કોવિડની કથા: વિસ્થાપિત અને વિસરાયેલા પટનાના ડોમ

એનું નામ થોડું કુતુહલ ઉપજાવે એવું હતું – ટાઇમ પાસ. એ દિવસોને યાદ કરતાં કહે છે, “કેહેર બરપા થા [ચારેકોર તબાહી મચી હતી].” તેઓ ઉમેરે છે, “બોહોત લાશ જલાયા થા ગિનતી કે બહાર હો ગયા થા [કેટકેટલી લાશો બાળી હશે. ગણી ગણાય નહીં એટલી].”

ગંગા કિનારે આવેલા પટનાના સૌથી જૂના સ્મશાનઘાટ, બાંસ ઘાટ પર કોવિડ-19એ દસ્તક દીધીને પાંચ વર્ષ વીતી ગયાં છે, અને 21 વર્ષીય ટાઇમ પાસ ફરી પાછા ગુમનામીના અંધકારમાં ખોવાઈ ગયા છે. મહામારી દરમિયાન તેઓ થોડા સમય માટે લોકોની નજરમાં આવ્યા હતા. પણ હવે તેઓ આ શહેરમાં કોઈની નજરે ચડ્યા વિના, વિસ્થાપિત અને બેરોજગાર અવસ્થામાં ભટકી રહ્યા છે.

કોઈ નિયમિત કામ કે આવક વગર આમતેમ ભટકતા આ યુવાન જાણે પોતાના નામ ‘ટાઇમ પાસ’ને સાર્થક કરી રહ્યા હોય તેવું લાગે છે.

પરંતુ તેમનું આ નામ કોઈ એવાં કારણસર નહોતું પડ્યું. તેના માટે તેમના કાકા જુગનુ રામ જવાબદાર છે. તેમના જન્મ સમયે, જુગનુ રામ સની દેઓલની ફિલ્મ જોઈને પાછા ફર્યા હતા. અને જ્યારે ઘરની સ્ત્રીઓએ તેમને નવરા બેસી રહેવા બદલ ચીડવ્યા, ત્યારે તેમણે એ મજાક આ છોકરાના નામ તરીકે આગળ ધપાવી દીધી!

ટાઇમ પાસ કહે છે, “હવે તો જે કામ મળે એ કરી લઉં છું.” તેઓ જે કામ મળે છે તેની ગણતરી કરાવતા કહે છે, “હું મેટ્રોમાં શૌચાલય સાફ કરું છું, ક્યારેક ગટરો, ક્યારેક કોઈ સડેલું ડુક્કર ઉપાડું છું, તો ક્યારેક કોઈ બિનવારસી લાશના અંતિમ સંસ્કાર કરું છું. હું કચરો પણ વીણું છું.”

જ્યારે પણ આ શહેરને તેના મૃત, સડી રહેલા અને ત્યજી દેવાયેલા મૃતદેહોને હટાવવાની જરૂર પડે છે, ત્યારે તે ટાઇમ પાસ જેવા લોકો તરફ જ જુએ છે. હવામાં કોઈ મરેલા જાનવરની દુર્ગંધ ફેલાય, તો ટાઇમ પાસને બોલાવવામાં આવે છે. રેલ્વે ટ્રેક પર કોઈની કચડાયેલી લાશ પડી હોય, તો ફરી ટાઇમ પાસને જ યાદ કરાય છે. શહેરના કોઈ ખૂણામાં કોઈ બિનવારસી લાશ મળે, તો પોલીસની જીપ મોકલવામાં આવે છે, અને તેઓ પોસ્ટમોર્ટમ રૂમની બહાર રાહ જોતા ઊભા હોય છે.

તેમને એટલા માટે નથી બોલાવવામાં આવતા કે તેઓ આ કામમાં તાલીમ પામેલા છે, પરંતુ એટલા માટે કે તેઓ ડોમ સમુદાયના છે. ડોમ સમુદાયને મહાદલિત તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે – જે બિહારના સૌથી વંચિત સામાજિક જૂથોમાંનો એક છે. 2023ના તાજેતરના જ્ઞાતિ સર્વેક્ષણ મુજબ, તેમની સંખ્યા 2,63,512 છે, જે રાજ્યની 13.1 કરોડની વસ્તીના માત્ર 0.20 ટકા છે.

