്റെ വക്കിലായിരുന്ന ടൈം പാസ് അന്ന്. 5 അടിയും 2 ഇഞ്ചും ഉയരമുള്ള, മെലിഞ്ഞ ശരീരവും ജീവിതത്തെ ലാഘവത്തോടെ കാണുന്ന സ്വഭാവമുള്ള ഒരു ചെറുപ്പക്കാരനായിരുന്നു അന്ന് ഇദ്ദേഹം. അഞ്ച് വർഷങ്ങൾക്കിപ്പുറം, ഈ വർഷം ഏപ്രിൽ 21-ന് ഞങ്ങൾ വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടി. ഉയരത്തിൽ വെറും ഒരു ഇഞ്ചോളം മാത്രമാണ് കൂടിയിരിക്കുന്നത്. തന്നെക്കാൾ രണ്ട് വയസ്സ് ഇളയ കാജലിനെ അദ്ദേഹം വിവാഹം കഴിച്ചു. അവർക്ക് രണ്ടു മക്കളാണ് ഉള്ളത്; ലക്ഷ്മിയും റോക്കിയും.

ഞങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ, ബൻസ് (മുള) ഘട്ടിലെ ഓഫീസ് വിഭാഗത്തിന്റെ തുറന്ന വരാന്തയുടെ ഒരു മൂലയിൽ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു ടൈം പാസ്. അന്നത്തെ താപനില: 40 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസ്.

ശ്മശാനത്തിന്റെ പുതുതായി നിറങ്ങൾ പൂശിയ ചുവരുകൾക്ക് കീഴിൽ കോവിഡ് കാലത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ ഇപ്പോഴും മങ്ങലോടെ അവശേഷിക്കുന്നു. ഇന്നും അവിടെ എഴുതിവെച്ചിരിക്കുന്നു: "കോവിഡ് ബാധിതരുടെ അന്ത്യകർമങ്ങൾ സൗജന്യമായി നടത്തപ്പെടുന്നു."

തലക്കുമുകളിൽ കൂടുതലും ചുടുകാറ്റുതന്നെ വീശുന്ന ഒരു ഫാൻ കറങ്ങുന്നുണ്ട്. തൊട്ടടുത്ത്, അതേ കൊടുംചൂടിൽ, കുറച്ച് ഡോം തൊഴിലാളികൾ ഒരു മരപ്പലകയിൽ പകുതിയുറക്കത്തിൽ കിടന്ന് ജോലി കിട്ടാനായി കാത്തിരിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ രണ്ടാഴ്ചയായി ഉപജീവനത്തിനായി വേണ്ടത്ര ജോലി ടൈം പാസിനും കിട്ടിയിട്ടില്ല. “ചിലപ്പോഴൊക്കെ വിശന്നുതന്നെ ഉറങ്ങേണ്ടിവരാറുണ്ട്,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

അഞ്ച് വർഷം മുമ്പ്, ഇതേ സ്ഥലത്തായിരുന്നു, മരിച്ചവർക്കിടയിൽ ഭക്ഷണം കഴിച്ചും ഉറങ്ങിയും നടന്നും വിശ്രമിച്ചുമൊക്കെ ടൈം പാസും മറ്റ് ഡോം തൊഴിലാളികളും കഴിഞ്ഞത്. രാവും പകലും ചിതകൾ എരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ദഹനത്തിനായി 12 മണിക്കൂറോ അതിലധികമോ കാത്തിരിക്കേണ്ടത്രയും മൃതദേഹങ്ങളുടെ നിര നീളുന്നുണ്ടായിരുന്നു. കോവിഡ് ബാധിച്ച് മരിച്ചവരുടെ മൃതദേഹങ്ങൾ തുടർച്ചയായി എത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ചിലപ്പോൾ ഒരൊറ്റ ആംബുലൻസിൽ മൂന്ന് മൃതദേഹങ്ങൾവരെ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നു.

പാട്ന മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ (പി.എം.സി) ബൻസ് ഘട്ടിൽ നിയമിച്ചിരുന്ന 14 ഡോം തൊഴിലാളികളും പഠനം പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ചവരായിരുന്നു. പലരും രണ്ടാം ക്ലാസിലോ മൂന്നാം ക്ലാസിലോതന്നെ സ്കൂൾ പഠനം വിട്ടിരുന്നു. ഒരാളും മിഡിൽ സ്കൂളിന് അപ്പുറം പഠിച്ചിരുന്നില്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന് അനിവാര്യമായതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ജോലികളിലൊന്നാണ് അവർ ചെയ്തിരുന്നത്. പക്ഷേ, മഹാമാരിയുടെ രൂക്ഷതയ്ക്ക് മുന്നിൽ അവരും നിസ്സഹായരായി.

