ಕೋವಿಡ್‌ ಕಥನಗಳು: ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಪಾಟ್ನಾದ ಡೋಮ್‌ಗಳು

“ಕೆಹರ್ ಬರ್ಪಾ ಥಾ. ಬಹುತ್ ಲಾಶ್ ಜಲಾಯಾ ಥಾ. ಗಿನ್ತಿ ಕೆ ಬಾಹರ್ ಹೋ ಗಯಾ ಥಾ [ಸರ್ವನಾಶ ಅದು, ಬರೀ ಗಜಿಬಿಜಿ. ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಹೆಣಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟಿದ್ದೆವು,]” ಎಂದು ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಎಂಬ ವಿಚಿತ್ರ ಹೆಸರಿನ ವ್ಯಕ್ತಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಕೋವಿಡ್‌-19 ಗಂಗಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಟ್ನಾದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಚಿತಾಗಾರ ಬಾನ್ಸ್ ಘಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮರಣಮೃದಂಗ ಬಾರಿಸಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ. 21 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಮತ್ತೆ ಯಾರಿಗೂ ಬೇಡವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಬದುಕಿಗೆ ಮರಳಿದ್ದರು. ಮಹಾಮಾರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಕೆಲಕಾಲ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬೇಕಾಗಿದ್ದರು. ಈಗ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಯಾರೂ ಗುರುತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೆಲಸವಿಲ್ಲದೆ ದಿವಾಳಿಯಾಗಿ ಬೀದಿ ಬೀದಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಸರಿಯಾದ ಉದ್ಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ, ಆದಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿರುವ ಇವರು, ಈಗ ತನ್ನ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ — “ಟೈಮ್ ಪಾಸ್” (ಕಾಲಹರಣ) ಮಾಡಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಹೆಸರು ಅವರಿಗೆ ಈಗಿನ ದುಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅವರ ಮಾವ ಜುಗ್ನು ರಾಮ್. ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜುಗ್ನು ರಾಮ್ ಆಗಷ್ಟೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದ ಸನ್ನಿ ಡಿಯೋಲ್ ಅವರ ಒಂದು ಸಿನಿಮಾ ನೋಡಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಆಗ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹೆಂಗಸರು ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ, ಅಬ್ಬೆಪಾರಿಯಂತೆ ಸುಮ್ಮನೆ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ (ಟೈಮ್‌ ಪಾಸ್‌ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂದು ತಮಾಷೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ತಮಗೆ ಮಾಡಿದ ಆ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನೇ ಜುಗ್ನು ರಾಮ್ ನವಜಾತ ಮಗುವಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿ ಇಟ್ಟರು.

“ಮೆಟ್ರೋದಲ್ಲಿ ಕಕ್ಕುಸು ತೊಳೆಯುವುದು, ಚರಂಡಿ ಕ್ಲೀನ್‌ ಮಾಡುವುದು, ಸತ್ತು ಕೊಳೆತು ಬಿದ್ದಿರುವ ಹಂದಿಗಳನ್ನು ಎತ್ತುವುದು, ಅನಾಥ ಶವಗಳ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು, ಕಸ ಎತ್ತುವುದು, ಹೀಗೆ ಈಗ ನಾನು ಸಿಕ್ಕ ಸಿಕ್ಕ ಕೆಲಸವೆಲ್ಲಾ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ,” ಎಂದು ಟೈಮ್‌ ಪಾಸ್‌ ಹೇಳಿದರು.

ಕೊಳೆತು ಬಿದ್ದಿರುವ ಅನಾಥ ಹೆಣಗಳನ್ನು ತೆರವು ಮಾಡಬೇಕಾದಾಗೆಲ್ಲಾ ನಗರಕ್ಕೆ ಟೈಮ್‌ ಪಾಸ್‌ ಅವರಂತವರ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೋ ಬಿದ್ದಿರುವ ಹೆಣದ ದುರ್ವಾಸನೆ ಗಾಳಿಯ ಮೂಲಕ ಸಿಟಿಯ ತುಂಬಾ ಹಬ್ಬಿದಾಗ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಅವರನ್ನು ಕರೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರೈಲ್ವೆ ಹಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಶವ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಅವರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಿಟಿಯ ಯಾವುದೋ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನಾಥ ಶವ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ, ಅವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಪೊಲೀಸ್ ಜೀಪ್ ಬರುತ್ತದೆ, ಅವರು ಮರಣೋತ್ತರ ಪರೀಕ್ಷೆ ಕೊಠಡಿಯ ಹೊರಗೆ ಕಾಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

ಆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಅವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಅವರು ಡೋಮ್ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿ ಆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಡೋಮ್‌ಗಳು ಮಹಾದಲಿತರು, ಇವರದ್ದು ಬಿಹಾರದ ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದುಳಿದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. 2023ರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಜಾತಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 2,63,512 ಆಗಿದ್ದು, ಬಿಹಾರದ ಒಟ್ಟು 13.1 ಕೋಟಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೇವಲ ಶೇಕಡಾ 0.20 ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟವರು ಡೋಮ್‌ ಜನರು. ಹೆಣ ಎತ್ತುವುದು, ಸಪಾಯಿ ಕೆಲಸ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಬಲ ಜಾತಿಗಳು ಇವರ ಮೇಲೆ ಹೇರಿದ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಇಂದಿಗೂ ನರಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

“ಸಾತ್‌ ಬಜೆ ಸೆ ಘಾಟ್‌ ಪರ್‌ ಬೈಠ್‌ ಜಾತಾ ಹೈ ಕಘಾನಿ ಬಾಡಿ ಆವೆ, ಕೋಯಿ ಕುತ್ತಾ ಆವೆ, ಕೋಯಿ ಬಚ್ಚಾ ಆವೆ [ಬೆಳಗ್ಗೆ ಏಳು ಗಂಟೆಯಿಂದ ಘಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಯಾರಾದರೂ ಹೆಣ ತರಬಹುದು, ಸತ್ತು ಕೊಳೆತು ಹೋದ ನಾಯಿ ಬರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಮಗುವಿನ ಹೆಣ ಬರಬಹುದು],” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌. ಅವರು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಗಧಿ (ಮಗಹಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು…

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಹಣವೂ ಕಡಿಮೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 200 ರೂಪಾಯಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 300 ರೂಪಾಯಿ, ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ 500 ರೂಪಾಯಿ. ಎಲ್ಲಾ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಗ್ಲೌಸ್‌ ಹಾಕದೆ ಬರಿಗೈಯಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಈ ವರದಿಗಾರರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದ್ದು 2021ರ ಮೇ 9ರಂದು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಯೌವನಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. 5 ಅಡಿ 2 ಇಂಚು ಎತ್ತರದ, ತೆಳ್ಳಗಿನ ದೇಹದ, ನಿರ್ಭಾವುಕ ಮುಖದ ಹುಡುಗ ಆಗ. ಐದು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಈ ಏಪ್ರಿಲ್ 21ರಂದು ಮತ್ತೆ ಆವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದೆವು. ಆಗ ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಒಂದು ಇಂಚಿನಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದರು. ತಮಗಿಂತ ಎರಡು ವರ್ಷ ಚಿಕ್ಕವರಾದ ಕಾಜಲ್ ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಈಗ ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮತ್ತು ರಾಕಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ತಂದೆ.

ನಾವು ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಆವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದಾಗ, ಬಾನ್ಸ್‌ (ಬಿದಿರು) ಘಾಟ್‌ನ ಕಚೇರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಜಗುಲಿಯ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. 40 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ಉರಿಬಿಸಿಲಿನ ದಿನ ಅದು.

ಚಿತಾಗಾರದ ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಳಿದ ಬಣ್ಣಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಕೊರೊನಾ ವೈರಸ್‌ನ ನೆನಪುಗಳು ಇನ್ನೂ ಮಸುಕಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದವು. “ಕೋವಿಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೃತರಾದವರ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,” ಎಂಬ ಗೋಡೆ ಮೇಲಿನ ಮಸುಕಾದ ಬರಹವನ್ನು ಈಗಲೂ ಕಾಣಬಹುದು.