તેઓ હિન્દુ સમાજ વ્યવસ્થાના સૌથી નીચલા સ્તરે પીડાઈ રહ્યા છે. મોટાભાગે તેઓ પ્રભુત્વ ધરાવતી જ્ઞાતિઓ દ્વારા તેમના પર લાદવામાં આવેલા વ્યવસાયમાં ફસાયેલા છે. આ વ્યવસાય છે મૃતકોના અંતિમ સંસ્કાર કરવાનું અથવા તો સફાઈનું કામ.

ટાઇમ પાસ કહે છે, “સાત બજે સે ઘાટ પર બૈઠ જાતા હૈ કી કઘની બોડી આવે, કોઈ કુત્તા આવે, કોઈ બચ્ચા આવે [સવારના 7 વાગ્યાથી હું સ્મશાનમાં બેસી જાઉં છું, કોઈ લાશ, અથવા કોઈ સડતા કૂતરાના શબ, અથવા દફન કે અગ્નિદાહ માટે કોઈ હોસ્પિટલમાંથી લવાયેલા મૃત બાળકની રાહ જોતો].” તેઓ અમારી સાથે મગધી (જેને મગહી પણ કહેવાય છે) ભાષામાં વાત કરે છે.

દરેક કામ માટે તેમને નજીવી રકમ મળે છે, ક્યારેક 200, ક્યારેક 300 રૂપિયા, અને વધુમાં વધુ 500 રૂપિયા. આ બધું જ કામ તેઓ પોતાના ખુલ્લા હાથે કરે છે.

જ્યારે આ પત્રકાર તેમને પહેલી વાર 9 મે, 2021ના રોજ મળ્યા, ત્યારે તેઓ યુવાનીના ઉંબરે ઊભા હતા, 5 ફૂટ 2 ઇંચ ઊંચા, દુબળા-પાતળા અને બેફિકર દેખાતા એક યુવાન. પાંચ વર્ષ પછી, આ 21 એપ્રિલે, અમે તેમને ફરી મળ્યા. તેમની ઊંચાઈ માંડ એક ઇંચ વધી હતી. તેમણે પોતાનાથી બે વર્ષ નાની કાજલ સાથે લગ્ન કરી લીધાં હતાં, અને હવે તેમને બે બાળકો, લક્ષ્મી અને રોકી છે.

જ્યારે અમે તેમને મળીએ છીએ, ત્યારે ટાઇમ પાસ બાંસ (વાંસ) ઘાટના કારકુની વિભાગના ખુલ્લા વરંડાના એક ખૂણામાં બેઠા છે. તાપમાન છે: 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસ.

સ્મશાનની તાજી રંગાયેલી દીવાલો પર, કોરોના વાયરસના અવશેષો હજી પણ આછાપાતળા વળગેલા છે. તમે આજે પણ ત્યાં વાંચી શકો છો: “કોવિડના દર્દીઓના અંતિમ સંસ્કાર નિઃશુલ્ક કરવામાં આવે છે.”

તેમની ઉપર એક પંખો ઘરઘરાટી કરી રહ્યો છે, જે મોટે ભાગે ગરમ હવા જ ફેંકી રહ્યો છે. નજીકમાં, એ જ દઝાડતી ગરમીમાં, ડોમ સમુદાયના લોકોનું એક જૂથ લાકડાના પાટિયા પર અડધી ઊંઘમાં કામની રાહ જોતું પડ્યું છે. છેલ્લા પખવાડિયાથી, ટાઇમ પાસને પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા માટે પૂરતું કામ મળ્યું નથી. તેઓ કહે છે, “કભી કભી ભૂખે ભી સુતને પડ જાતા હૈ [ક્યારેક તો ભૂખ્યા પેટે પણ સૂઈ જવું પડે છે].”

પાંચ વર્ષ પહેલાં, ટાઇમ પાસ અને ડોમ સમુદાયના અન્ય લોકો આ જ જગ્યાએ હતા, મૃતદેહોની વચ્ચે ખાતા, સૂતા, ચાલતા અને આરામ કરતા. દિવસ-રાત ચિતાઓ સળગતી હતી, અને કતારો એટલી લાંબી થઈ ગઈ હતી કે લોકોનો વારો આવતાં આવતાં બાર કલાક કે તેથી પણ વધુ થઈ લાગતો. કોવિડના મૃતદેહો મોટી સંખ્યામાં આવી રહ્યા હતા. ક્યારેક તો એક જ એમ્બ્યુલન્સમાં ત્રણ-ત્રણ લાશો લાવવામાં આવતી.