അടിയന്തര സാഹചര്യം കണക്കിലെടുത്ത് പി.എം.സി. 14 ഡോം തൊഴിലാളികളെക്കൂടി നിയമിച്ചു. അങ്ങനെ 56 കൈകൾ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും മതിയായില്ല. സംസ്ഥാനത്ത് ഏറ്റവും കൂടുതൽ കോവിഡ് ബാധിതരും മരണങ്ങളും പാട്നയിലായിരുന്നു; ഏറ്റവും രൂക്ഷമായി ബാധിക്കപ്പെട്ട നഗരവും അതുതന്നെ.

“തുടർച്ചയായി 24 മണിക്കൂർ പ്രവർത്തിച്ചതുകാരണം വൈദ്യുത ശ്മശാനത്തിലെ യന്ത്രങ്ങൾപോലും തകരാറിലായി,” 50-കാരനായ രാജ് കുമാർ പറയുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് അന്ന് ഏകദേശം 50 ശതമാനം മൃതദേഹങ്ങളും വിറക് ചിതകളിൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. ഇന്ന് വീണ്ടും ഏകദേശം 80 ശതമാനം മൃതദേഹങ്ങളും വൈദ്യുത ശ്മശാനത്തിലാണ് ദഹിപ്പിക്കുന്നത്. 2017 മുതൽ ബൻസ് ഘട്ടിലെ രജിസ്ട്രേഷൻ വിഭാഗത്തിന്റെ ചുമതല വഹിക്കുന്നത് രാജ് കുമാറാണ്.

16 മുതൽ 40 വരെ പ്രായമുള്ള മറ്റ് 12 ഡോം തൊഴിലാളികളെക്കൂടി കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. അങ്ങനെ അവരുടെ മൊത്തം എണ്ണം 40 ആയി. ഇവരെ നിയമിച്ചത് മുനിസിപ്പാലിറ്റിയല്ല; പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ മൃതദേഹവുമായി എത്തിയ കുടുംബങ്ങളാണ് ഡോം സമൂഹത്തിന്റെ സഹായം തേടിയത്. ഒരു മൃതദേഹം ദഹിപ്പിക്കുന്നതിന് 1,000 മുതൽ 4,000 രൂപവരെ അവർ നൽകിയിരുന്നു. ഒരു ദഹനപ്രക്രിയക്കാവശ്യമായ നാല് തൊഴിലാളികൾക്കിടയിൽ ആ തുക പങ്കിട്ടെടുക്കുകയായിരുന്നു. ഈ 12 പേരും അതിനുമുമ്പ് ഒരിക്കലും ഈ തൊഴിൽ ചെയ്തിരുന്നില്ല. എന്നാൽ മഹാമാരിയുടെ ഭീതിജനകമായ രണ്ടാം തരംഗത്തിൽ, വിറക് ചിതയിലും വൈദ്യുത ശ്മശാനത്തിലും മൃതദേഹങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തം അവർക്ക് പെട്ടെന്നുതന്നെ ഏറ്റെടുക്കേണ്ടിവന്നു.

ആ സമയത്താണ് ടൈം പാസ് ബൻസ് ഘട്ടിലെത്തിയത്. കൂട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രായം കുറഞ്ഞ ആളായി. മഹാമാരിയുടെ ഉച്ചസ്ഥായിയിൽ പലരും ചെയ്യാൻ ഭയപ്പെട്ടിരുന്ന ജോലി ഏറ്റെടുത്തു, പുതുതായെത്തിയ ആ തൊഴിലാളി. കോവിഡ് ബാധിച്ച് മരിച്ച ഒരാളെ ദഹിപ്പിക്കൽ. അദ്ദേഹത്തെ തുടർന്ന് മറ്റുള്ള 11 പേരും മുന്നോട്ടുവന്നു.