ಅವರ ತಲೆ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಫ್ಯಾನ್‌ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬಿಸಿಗಾಳಿಯಷ್ಟೇ ಅದರಿಂದ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ, ಆ ಸುಡು ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮರದ ಹಲಗೆಯ ಮೇಲೆ ಡೋಮ್ ಸಮುದಾಯದ ಕೆಲವರು ಅರೆನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಕೆಲಸ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಳೆದ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳಿಂದ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ. “ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಹಸಿದ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಮಲಗುತ್ತೇನೆ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು.

ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಮತ್ತು ಇತರ ಡೋಮ್‌ ಜನರು ಇದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಣಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಮಲಗುತ್ತಾ, ಓಡಾಡುತ್ತಾ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಸಮಯ ಕಳೆದಿದ್ದರು. ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಚಿತೆಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಾಲು ಸಾಲುಗಳು ಹೆಣಗಳು 12 ಗಂಟೆಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಚಿತೆಯೇರಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೋವಿಡ್‌ನಿಂದ ಸತ್ತವರ ಶವಗಳು ದಂಡು ದಂಡಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದೇ ಆಂಬುಲೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶವಗಳನ್ನು ತರಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಪಾಟ್ನಾ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ (ಪಿಎಂಸಿ) ಬಾನ್ಸ್‌ ಘಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಎಲ್ಲಾ 14 ಡೋಮ್‌ ಜನರು ಶಾಲೆ ಬಿಟ್ಟವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಹಲವರು 2 ನೇ ಅಥವಾ 3 ನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲೇ ಓದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಒಬ್ಬರೂ ಮಧ್ಯಮ ಶಾಲೆಯ ಹಂತವನ್ನು ದಾಟಿರಲಿಲ್ಲ. ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆ ದುರಂತ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು ಅಂದರೆ, ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದರು.

ಪಿಎಂಸಿ ತುರ್ತು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೂ 14 ಡೋಮ್‌ ಜನರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಆದರೂ, ಒಟ್ಟು 56 ಕೈಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೂ ಮುಗಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೋವಿಡ್ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಾವಿನ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವರದಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪಾಟ್ನಾ, ಬಿಹಾರದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸೋಂಕು ಬಾಧಿತ ನಗರವಾಗಿತ್ತು.

“24 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಪರಿಣಾಮ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಚಿತಾಗಾರದ ಯಂತ್ರಗಳೂ ಕೆಟ್ಟುಹೋದವು,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ 50 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್‌. ಹಾಗಾಗಿ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 50 ರಷ್ಟು ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಚಿತೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ನಡೆದವು. ಇವತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್‌ ಯಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತೆ ಶೇಕಡಾ 80 ಕ್ಕೆ ಏರಿದೆ. ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್‌ ನೋಂದಣಿ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದು, 2017ರಿಂದ ಈ ಘಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಮತ್ತೆ 16ರಿಂದ 40 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದೊಳಗಿನ 12 ಡೋಮ್‌ ಜನರನ್ನು ಕರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆ 40 ಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಅವರನ್ನು ಪುರಸಭೆ ನೇಮಿಸಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ದುಃಖತಪ್ತ ಕುಟುಂಬಗಳು ಡೋಮ್‌ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬವು ಅವರಿಗೆ 1,000 ರಿಂದ 4,000 ರೂಪಾಯಿವರೆಗೆ ಹಣ ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಸುವ ನಾಲ್ವರು ಕಾರ್ಮಿಕರ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ 12 ಮಂದಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಶವಸಂಸ್ಕಾರದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಯಾನಕ ಕೋವಿಡ್ ಎರಡನೇ ಅಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಏಕಾಏಕಿ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಚಿತೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್‌ ಚಿತಾಗಾರ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟರು.

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಮುಂದೆ ಬಂದದ್ದು ಬಾನ್ಸ್‌ ಘಾಟ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಟೈಮ್‌ ಪಾಸ್. ಮಹಾಮಾರಿಯ ತೀವ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರು ಮಾಡಲು ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದ ಕೆಲಸವೊಂದನ್ನು ಆವರು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು - ಕೋವಿಡ್‌-19 ಸೋಂಕಿನಿಂದ ಮೃತಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶವಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು. ಆವರನ್ನು ನೋಡಿ ಉಳಿದ 11 ಮಂದಿಯೂ ಅದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಮುಂದೆ ಬಂದರು.