પટના મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (PMC) દ્વારા બાંસ ઘાટ પર નોકરીએ રાખવામાં આવેલા ડોમ સમુદાયના તમામ 14 સભ્યો અધવચ્ચેથી શાળા છોડી ચૂકેલા હતા. ઘણાએ તો ધોરણ 2 કે 3માં જ ભણવાનું છોડી દીધું હતું. કોઈ પણ માધ્યમિક શાળાથી આગળ ભણી શક્યું નહોતું. તેઓ સમાજ માટે સૌથી જરૂરી કાર્યોમાંનું એક કરી રહ્યા હતા. પરંતુ પછી મહામારીના એ વિકરાળ સ્વરૂપ સામે તેઓ લાચાર બની ગયા.

PMCએ તાત્કાલિક ધોરણે બીજા 14 ડોમ લોકોને કામે રાખ્યા. તેમ છતાં, 56 માનવ હાથ પણ ઓછા પડ્યા. પટનામાં કોવિડના સૌથી વધુ કેસ અને મૃત્યુ નોંધાઈ રહ્યાં હતાં અને તે રાજ્યનું સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત શહેર હતું.

50 વર્ષીય રાજ કુમાર કહે છે, “24 કલાક સતત ચાલ્યા પછી તો ઇલેક્ટ્રિક સ્મશાનની મશીનો પણ ખરાબ થઈ જતી હતી.” આ જ કારણે લગભગ 50 ટકા અગ્નિસંસ્કાર લાકડાની ચિતા પર થતા હતા. આજે, ઇલેક્ટ્રિક મશીન દ્વારા થતા અગ્નિસંસ્કારનું પ્રમાણ ફરી 80 ટકા પર પહોંચી ગયું છે. કુમાર નોંધણી વિભાગના વડા છે અને 2017થી ઘાટ પર ફરજ બજાવે છે.

16 થી 40 વર્ષની વયના બીજા 12 ડોમ લોકોને લાવવામાં આવ્યા, જેનાથી તેમની કુલ સંખ્યા 40 થઈ. તેમને નગરપાલિકાએ નહીં, પરંતુ શોકગ્રસ્ત પરિવારોએ સીધો સંપર્ક કરીને કામે રાખ્યા હતા. પરિવારો 1,000 થી 4,000 રૂપિયા સુધીની રકમ ચૂકવતા – જે પછી દરેક અગ્નિસંસ્કાર માટે જરૂરી ચાર કામદારોમાં વહેંચી દેવામાં આવતી. આ 12 લોકોમાંથી કોઈએ પણ આ કામ પહેલાં ક્યારેય કર્યું નહોતું. પરંતુ ભયાનક બીજી લહેર દરમિયાન અચાનક જ તેમને લાકડાની ચિતા અને ઇલેક્ટ્રિક એમ બંને પ્રકારના અગ્નિસંસ્કાર કરવાના કામમાં જોતરી દેવામાં આવ્યા.

આ એ સમય હતો જ્યારે બાંસ ઘાટના સૌથી નાના અને સૌથી નવા કામદારોમાંના એકે આગળ આવીને એવું કામ કર્યું, જે કામ કરતાં મહામારીની એ ચરમસીમાએ અન્ય મોટાભાગના લોકો ડર્યા હોત: કોવિડ-19 પીડિતના મૃતદેહના અંતિમ સંસ્કાર કરવા. અન્ય 11 લોકોએ પણ તેમનું અનુકરણ કર્યું.

તેમણે પહેલો અગ્નિસંસ્કાર વાયરસનો ભોગ બનેલી એક યુવાન સ્ત્રીનો કર્યો હતો. તેઓ કેવા દેખાતા હતા કે તેમની ઉંમર શું હતી એ તેમને યાદ નથી, બસ એટલું જ યાદ છે કે તેમનો મૃતદેહ સફેદ પ્લાસ્ટિકમાં લપેટાયેલો હતો. તેઓ યાદ કરે છે કે પરિવાર તેમને અડકતાં પણ ડરતો હતો અને સ્મશાનની હદ પર જ તેમને છોડીને જતો રહ્યો હતો. તેઓ થોડી વાર રોકાયા, અને પછી કંઈ પણ કહ્યા વિના ચાલ્યા ગયા. અંતિમ સંસ્કાર કરવાની જવાબદારી તેમના પર આવી પડી.