ടൈം പാസ് ആദ്യമായി ദഹിപ്പിച്ചത് കോവിഡ് ബാധിച്ച് മരിച്ച ഒരു യുവതിയുടെ മൃതദേഹമായിരുന്നു. അവൾ എങ്ങനെയിരുന്നുവെന്നോ എത്ര വയസ്സായിരുന്നുവെന്നോ അദ്ദേഹത്തിന് ഓർമ്മയില്ല. വെളുത്ത പ്ലാസ്റ്റിക്കിൽ പൊതിഞ്ഞ ശരീരം മാത്രമാണ് ഓർമയിലുള്ളത്. മൃതദേഹം തൊടാൻപോലും ഭയമുണ്ടായിരുന്ന അവരുടെ കുടുംബം അത് ശ്മശാനത്തിന്റെ അതിർത്തിവരെ കൊണ്ടുവന്നുവെച്ച് മടങ്ങിയതായാണ് അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നത്. കുറച്ചുനേരം നിന്നശേഷം യാത്ര പറയാതെതന്നെ അവർ മടങ്ങുകയായിരുന്നു. അന്ത്യകർമങ്ങൾ നിർവഹിക്കാനുള്ള ചുമതല ടൈം പാസിന്റെ കൈകളിലായി.

ടൈം പാസും മറ്റ് മൂന്നുപേരും ചേർന്നാണ് ചടങ്ങുകൾ നിർവഹിച്ച് ചിതയ്ക്ക് തീ കൊളുത്തിയത്. പി.പി.ഇ. കിറ്റോ കൈയുറകളോ മുഖസംരക്ഷണ ഷീൽഡോ എൻ-95 മാസ്കോപോലുള്ള സുരക്ഷാ ഉപകരണങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെയായിരുന്നു ദഹനം ചെയ്യേണ്ടിവന്നത്

“അത്തരം സാധനങ്ങൾ എ.സി. മുറിയിലിരിക്കുന്നവർക്ക് പറ്റുമായിരിക്കും,” അദ്ദേഹം പരിഹാസത്തോടെ പറയുന്നു. ആദ്യ തരംഗകാലത്ത്, 42 ഡിഗ്രി ചൂടിൽ പി.പി.ഇ. കിറ്റ് ധരിക്കാൻ ശ്രമിച്ച ഡോം തൊഴിലാളികൾ മിനിറ്റുകൾക്കുള്ളിൽ വിയർത്തുകുളിച്ച് ശ്വാസംമുട്ടുകയും പലപ്പോഴും വീണുപോകുകയും ചെയ്തു. അധികം വൈകാതെ ആ കിറ്റുകൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് മഴക്കാലത്ത് മറ്റാവശ്യങ്ങൾക്കായി അവ ഉപയോഗിക്കുകയാണുണ്ടായത്.

ചെറുപ്പത്തിലേ മരണം ടൈം പാസിനെ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്നില്ല. “മൃതദേഹങ്ങൾക്കിടയിൽ ജനിച്ച് വളർന്നവർക്ക് ഒരു മൃതദേഹം കാണുമ്പോൾ ഭയവും ശക്തമായ വികാരങ്ങളും എങ്ങനെയാണ് ഉണ്ടാവുക?,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

ഒരു മൃതദേഹത്തിന് പിന്നാലെ മറ്റൊന്ന്, പിന്നെ മറ്റൊന്ന്, അങ്ങനെ 2021 ജൂൺ വരെ അവ വന്നുകൊണ്ടേയിരുന്നു. ആ 45 ദിവസങ്ങളിൽ, ഔദ്യോഗിക കണക്കുകൾക്കടിയിൽ ഇന്നും മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ഒരു യാഥാർഥ്യത്തിനാണ് ടൈം പാസ് സാക്ഷിയായത്.

ഇന്ത്യയിലെ കോവിഡ്-19 മരണസംഖ്യകളെക്കുറിച്ചുള്ള ഔദ്യോഗിക കണക്കുകൾ ഗുരുതരവും അസ്വാഭാവികവും ലജ്ജിപ്പിക്കുന്ന വിധം കുറച്ചു കാണിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു.

ലോകത്ത് സ്ഥിരീകരിച്ച കോവിഡ്-19 കേസുകളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ കേസുകളുള്ള രണ്ടാമത്തെ രാജ്യമായിരുന്നു ഇന്ത്യ — 45 മില്യൺ കേസുകൾ. ഔദ്യോഗിക കണക്കുപ്രകാരം, 5,33,847 കോവിഡ് മരണങ്ങളോടെ മരണസംഖ്യയിൽ മൂന്നാം സ്ഥാനത്തുമായിരുന്നു. എന്നാൽ, ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെ ഒരു റിപ്പോർട്ട് പ്രകാരം, കോവിഡ്-19-മായി നേരിട്ടോ പരോക്ഷമായോ ബന്ധപ്പെട്ട് ഇന്ത്യയിൽ 4.7 മില്യൺ അധിക മരണങ്ങൾ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നാണ് കണക്ക്.

“സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ ഇവിടെ രണ്ടോ അഞ്ചോ മൃതദേഹങ്ങളാണ് ദഹിപ്പിച്ചിരുന്നത്. കോവിഡ് കാലത്ത് അത് ദിവസേന 70-80-ഓളം ആയി. പിന്നെ തുടർച്ചയായി ദിവസവും 100 മുതൽ 105 വരെ മൃതദേഹങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കേണ്ടിവന്ന, മൂന്നാഴ്ച നീണ്ട ഒരു ഘട്ടമുണ്ടായിരുന്നു,” രജിസ്ട്രേഷൻ വിഭാഗം മേധാവിയായ രാജ് കുമാർ പറയുന്നു. എല്ലാ വൈകുന്നേരവും സംസ്ഥാന ആരോഗ്യവകുപ്പ് പുറത്തുവിട്ടിരുന്ന മരണക്കണക്കുകളുടെ യാഥാർഥ്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ അനുഭവവിവരണം.

നാല് തലമുറകളിലായി നൂറുവർഷം നീളുന്ന തന്റെ കുടുംബചരിത്രത്തിൽ, താൻ കണ്ടത്ര മരണങ്ങൾ മറ്റാരും കണ്ടിട്ടില്ലെന്നാണ് ടൈം പാസ് പറയുന്നത്.

“അച്ഛനും മുത്തച്ഛനും ചെയ്ത ജോലിതന്നെയാണ് മകനും ചെയ്യേണ്ടത്,” ജാതി നിർണയിച്ച ഈ തൊഴിൽ തനിക്ക് പാരമ്പര്യമായി ഏറ്റെടുക്കേണ്ടിവന്നതെങ്ങനെയെന്ന് വിശദീകരിച്ചുകൊണ്ട് ടൈം പാസ് പറയുന്നു. സഹോദരന്മാരായ 25-കാരൻ റാംജാനെയും 23-കാരൻ ശ്യാമും മറ്റ് ശ്മശാനങ്ങളിൽ ജോലി ചെയ്തിരുന്നു, ഇപ്പോഴും തുടരുന്നു. 35-കാരിയായ സഹോദരി ഗൗരി വിവാഹിതയായി മറ്റൊരു ജില്ലയിലാണ് താമസം.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാതാപിതാക്കളായ പരസ് ഡോമും ശീലാ ദേവിയും ബൻസ് ഘട്ടിൽത്തന്നെയായിരുന്നു ജോലി ചെയ്തിരുന്നത്. പരസ് മൃതദേഹങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കുന്ന തൊഴിലാളിയായിരുന്നു. ശീലയാകട്ടെ, ദഹനശേഷം ബാക്കിയാകുന്ന കനലും വിറകും ശേഖരിച്ച് ചന്തയിൽ വിറ്റ് മൂന്നോ അഞ്ചോ രൂപ സമ്പാദിക്കുമായിരുന്നു. ഉപജീവനത്തിനായി മുളകൊണ്ടുള്ള മുറങ്ങളും (ബൻസ് കാ സൂത്) അവർ ഉണ്ടാക്കുമായിരുന്നു. ടൈം പാസ് ഉൾപ്പെടെയുള്ള മക്കൾ ശ്മശാനം വൃത്തിയാക്കുക, പന്നികളെ വളർത്തുക, മനുഷ്യവിസർജ്യം നീക്കം ചെയ്യുക എന്നീ ജോലികളെല്ലാം ചെയ്തുകൊണ്ട് അമ്മയെ പിന്തുടരുമായിരുന്നു.