ಅವರು ಮೊದಲು ದಹನ ಮಾಡಿದ್ದು ಕೊರೊನಾ ವೈರಸ್‌ಗೆ ಬಲಿಯಾದ ಒಬ್ಬಳು ಯುವತಿಯ ಶವವನ್ನು. ಆಕೆ ನೋಡಲು ಹೇಗಿದ್ದಳು ಅಥವಾ ಆಕೆಯ ವಯಸ್ಸು ಎಷ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಕೆಯ ಶವವನ್ನು ಬಿಳಿ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಮಾತ್ರ ನೆನಪಿದೆ. ಆಕೆಯ ಶವವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೂ ಹೆದರಿದ ಮನೆಯವರು ಸ್ಮಶಾನದ ಬಾಗಿಲಿನ ವರೆಗೆ ತಂದು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆಕೆಯ ಮನೆಯವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಅಲ್ಲಿದ್ದು, ಅಂತಿಮ ವಿದಾಯವನ್ನೂ ಹೇಳದೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿದ್ದರು. ಕೊನೆಗೆ ಆಕೆಯ ಅಂತಿಮ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಟೈಮ್‌ ಪಾಸ್ ಮೇಲೆಯೇ ಬಿತ್ತು.

ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಮತ್ತು ಇತರ ಮೂವರು ಸೇರಿ ಆಕೆಯ ಅಂತಿಮ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಚಿತೆಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದರು. ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಪಿಪಿಇ ಕಿಟ್‌, ಕೈಗವಸುಗಳು, ಫೇಸ್‌ ಶೀಲ್ಡ್‌ ಅಥವಾ ಎನ್‌-95 ಮಾಸ್ಕ್‌ ಯಾವುದೇ ರಕ್ಷಣಾ ಸಾಧನಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದರು.

“ಅದು ಎಸಿಯಲ್ಲಿ [ಹವಾನಿಯಂತ್ರಣ] ಇರುವವರಿಗಷ್ಟೇ ಉಪಯೋಗ ಆಗಬಹುದು,” ಎಂದು ಅವರು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೋವಿಡ್‌ನ ಮೊದಲ ಅಲೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಡೋಮ್‌ಗಳು 42 ಡಿಗ್ರಿ ಉರಿ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಕವಚಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಬೆವರಿನಿಂದ ಅವರ ಶರೀರ ತೋಯ್ದು ಉಸಿರುಗಟ್ಟಿದಂತಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಪದೇ ಪದೇ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಆ ಕಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಬಿಸಾಡಿದರು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬೇರೆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದರು.

ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಅವರಿಗೆ ಸಾವಿನ ಭಯ ಇರಲಿಲ್ಲ. “ಮುರ್ದಾ ಕೆ ಬೀಚ್‌ ಮೇ ಪಾಲಾ ಪೋಷಯಾ ಹೈ. ತೋ ಮಾಯಾ ಕೈಸೆ ಲಗೇಗಾ [ಹೆಣಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದವನಿಗೆ, ಹೆಣವನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾವುದೇ ಭಾವನೆ ಹುಟ್ಟಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?]” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು.

ಒಂದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದು, ಅದರ ಹಿಂದೆ ಇನ್ನೊಂದು, ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಣಗಳು ಬರುತ್ತಲೇ ಇದ್ದವು. 2021ರ ಜೂನ್‌ವರೆಗೆ ಹೀಗೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಆ 45 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಇಂದಿಗೂ ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂತುಹೋಗಿರುವ ಸತ್ಯವೊಂದಕ್ಕೆ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಸಾಕ್ಷಿಯಾದರು.

ಭಾರತದ ಕೋವಿಡ್‌-19 ಸಾವಿನ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾದ ಲೋಪಗಳಿದ್ದವು, ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.

ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ದೃಢೀಕೃತ ಕೋವಿಡ್‌-19 ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತ್ತು. ಸುಮಾರು 4.5 ಕೋಟಿ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮಹಾಮಾರಿಯ ಅಂತಿಮ ಲೆಕ್ಕಚಾರದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾವಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿತು. 5,33,847 ಕೋವಿಡ್‌-19 ಸಾವುಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಆದರೆ, ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೋವಿಡ್‌ಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 47 ಲಕ್ಷ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಾವುಗಳು ಸಂಭವಿಸಿವೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.

“ಇತರ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ 2 ರಿಂದ 5 ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕೋವಿಡ್‌ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ 70 ರಿಂದ 80 ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಅಲ್ಲದೆ, ಮೂರು ವಾರಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರತಿದಿನ 100 ರಿಂದ 105 ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ನಡೆದವು,” ಎಂದು ನೋಂದಣಿ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಈ ಹೇಳಿಕೆಯು ಸರ್ಕಾರದ ಹೆಲ್ತ್‌ ಬುಲೆಟಿನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಸಂಜೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಡಿಮೆ ಸಾವಿನ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ವಾಸ್ತವತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಶತಮಾನದ ಇತಿಹಾಸ ಇರುವ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ನಾಲ್ಕು ತಲೆಮಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೊಬ್ಬರೂ ತನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಸಾವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ ಎಂದು ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

“ಬಾಪ್-ದಾದ ಜಿಸ್ಮೇ ಖಟ್ಟಾ ಹೈ. ಬೇಟಾ ಭಿ ಉಸಿ ಮೇ ಖಾಟೇಗಾ [ತಂದೆ-ತಾತ ಯಾವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಮಗನೂ ಅದನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ],” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌. ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಈ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಾನು ನಿಯಮದಂತೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಾಯಿತು ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಇಬ್ಬರು ಅಣ್ಣಂದಿರಾದ ರಾಮಜಾನೆ (25) ಮತ್ತು ಶ್ಯಾಮ್‌ (23) ಕೂಡ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸ್ಮಶಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಈಗಲೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಅಕ್ಕ ಗೌರಿ (35) ಮದುವೆಯಾಗಿ ಬೇರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಇವರ ತಂದೆ ಪರಸ್‌ ಡೋಮ್‌ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಶೀಲಾ ದೇವಿ ಕೂಡ ಬಾನ್ಸ್‌ ಘಾಟ್‌ನಲ್ಲೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರಸ್‌ ಚಿತಾಗಾರ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಶೀಲಾ ಚಿತೆಯಲ್ಲಿ ಉರಿದು ಉಳಿದ ಇದ್ದಿಲು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರಿ 3 ರಿಂದ 5 ರೂಪಾಯಿ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೀವನ ಸಾಗಿಸಲು ಶೀಲಾ ಅವರು ಬಿದಿರಿನ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನೂ (ಬಾನ್ಸ್‌ ಕಾ ಸೂತ್‌) ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಸೇರಿದಂತೆ ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಅವರ ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಓಡಾಡುತ್ತಾ, ಚಿತಾಗಾರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವುದು, ಹಂದಿಗಳನ್ನು ಸಾಕುವುದು, ಮಾನವ ಮಲವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಆದರೆ ತಮ್ಮ 16 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಮುಂದೆ ಬಂದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ, ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಅವರು ಕೊರೋನ ವಾರಿಯರ್‌ ಆಗಿ ಬದಲಾದರು. ಕೊರೊನಾ ವೈರಸ್‌ ಬಗ್ಗೆ ಇದ್ದ ಭಯ ಮತ್ತು ಕಳಂಕದಿಂದಾಗಿ ಮನೆಯವರಿಂದ ಮುಟ್ಟಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಶವಗಳಿಗೆ ಘನತೆ ಅಂತಿಮ ವಿದಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಆ ಕೆಲಸ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು, ಶ್ಲಾಘನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೋವಿಡ್‌ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಅವರಂತವರ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಡೋಮ್‌ ಸಮುದಾಯದೊಳಗೆಯೇ ಅವರ ಕಥೆ ಮೌಖಿಕವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಸಮಾಜದ ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಾಧನೆಯ ಕಥನ ಅಳಿಸಿಹೋಗಿದೆ.