ટાઇમ પાસ અને બીજા ત્રણ જણે વિધિ કરી અને ચિતાને અગ્નિદાહ આપ્યો. આ બધું જ PPE કીટ, મોજા, ફેસ શીલ્ડ કે N-95 માસ્ક જેવા કોઈ પણ રક્ષણાત્મક સાધનો વિના કરવામાં આવ્યું હતું.

તેઓ કટાક્ષ કરતાં કહે છે, “એ બધું તો AC [એર કંડિશનિંગ]માં રહેતા લોકોને ફાવે.” પહેલી લહેરમાં, જે ડોમ લોકોએ 42 ડિગ્રીની ગરમીમાં રક્ષણાત્મક કીટ પહેરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તેઓ મિનિટોમાં જ પરસેવાથી રેબઝેબ થઈ ગયા અને ગૂંગળામણ અનુભવવા લાગ્યા, જેના કારણે ઘણી વાર તેઓ પડી પણ જતા હતા. આ કીટને તરત જ કાઢી નાખવામાં આવી, અને પછી ચોમાસામાં તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.

એ નાની ઉંમરે મૃત્યુ ટાઇમ પાસને ડરાવી શક્યું નહીં. “મુર્દા કે બીચ મેં પાલા પોસાયા હૈ તો માયા કૈસે લગેગા. [જેઓ મૃતદેહોની વચ્ચે જ જન્મ્યા અને મોટા થયા હોય, તેમને મડદા જોઈને શું લાગણી થાય?].”

અને પછી જૂન 2021 સુધી એક પછી એક લાશોનો સિલસિલો ચાલતો રહ્યો. એ 45 દિવસોમાં, ટાઇમ પાસે એક એવા સત્યનો સાક્ષાત્કાર કર્યો જે આજે પણ સરકારી આંકડાઓની નીચે દટાયેલું છે.

ભારતમાં કોવિડ-19ના મૃત્યુઆંકના જે આંકડાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા, તે હકીકતથી ખૂબ જ અલગ અને ચોંકાવનારા સ્તરે ઓછા હતા.

ભારતમાં કોવિડ-19ના 4.5 કરોડ કેસની પુષ્ટિ કરવામાં આવી હતી, જે વિશ્વમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ હતા. સત્તાવાર રીતે, આપણે ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો મૃત્યુઆંક — 5,33,847 કોવિડ-19 મૃત્યુ — આપણી મહામારીના અંતિમ આંકડા તરીકે નોંધાવ્યો. જોકે, વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના એક અહેવાલમાં અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે કે ભારતમાં કોવિડ-19 સાથે પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે જોડાયેલા 47 લાખ વધારાનાં મૃત્યુ થયાં હતાં.

નોંધણી વિભાગના વડા રાજ કુમાર કહે છે, “સામાન્ય દિવસોમાં અહીં 2 થી 5 અગ્નિસંસ્કાર થાય છે. કોવિડ દરમિયાન, અમે દરરોજ 70-80 અગ્નિસંસ્કાર જોઈ રહ્યા હતા. અને ત્રણ અઠવાડિયાનો એક એવો સમયગાળો પણ હતો જ્યારે અમે દરરોજ 100-105 અગ્નિસંસ્કાર પણ જોયા હતા.” તેમનો આ હિસાબ રાજ્યના આરોગ્ય બુલેટિનમાં દરરોજ સાંજે દર્શાવવામાં આવતા નીચા આંકડાઓની પોલ ખોલી નાખે છે.

ટાઇમ પાસે અમને જણાવ્યું કે તેમના પરિવારની ચાર પેઢીઓમાં, એટલે કે એક સદીમાં, કોઈએ પણ આટલા મોટા પાયે મૃત્યુ જોયાં નથી જેવાં તેમણે જોયાં છે.