എന്നാൽ, 16-ാം വയസ്സിൽ ആദ്യമായി ഒരു മൃതദേഹം ദഹിപ്പിക്കാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന നിമിഷംമുതൽ, ടൈം പാസ് ഒരു കോവിഡ് മുന്നണിപ്പോരാളിയായി മാറി. കൊറോണ വൈറസിനെച്ചൊല്ലിയ ഭയവും മാറ്റിനിർത്തപ്പെടലും കാരണം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരുടെ മൃതദേഹങ്ങൾക്ക് മാന്യമായ അന്ത്യയാത്ര ഉറപ്പാക്കുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. അപകടം നിറഞ്ഞതെങ്കിലും അസ്ത് അദ്ദേഹം ധീരമായി നിർവ്വഹിച്ചു. എന്നാൽ കോവിഡിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആഖ്യാനങ്ങളിലോ ദേശീയചരിത്രത്തിലോ അതിന് ഇടമില്ല. ഡോം സമൂഹത്തിന്റെ വാമൊഴികളിൽ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിനെപ്പോലുള്ളവരുടെ അധ്വാനവും പങ്കും ഇന്നും ജീവിക്കുന്നത്. സമൂഹത്തിന്റെ മറ്റെല്ലാ ഓർമകളിൽനിന്നും അത് മായ്ച്ചുകളയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

അനേകം മാസങ്ങൾക്കുശേഷം, കോവിഡ് തരംഗം ഒടുവിൽ ശമിച്ചപ്പോൾ, മുനിസിപ്പാലിറ്റി നിയമിച്ച ഡോം തൊഴിലാളികൾക്ക് 4,500 രൂപയുടെ ഓണറേറിയം നൽകി. സ്വാതന്ത്ര്യദിനത്തിൽ അവരെ ആദരിക്കുമെന്ന അറിയിപ്പിനെത്തുടർന്ന് ഓഗസ്റ്റ് 15-ലെ ചടങ്ങിനായി പാട്നയിലെ ഗാന്ധി മൈതാനത്തിലേക്കുള്ള ക്ഷണക്കത്തും ലഭിച്ചു. രാജ് കുമാറും പ്രധാനമായും ഓഫീസ് ജോലിയിലായിരുന്ന മറ്റ് മൂന്ന് തൊഴിലാളികളുമാണ് ചടങ്ങിൽ പങ്കെടുത്തത്. പക്ഷേ ആദരം ഒന്നും ലഭിക്കാതെതന്നെ അവർ മടങ്ങി.

“ഒരുപക്ഷേ ഞങ്ങൾ വീരന്മാരായിരുന്നില്ല, വില്ലന്മാരായിരുന്നിരിക്കാം. കാരണം കോവിഡ് ഒടുവിൽ ബാക്കിയാക്കിയത് മരണത്തിന്റെ കാഴ്ചകളായിരുന്നു,” എന്ന് രാജ് കുമാർ ആ ക്ഷണത്തെപ്പറ്റി തമാശയായി പറയുന്നു.

ടൈം പാസിന് 4,500 രൂപയുടെ ഓണറേറിയം ഒരിക്കലും കിട്ടിയില്ല. സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഔപചാരിക ആദരവും അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചില്ല. ലോകം മഹാമാരി കാലത്തുനിന്ന് കൂടുതൽ അകന്നുപോകുമ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അധ്വാനവും രാജ്യത്തിന്റെ കോവിഡിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആഖ്യാനങ്ങളിൽനിന്ന് പതിയെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

താൻ 200-ലേറെ കോവിഡ് മൃതദേഹങ്ങൾ ദഹിപ്പിച്ചതായും, അതിലൂടെ 70,000 മുതൽ 1 ലക്ഷം രൂപവരെ വരുമാനമുണ്ടാക്കിയതായും അദ്ദേഹം കണക്കാക്കുന്നു. ആ വേതനം അവരുടെ കുടുംബങ്ങൾ വഴിയാണ് ലഭിച്ചത്.

“ചില മൃതദേഹങ്ങൾ വളരെ അഴുകിയ അവസ്ഥയിലായിരുന്നു, അവയിൽ ചിലതിൽ പുഴുക്കളരിച്ചിരുന്നു,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ മരിച്ചവരോടൊപ്പം ആരും കൂടെയുണ്ടായിരുന്നില്ല. അത്തരത്തിലുള്ള ഒറ്റപ്പെട്ട മൃതദേഹങ്ങളിൽനിന്ന് അദ്ദേഹം കാലിൽ ഇടുന്ന മിഞ്ചികളും വിരൽമോതിരങ്ങളും എടുത്തിരുന്നു.