ತಿಂಗಳುಗಳು ಕಳೆದ ನಂತರ, ಕೋವಿಡ್‌ ಅಲೆ ಕೊನೆಗೂ ತಗ್ಗಿದಾಗ, ಪುರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಡೋಮ್‌ಗಳಿಗೆ 4,500 ರೂಪಾಯಿಗಳ ಗೌರವಧನ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆಯಂದು ಅವರನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂಬ ಮಾತು ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆಗಸ್ಟ್‌ 15 ರ ಸಮಾರಂಭದ ದಿನ ಪಾಟ್ನಾದ ಗಾಂಧಿ ಮೈದಾನಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್‌ ಮತ್ತು ಇತರ ಮೂವರು ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುಮಾಸ್ತರು, ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಯಾರಿಗೂ ಸನ್ಮಾನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ವಾಪಸ್‌ ಕಳುಹಿಸಿದರು.

“ಬಹುಶಃ ನಾವು ಹೀರೋಗಳಲ್ಲ, ವಿಲನ್‌ಗಳು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೋವಿಡ್‌ ಸಮಯವೆಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸಾವಿನ ದೃಶ್ಯಗಳೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು,” ಎಂದು ಈಗ ಆ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್‌ ತಮಾಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಅವರಿಗೆ ಆ 4,500 ರೂಪಾಯಿಗಳ ಗೌರವಧನವೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸನ್ಮಾನವೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತು ಕೊರೋನ ಮಹಾಮಾರಿಯ ನೆನಪುಗಳಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಆ ಕಾಲದ ಕುರಿತ ದೇಶ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಕಥನದಿಂದ ಇವರ ಶ್ರಮವೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಳಿಸಿಹೋಗುತ್ತಿದೆ.

ತಾನು 200 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಕೋವಿಡ್‌ಗೆ ಬಲಿಯಾದವರ ಶವಗಳ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವರು ಅಂದಾಜಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರಿಂದ 70,000 ರಿಂದ 1 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿವರೆಗೆ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆ ಹಣವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದು ಮೃತರ ಕುಟುಂಬಗಳೇ.

“ಕಯಿಯೋ ಮೆ ತೋ ಪಿಲ್ಲು ಭಿ ಪಡ್‌ ಗಯಾ ಥಾ [ಕೆಲವು ಶವಗಳು ಕೊಳೆತು ಕೀಟಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು],” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಶವದ ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರು ಯಾರೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅನಾಥವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಆ ಶವಗಳ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಇವರು ಗೆಜ್ಜೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಂಗುರಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

“ನಾನು ಅವುಗಳನ್ನು 9,000 ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಮಾರಿದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆ ಬಂದ ಆ ಹಣ, ಹಾಗೆಯೇ ಖಾಲಿಯಾಯಿತು. 13,000 ರೂಪಾಯಿ ಕೊಟ್ಟು ಒಂದು ಹಳೆಯ ಸ್ಕೂಟರ್‌ ಖರೀದಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅದರ ಎಂಜಿನ್ ರಿಪೇರಿ ಮಾಡಿಸಬೇಕಾದಾಗ ಕೆಲ ತಿಂಗಳಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾರಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರು ಒಂದು ಮೊಬೈಲ್‌ ಫೋನ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಖರೀದಿಸಿದರು. ಆ ಭಯಾನಕ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನ ಸಾಗಿಸುವುದೂ ಮತ್ತು ಓಡಾಡುವುದು ಎರಡೂ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದ ಕಾರೊಂದು ಟೈಮ್‌ ಪಾಸ್‌ ಅವರ ತಂದೆ ಪಾರಸ್ ಅವರ ಕಾಲು ಮೇಲೆ ಹರಿದು, ಕಾಲಿಗೆ ಗಾಯವಾಗಿತ್ತು. ತಂದೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮತ್ತು ಮನೆಯ ಖರ್ಚುಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಟೈಮ್‌ ಪಾಸ್ ತಮ್ಮ ಹಂದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಮರಿಗಳನ್ನು 19,000 ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಮಾರಿದರು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೆಲೆಗೆ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದ ದಾಲ್-ಬಾತ್‌ ಊಟವನ್ನೂ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹಣ ಕೊಟ್ಟು ತಿನ್ನಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಿತ್ತು. ಶವಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅಸಹನೀಯ ದುರ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಮರೆಯಲು, ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲ್ಲಾಗಿಸಲು ಅವರು ಮಹುವಾ ಸಾರಾಯಿ (ಮಹುವಾ ಹೂವಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಮದ್ಯ) ಕುಡಿಯಲು ಸ್ಪಲ್ಪ ಹಣ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದರು. ಟೈಮ್‌ ಪಾಸ್‌ ಅವರ ತಾಯಿ 2023 ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.