ટાઇમ પાસ સમજાવતાં કહે છે, “બાપ દાદા જિસમે ખટતા હૈ બેટા ભી ઉસી મેં ખટેગા [બાપ-દાદા જે કામમાં મહેનત કરે છે, દીકરો પણ એ જ કરશે].” તેમનું કહેવું છે કે આ જ્ઞાતિ-આધારિત કામ તેમને નિયમ મુજબ વારસામાં મળ્યું છે. તેમના બે ભાઈઓ, 25 વર્ષીય રામ જાને અને 23 વર્ષીય શ્યામ, અન્ય સ્મશાનગૃહોમાં કામ કરતા હતા અને હજુ પણ કરે છે. તેમને 35 વર્ષની એક બહેન ગૌરી પણ છે, જે પરિણીત છે અને બીજા જિલ્લામાં રહે છે.

તેમનાં માતા-પિતા પારસ ડોમ અને શિલા દેવી પણ બાંસ ઘાટ પર જ હતાં. પારસ સ્મશાન કર્મચારી તરીકે કામ કરતા હતા. જ્યારે શિલા દેવી અગ્નિસંસ્કાર પછી બચેલા ઠંડા કોલસા અને લાકડાં એકઠા કરીને બજારમાં વેચીને ત્રણથી પાંચ રૂપિયા કમાતાં હતાં. ઘર ચલાવવા માટે શિલા દેવી વાંસનાં સૂપડાં (બાંસ કા સૂત) પણ બનાવતાં હતાં. ટાઇમ પાસ સહિત તેમનાં બાળકો તેમની પાછળ-પાછળ ફરતાં, સ્મશાનમાં ઝાડુ લગાવવામાં, ડુક્કર ઉછેરવામાં અને માનવ−મળ સાફ કરવામાં મદદ કરતાં.

પરંતુ જે ક્ષણે તેમણે 16 વર્ષની ઉંમરે પોતાનો પહેલો અગ્નિસંસ્કાર કરવા માટે પગલું ભર્યું, ત્યારે ટાઇમ પાસ એક અણધાર્યા કોવિડ યોદ્ધા બની ગયા. તેમણે કોરોના વાયરસ સાથે જોડાયેલા ડર અને કલંકને કારણે ત્યજી દેવાયેલા લોકોને મૃત્યુમાં પણ ગરિમા અપાવી. તેમની ભૂમિકા જોખમી અને સાહસિક હતી. પરંતુ તે એક એવી ભૂમિકા હતી જેને રાષ્ટ્રીય કોવિડ ગાથામાં કોઈ સ્થાન મળ્યું નથી. તેમની કહાણી ડોમ સમુદાયમાં મૌખિક રીતે જીવંત છે પરંતુ બાકીના સમાજ માટે તે ભૂંસાઈ ગઈ છે.

મહિનાઓ પછી, જ્યારે કોવિડની લહેર આખરે શમી ગઈ, ત્યારે નગરપાલિકા દ્વારા કામે રાખવામાં આવેલા ડોમ લોકોને 4,500 રૂપિયાનું માનદ વેતન આપવામાં આવ્યું. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે સ્વતંત્રતા દિવસ પર તેમનું સન્માન કરવામાં આવશે અને 15 ઓગસ્ટના સમારોહ માટે પટનાના ગાંધી મેદાનનું આમંત્રણ પણ મળ્યું. રાજ કુમાર અને મુખ્યત્વે કારકુન એવા અન્ય ત્રણ કર્મચારીઓ સમારોહમાં ગયા પરંતુ સન્માન મેળવ્યા વિના જ પાછા ફર્યા.

કુમાર હવે એ આમંત્રણ વિશે મજાક કરતાં કહે છે, “કદાચ અમે નાયક નહીં, પણ ખલનાયક હતા, કારણ કે કોવિડ તો મુખ્યત્વે મૃત્યુનો જ તમાશો હતો.”

ટાઇમ પાસને ક્યારેય 4,500 રૂપિયાનું માનદ વેતન મળ્યું ન હોતું, કે ન તો રાજ્ય દ્વારા ક્યારેય તેમનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. જેમ જેમ દુનિયા મહામારીનાં વર્ષોથી આગળ વધી રહી છે, તેમ તેમ તેમની મહેનત પણ દેશના કોવિડ સમયના ઇતિહાસમાંથી ધીમે ધીમે ભૂંસાઈ રહી છે.