“പിന്നെ അവ 9,000 രൂപയ്ക്ക് വിറ്റു,” അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നു. പണം വന്ന വേഗത്തിൽത്തന്നെ പോവുകയും ചെയ്തു. 13,000 രൂപ നൽകി ഒരു സെക്കൻഡ് ഹാൻഡ് സ്കൂട്ടർ വാങ്ങി; പക്ഷേ മാസങ്ങൾക്കകം എൻജിന്‍ പണി വന്ന് വിൽക്കേണ്ടിവന്നു. ഒരു സ്മാർട്ട്ഫോണും കുറച്ച് പുതിയ വസ്ത്രങ്ങളും വാങ്ങി. ആ കഠിനമായിരുന്ന മാസങ്ങളിൽ ജീവിക്കാനും യാത്ര ചെയ്യാനും ആവശ്യമായ ചെലവുകൾ നിവർത്തിക്കാൻ പ്രയാസകരമായിരുന്നു. തന്റെ പിതാവ് പരസിന്റെ ആശുപത്രിച്ചെലവുകൾ അടയ്ക്കാൻ പന്നിയെയും അതിന്റെ നാല് കുഞ്ഞുങ്ങളെയും 19,000 രൂപയ്ക്ക് വിറ്റു; അതിവേഗം പാഞ്ഞുവന്ന ഒരു കാറിടിച്ചതുകാരണം അദ്ദേഹം കാലൊടിഞ്ഞു കിടക്കുകയായിരുന്നു. സാധാരണ വിലയുടെ ഇരട്ടി കൊടുത്ത് ചോറും പരിപ്പും വാങ്ങേണ്ടിവന്നു. കുറച്ച് പണം മഹുവയ്ക്കായും (മഹുവപ്പൂവിൽ നിന്നും ഉണ്ടാക്കുന്ന നാടൻ മദ്യം) ചിലവായി. മൃതദേഹങ്ങളുടെ മനംമടിപ്പിക്കുന്ന ദുർഗന്ധത്തിൽനിന്ന് കുറച്ച് സ്വസ്ഥത ലഭിക്കാൻ. 2023-ലാണ് അമ്മ മരിച്ചത്.

ഈ വർഷം ഏപ്രിൽ 30-ന് പാട്നയിൽ മഴ പെയ്തപ്പോൾ, ഗാർദാനിബാഗിലെ കച്ച്ചി താലാബ് വെള്ളത്തിനടിയിലായി. ടൈം പാസും പിതാവും ഉൾപ്പെടെ ഇരുപതു കുടുംബങ്ങൾ താമസിക്കുന്ന നഗരത്തിലെ ഒരു ചേരിയാണത്. ഈ വർഷത്തെ ഹോളിക്കാലത്ത് ടൈം പാസിന്റെ ഭാര്യ കാജൽ രണ്ടു മക്കളെയും കൂട്ടി അദ്ദേഹത്തെ വിട്ടുപോയി. ദേസി മദ്യം വിൽക്കുന്ന മറ്റൊരു പുരുഷനോടൊപ്പമാണ് അവരിപ്പോൾ താമസിക്കുന്നത്. ഇപ്പോൾ ടൈം പാസും പിതാവും മാത്രമാണ് വീട്ടിൽ. ഡോം കുടിലുകൾ സാധാരണയായി ഓടകളുടെ അരികിലും മലിനമായ കുളങ്ങളുടെയും മാലിന്യകൂമ്പാരങ്ങളുടെയും സമീപത്താണ് കൂടുതലും ഉണ്ടാവാറുള്ളത്. വെള്ളപ്പൊക്കവും കുടിയൊഴിപ്പിക്കൽ ശ്രമങ്ങളും ഇവിടെ പതിവാണ്. അതിന് പുറമേ, താഴ്ന്നുകിടക്കുന്ന സർക്കാർഭൂമി കൈവശപ്പെടുത്താൻ മാഫിയക്കാർ ഈ കുടിലുകൾക്ക് തീയിടുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്.

“സംസ്ഥാന സർക്കാർ ഞങ്ങളെ ഒരു ഡോം ഖാനയിൽ [കോളനിയിൽ] പുനരധിവസിപ്പിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ അത് കുറച്ച് ആശ്വാസമായേനെ,” പരസ് ഡോം നെടുവീർപ്പിടുന്നു.