ಈ ವರ್ಷದ ಏಪ್ರಿಲ್ 30 ರಂದು ಪಾಟ್ನಾದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಗಾರ್ಡನಿಬಾಗ್ ಸಮೀಪದ ಕಚ್ಚಿ ತಾಲಾಬ್ ಸ್ಲಮ್ಮು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತು. ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಮತ್ತು ಅವರ ತಂದೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ಸ್ಲಮ್ಮಿನಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ವರ್ಷದ ಹೋಳಿ ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಅವರ ಪತ್ನಿ ಕಾಜಲ್ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರು. ಈಗ ಕಾಜಲ್‌ ಅವರು ದೇಸೀ ಸಾರಾಯಿ ಮಾರುವ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ಸ್ಲಮ್ಮಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಮತ್ತು ಅವರ ತಂದೆ ಮಾತ್ರ. ಡೋಮ್ ಸಮುದಾಯದ ವಸತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚರಂಡಿಗಳು, ಕೊಳಚೆ ತುಂಬಿದ ಕೆರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಸದ ರಾಶಿಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ಬರುವುದು ಮತ್ತು ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಗತಿಗಳು. ಇದಲ್ಲದೆ, ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನುಂಗಿಹಾಕಲು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಾಫಿಯಾಗಳು ಈ ವಸತಿಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಬಹುದಾದ ಅಪಾಯವನ್ನೂ ಇವರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

“ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ನಮಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಡೋಮ್ ಖಾನಾದಲ್ಲಿ [ಕಾಲೊನಿ]ಯಲ್ಲಿ ಮನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು,” ಎನ್ನುತ್ತಾ ಪರಸ್ ಡೋಮ್ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಪರಸ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಗ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್‌ ಅವರಿಗಾಗಿ ಈ 10x12 ಅಡಿ ಗಾತ್ರದ ಗುಡಿಸಲನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಕಚ್ಚಿ ತಾಲಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರಾಜಕೀಯ ಸಮಾವೇಶಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ ಶೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಅದರ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಗಿತ್ತು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸುವ ಮೊದಲು, ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಅವರು ಚಜ್ಜು ಬಾಗ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಅವರನ್ನು ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸಿ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿತು. ಅದಾದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ನಿರಾಶೆಯಿಂದಲೇ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧಿ ಮಂಗ್ರು ಡೋಮ್ ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಒಂದು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದರು. “ನಾವು ಇಡೀ ದಿನ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಹೊತ್ತೆವು. ಆದರೆ ಒಮ್ಮೆ ಮ್ಯಾನೇಜರ್‌ಗೆ ನಮ್ಮ ಜಾತಿ ಗೊತ್ತಾದ ಮೇಲೆ ನಮಗೆ ಕೆಲಸ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ, ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೂಲಿಯೂ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಅವರು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೆಲ್ಲಾ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಅವರು ಶವಸಂಸ್ಕಾರದ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರೆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದಿನಗೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ, ಅಥವಾ ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆ ಟೆಂಟ್ ಹಾಕುವ ಕೆಲಸ, ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ (ಬಾರಾತ್) ಲೈಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರುವ ಕೆಲಸ, ಇಲ್ಲವೇ ಮದುವೆ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