તેઓ અંદાજ લગાવે છે કે તેમણે 200થી વધુ કોવિડ મૃતદેહોના અગ્નિસંસ્કાર કર્યા હતા અને તેમાંથી 70,000 થી 1 લાખ રૂપિયાની વચ્ચે કમાણી કરી હતી. આ પૈસા મૃતકોના પરિવારો તરફથી મળ્યા હતા.

તેઓ કહે છે, “કઈયોં મેં પિલ્લુ ભી પડ ગયા થા [કેટલીક લાશો તો એટલી સડી ગઈ હતી કે તેમાં કીડા પડી ગયા હતા].” કેટલાક કિસ્સાઓમાં, મૃતક સાથે કોઈ પ્રિયજન પણ નહોતું. આવી એકલવાયી લાશોમાંથી તેમણે પાયલ અને વીંછિયા કાઢી લીધા હતા.

તેઓ સ્વીકારે છે, “મેં પાછળથી તે 9,000 રૂપિયામાં વેચી દીધા હતા.” પૈસા જેટલી ઝડપથી આવ્યા, એટલી જ ઝડપથી ગાયબ પણ થઈ ગયા. તેમણે 13,000 રૂપિયામાં એક સેકન્ડ-હેન્ડ સ્કૂટર ખરીદ્યું હતું, પરંતુ થોડા મહિનાઓ પછી જ્યારે તેના એન્જિનમાં સમારકામની જરૂર પડી ત્યારે તેને ફરીથી વેચી દીધું. તેમણે એક સ્માર્ટફોન અને કપડાંની થોડી નવી જોડી પણ ખરીદી હતી. એ કઠોર મહિનાઓમાં રહેવા અને હરવા-ફરવાનો ખર્ચ પણ એટલો જ પીડાદાયક હતો. તેમણે તેમના પિતા પારસનું બિલ ચૂકવવા માટે તેમના ડુક્કર અને તેનાં ચાર બચ્ચાંને 19,000 રૂપિયામાં વેચી દીધાં હતાં. એક પૂરપાટ ઝડપે આવતી કારે તેમના પિતા પારસનો પગ ભાંગી નાખ્યો હતો. તેમણે દાળ-ભાત પર પણ ખર્ચ કર્યો હતો, જેની કિંમત સામાન્ય કરતાં બમણી હતી. થોડા પૈસા મહુઆ (મહુઆનાં ફૂલમાંથી બનેલો દેશી દારૂ) પર પણ ખર્ચ્યા હતા, જેથી તેઓ પોતાની જાતને સુન્ન કરી શકે અને લાશોની ઊબકા આવે તેવી દુર્ગંધથી બચી શકે. તેમનાં માતાનું 2023માં અવસાન થયું.

આ વર્ષે 30 એપ્રિલે, જ્યારે પટનામાં વરસાદ આવ્યો, ત્યારે ગરદાનીબાગ વિસ્તારમાં આવેલું કચ્ચી તળાવ પાણીમાં ડૂબી ગયું. તે એક શહેરી ઝૂંપડપટ્ટી છે, જ્યાં ટાઇમ પાસ અને તેમના પિતા સહિત વીસ પરિવારો રહે છે. ટાઇમ પાસનાં પત્ની કાજલ આ વર્ષે હોળી દરમિયાન તેમને છોડીને જતાં રહ્યાં, અને પોતાનાં બે બાળકોને પણ સાથે લઈ ગયાં. તેઓ દેશી દારૂ વેચતા બીજા પુરુષ સાથે રહે છે. હવે ફક્ત ટાઇમ પાસ અને તેમના પિતા જ સાથે રહે છે. ડોમ લોકોનાં રહેઠાણો ગટરો, ગંદાં તળાવો અને કચરાના ઢગલા પાસે બાંધવામાં આવે છે. અહીં પૂર આવવું અને અતિક્રમણ હટાવવાની ઝુંબેશો સામાન્ય બાબત છે. આ ઉપરાંત, માફિયાઓ નીચાણવાળી સરકારી જમીન પર કબજો કરવા માટે તેમનાં ઘરોને આગ પણ લગાડી શકે છે.