കച്ച്ചി താലാബിലെ പല രാഷ്ട്രീയറാലികളിൽനിന്നും ശേഖരിച്ച പ്ലാസ്റ്റിക് ഷീറ്റുകൾ മേഞ്ഞുകൊണ്ടാണ് പരസ്, ടൈം പാസിനായി 10x12 അടിയുള്ള ഈ കുടിൽ ഉണ്ടാക്കിയത്. രണ്ടുവർഷം മുൻപ് ഈ പ്രദേശത്ത് സ്ഥിരതാമസം തുടങ്ങുന്നതിന് മുമ്പ് ടൈം പാസ് ചജ്ജു ബാഗിലായിരുന്നു താമസം. അവിടെ ഭരണകൂടത്തിന്റെ പൊളിച്ചുനീക്കൽ നടപടിയിൽ അവർ കുടിയൊഴിപ്പിക്കപ്പെടുകയാണ് ഉണ്ടായത്. അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് തൊഴിലും കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കുന്നില്ലായിരുന്നു.

നിസ്സഹായതരായ ടൈം പാസും ബന്ധുവായ മാംഗ്രു ഡോമും ഒരു നിർമാണസ്ഥലത്ത് ജോലി തേടി. “ഞങ്ങൾ ദിവസം മുഴുവൻ ഇഷ്ടികകൾ ചുമന്നു. പിന്നെ അവിടുത്തെ മാനേജർ ഞങ്ങളുടെ ജാതി കണ്ടുപിടിച്ചപ്പോൾ, ജോലിയും കൂലിയും രണ്ടും നിഷേധിച്ചു,” അദ്ദേഹം ആരോപിക്കുന്നു. അതിനുമുമ്പ് ടൈം പാസിന് ശ്മശാന ജോലിക്കു പുറത്ത് ചിലപ്പോൾ സ്ഥിരമായി ദിവസവേതനത്തൊഴിലുകളും കിട്ടിയിരുന്നു; വിവാഹമണ്ഡപങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുക്കുക, വിവാഹയാത്രയിൽ വിളക്കുകൾ ചുമക്കുക, അതുപോലെ വിവാഹചടങ്ങുകൾക്കുശേഷം പാത്രങ്ങൾ കഴുകുക തുടങ്ങിയ ജോലികളും ചെയ്തിരുന്നു.

“എന്റെ ഡോം സ്വത്വം മറച്ചുവെച്ചാൽ മാത്രമേ ഈ ജോലി കിട്ടൂ,” അദ്ദേഹം വിശദീകരിക്കുന്നു. 2.7 മില്യണോളം ആളുകൾ താമസിക്കുന്ന ഈ വലിയ നഗരം അപരിചിതത്വത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ നൽകുന്നു. പലർക്കും തങ്ങളുടെ അരികുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട സ്വത്വം മറച്ചുവെക്കാനും മായ്ച്ചുകളയാനുമുള്ള അവസരം നൽകുന്ന ഒരു അഭയസ്ഥാനം പോലെയാണിത്.

“ഒരു ഗ്രാമമോ ചെറിയ പ്രദേശമോ ആണെങ്കിൽ എല്ലാവർക്കും എല്ലാവരെയും അറിയാം. അത്തരം ഇടങ്ങളിൽ ഒരു ഡോമിന് ദിവസവേതനത്തൊഴിലുകൾ ലഭിക്കുകയെന്നത് അസാധ്യമാണ്,” എന്ന് ടൈം പാസ് പറയുന്നു.

ജമുയി ജില്ലയിലെ സികന്ദ്ര ഗ്രാമത്തിലെ സ്വദേശിയായ രജിസ്ട്രേഷൻ ചുമതലയുള്ള രാജ് കുമാറിന് ചിതകളുടെയും ചാരത്തിന്റെയും ലോകത്തുനിന്ന് പുറത്തേക്കൊരു ജീവിതം നേടാൻ സാധിച്ചു. അതിന് കാരണം, മകനെ പഠിപ്പിക്കണമെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവിന്റെ ഉറച്ച തീരുമാനമായിരുന്നു. അങ്ങനെ അദ്ദേഹം ബയോളജിയിൽ ബിരുദം നേടി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമുദായത്തിൽ അപൂർവ്വം ചിലർക്കു മാത്രം സാധ്യമാവുന്ന നേട്ടമാണത്.

“എന്റെ മുത്തച്ഛന്റെ കാലത്ത്, മേൽജാതിക്കാരുടെ വീടിന് മുന്നിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ ഞങ്ങളുടെ സമൂഹത്തിൽപ്പെട്ടവർ ചെരിപ്പ് തലയിൽവെച്ച് കുനിഞ്ഞ് വണങ്ങേണ്ടിവരുമായിരുന്നു,” കുമാർ പറയുന്നു.