“ಡೋಮ್ ಎಂಬ ನಮ್ಮ ಜಾತಿ ಗುರುತನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಮಾತ್ರ ನಮಗೆ ಕೆಲಸ ಸಿಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 27 ಲಕ್ಷ ಜನರಿರುವ ದೊಡ್ಡ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನಾಮಿಕನಾಗಿ ಬದುಕಬಹುದು; ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ತನ್ನ ಗುರುತನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಅಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

“ಒಂದು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ತಿಳಿದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಡೋಮ್ ಸಮುದಾಯದವರಿಗೆ ದಿನಗೂಲಿ ಕೆಲಸ ಸಿಗಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ,” ಎಂದು ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಜಮುಯಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಕಂದ್ರಾ ಗ್ರಾಮ ಮೂಲದ ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಇಲ್ಲಿ ಚಿತಾಗಾರ ನೋಂದಣಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ತಂದೆ ಅವರನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಕಾರಣ ಚಿತೆಯ ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಬೂದಿಯ ಜೀವನದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ತಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು. ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದವಿ‌ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಅಪರೂಪದ ಸಾಧನೆಯಾಗಿತ್ತು.

ತಮ್ಮ ತಾತನ ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರು, “ಡೋಮ್‌ಗಳು ದೊಡ್ಡ ಜಾತಿಯವರ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವಾಗ ತಮ್ಮ ಚಪ್ಪಲಿಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಲೆಬಾಗಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು,” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆ ನಂತರದ ಪೀಳಿಗೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾಯಿತು. “ನನ್ನ ಅಪ್ಪನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮೇಲ್ಜಾತಿಯವರು ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡ ತಕ್ಷಣವೇ ನಾವು ಮಂಚ ಅಥವಾ ಕುರ್ಚಿಯಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ನಮಗೆ ಲೋಟದಲ್ಲಿ ನೀರು ಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ, ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಸುರಿಸಿಕೊಂಡು ಕುಡಿಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು,” ಎಂದು ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 1990 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಲಾಲು ಪ್ರಸಾದ್ ಯಾದವ್ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದರೂ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

“ಕನಿಷ್ಠ ನಾವು ಶಾಲೆಯ ಮುಖವನ್ನಾದರೂ ನೋಡಿದೆವು. ಆದರೆ ಡೋಮ್‌ಗಳು, ಮುಸಹರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಚಮಾರ್‌ಗಳು (ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಯವರು) ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಗದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು,” ಎಂದು ತರಗತಿಯ ಒಳಗೆ ತಾವು ಎದುರಿಸಿದ ಜಾತಿ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ಕೂಡ ತಾವು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಹೊರಬರಲು ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲ, ಅವರ ಮೊಬೈಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳೇ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದವು

ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಆಧಾರ್ ಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟರು. ಅನೇಕ ದಲಿತರು ಎದುರಿಸುವ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿರುವ, ಅವಮಾನಕರವಾಗಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಅವರು ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸುಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ನೀಡುವ “ಲುಚ್ಚಿ ದೇವಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ತಮ್ಮ ಅತ್ತೆಯನ್ನು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಮಾವಂದಿರ ಹೆಸರುಗಳು ಅಕೇಲಾ (ಒಂಟಿ) ಮತ್ತು ಬಿಮಾರಿ (ರೋಗಿ) ಆಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಟೈಮ್ ಪಾಸ್ ತಮ್ಮ ಗುರುತನ್ನು ತಾವೇ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡರು — ರೋಹಿತ್ ಕುಮಾರ್ ಎಂಬ ಹೊಸ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು.

ಆಮೇಲೆ ಅವರ ಕೈಗೆ ಮೊಬೈಲ್ ಬಂತು. ಅದು ಅವರು ಆಡಂಬರಕ್ಕಾಗಿ ಖರೀದಿಸಿದ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತೋರಿಸುವ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವರು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಳೆದ ವರ್ಷ, ತಮ್ಮ ಪೀಳಿಗೆಯ ಇತರರು ಹಾಡಲು, ಕುಣಿಯಲು ಬಳಸುವ ಇನ್‌ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್‌ ಅನ್ನು ತಾವೂ ಬಳಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇದು ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು.

“ಅದು ನಾನು ಡೋಮ್‌ ಜಾತಿಯವನೋ ಎಂದು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ.”