അടുത്ത തലമുറയിലെത്തിയപ്പോഴേക്കും കാര്യങ്ങളിൽ ചെറിയൊരു മാറ്റമുണ്ടായി. “എന്റെ അച്ഛന്റെ കാലത്ത്, മേൽജാതിക്കാർ നടന്നുവരുന്നത് കണ്ടാൽ കട്ടിലിലോ സ്റ്റൂളിലോ ഇരിക്കുകയാണെങ്കിൽ ഞങ്ങൾ ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ് നിൽക്കണം. ഗ്ലാസിൽനിന്ന് വെള്ളം കുടിക്കാനും അനുവാദമുണ്ടായിരുന്നില്ല. കൈകൾ ചേർത്ത് കുമ്പിളിൽ വെള്ളമെടുത്താണ് കുടിച്ചിരുന്നത്,” കുമാർ ഓർക്കുന്നു. 1990-കളിൽ ലാലു പ്രസാദ് യാദവ് അധികാരത്തിലെത്തിയതോടെയാണ് ചെറുതെങ്കിലും നിർണായകമായ മാറ്റങ്ങൾ ആരംഭിച്ചതെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

“കുറഞ്ഞത് ഞങ്ങൾക്കെങ്കിലും സ്കൂളിൽ പോകാൻ കഴിഞ്ഞു. പക്ഷേ ഡോം, മുസഹർ, ചമാർ (എല്ലാവരും പട്ടികജാതി വിഭാഗങ്ങൾ) കുട്ടികളെ ജനറൽ വിഭാഗത്തിലെ വിദ്യാർഥികളിൽനിന്ന് അകറ്റിയാണ് ഇരുത്തിയിരുന്നത്,” ക്ലാസ് മുറിയിലുണ്ടായിരുന്ന വിവേചനം അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു.

ടൈം പാസ് ഈ പ്രതിബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വിടുതൽ തേടിയത് മറ്റ് വഴികളിലൂടെയായിരുന്നു. സ്കൂളിലൂടെയല്ല; സ്മാർട്ട്ഫോണിലൂടെ തുറന്നുകിട്ടിയ സോഷ്യൽ മീഡിയയിലൂടെ.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ചെറുത്തുനിൽപ്പ് ആധാർ കാർഡ് എടുക്കുമ്പോഴായിരുന്നു. അപമാനകരമായിരുന്ന ആ പേര് അദ്ദേഹം മാറ്റി. ദളിതർക്ക് പലപ്പോഴും അപമാനകരമായ പേരുകളാണ് ഇട്ടിരുന്നത്. “ലുച്ഛി ദേവി” (നുണ പറയുന്നവൾ എന്നർത്ഥം വരുന്ന പ്രാദേശിക പദം) എന്ന പേരുള്ള ഒരു അമ്മായിയെ അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു. “അകേല” (ഒറ്റയ്ക്ക്), “ബിമാരി” (രോഗം) എന്നിങ്ങനെയായിരുന്നു രണ്ട് അമ്മാവന്മാരുടെ പേരുകൾ. എന്നാൽ ടൈം പാസ് സ്വന്തം പേര് സ്വയം തിരഞ്ഞെടുത്തു — അങ്ങനെ അദ്ദേഹം രോഹിത് കുമാർ ആയി.

പിന്നീടായിരുന്നു അദ്ദേഹം സ്മാർട്ട്ഫോൺ വാങ്ങിയത്. അത് ഒരു ആഡംബരമല്ല, തന്നെ താനായി മറ്റുള്ളവർ കാണുന്ന ഒരിടം കണ്ടെത്താനുള്ള വഴിയാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

കഴിഞ്ഞ വർഷമാണ് അദ്ദേഹം ഇൻസ്റ്റഗ്രാമിൽ അക്കൗണ്ട് തുടങ്ങിയത്. തന്റെ തലമുറയിലെ മറ്റുള്ളവരെപ്പോലെത്തന്നെ പാട്ടുപാടാനും നൃത്തം ചെയ്യാനുമുള്ള അവസരമായിട്ടായിരുന്നു അദ്ദേഹവും തുടക്കത്തിൽ സോഷ്യൽ മീഡിയയെ കണ്ടത്. ആ പ്ലാറ്റ്ഫോമിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത അനുഭവം അദ്ദേഹത്തിന് അന്ന് വലിയൊരാശ്വാസമായിരുന്നു.

“ഞാൻ ഡോമാണോ എന്ന് അവിടെ ആരും എന്നോട് ചോദിച്ചില്ല.”