પારસ ડોમ નિસાસો નાખતા કહે છે, “કાશ, સરકાર અમને કોઈ ડોમ ખાના [વસાહત]માં પુનર્વસન કરાવી દે.”

પારસે કચ્ચી તળાવમાં અનેક રાજકીય રેલીઓમાંથી ભેગી કરેલી પ્લાસ્ટિકની શીટથી છત બનાવીને ટાઇમ પાસ માટે આ 10*12-ફૂટની ઝૂંપડી બનાવી છે. બે વર્ષ પહેલાં આ વિસ્તારમાં સ્થાયી થતાં પહેલાં, ટાઇમ પાસ છજ્જુ બાગમાં રહેતા હતા, જ્યાંથી વહીવટીતંત્રની અતિક્રમણ હટાવવાની ઝુંબેશને કારણે તેઓ વિસ્થાપિત થયા હતા. અને તેમને કામ પણ નહોતું મળી રહ્યું.

નિરાશામાં, ટાઇમ પાસ અને તેમના પિતરાઈ ભાઈ મંગરુ ડોમે એક બાંધકામ સ્થળે કામ શોધ્યું. તેઓ આરોપ લગાવે છે, “અમે આખો દિવસ ઈંટો ઉપાડી, અને જેવી મેનેજરને અમારી જ્ઞાતિની ખબર પડી એટલે અમને નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યા અને મજૂરી આપવાનો પણ ઇનકાર કરી દેવામાં આવ્યો.” આ પહેલાં, ટાઇમ પાસ સ્મશાન સિવાયનાં કામ શોધવામાં સફળ રહ્યા હતા. ક્યારેક દૈનિક મજૂર તરીકે, અથવા લગ્નના મંડપ બાંધવાનું, જાનમાં લાઇટો ઉપાડવાનું કામ, અને લગ્નની વિધિઓ પછી વાસણો માંજવાનું કામ પણ કરતા હતા.

તેઓ સમજાવે છે, “આવું કામ ત્યારે જ મળે જ્યારે તમે તમારી ડોમ ઓળખ છુપાવો.” 27 લાખ લોકોનું ઘર એવું આ મોટું શહેર થોડી ગુમનામી આપે છે, એક એવો આશરો જ્યાં ઓળખને છુપાવી શકાય છે અથવા બદલી શકાય છે.

ટાઇમ પાસ કહે છે, “ગામડામાં કે નાની વસ્તીમાં, જ્યાં દરેક જણ એકબીજાને ઓળખતું હોય છે, ત્યાં ડોમ માટે આ પ્રકારનું દૈનિક મજૂરીકામ અશક્ય છે.”

જમુઈ જિલ્લાના સિકંદરા ગામના વતની, નોંધણી વડા રાજ કુમાર ચિતા અને રાખની દુનિયામાંથી મુક્ત થઈ શક્યા કારણ કે તેમના પિતા તેમને શાળાએ મોકલવા માટે મક્કમ હતા. કુમારે જીવવિજ્ઞાનમાં પદવી મેળવી, જે તેમના સમુદાયમાં એક દુર્લભ સિદ્ધિ છે.

કુમાર કહે છે, તેમના દાદાની પેઢીમાં, “જ્યારે ડોમ લોકો કોઈ પ્રભુત્વ ધરાવતી જ્ઞાતિના ઘર પાસેથી પસાર થતા, ત્યારે તેઓ પોતાનાં ચપ્પલ માથા પર મૂકીને નીચે નમીને ચાલતા હતા.”

આગલી પેઢી માટે પરિસ્થિતિ થોડી બદલાઈ છે. કુમાર કહે છે, “મારા પિતાના સમયમાં, કોઈ ઉચ્ચ જ્ઞાતિની વ્યક્તિ પસાર થતી દેખાય કે તરત જ ખાટલા કે સ્ટૂલ પરથી ઊભા થઈ જવું પડતું હતું. અમને ગ્લાસમાંથી પાણી પીવાની પણ છૂટ નહોતી. અમે ખોબો વાળીને હાથમાંથી પાણી પીતા.” 1990ના દાયકામાં જ્યારે લાલુ પ્રસાદ યાદવ સત્તામાં આવ્યા ત્યારે એક નાનો છતાં નોંધપાત્ર ફેરફાર આકાર લેવા લાગ્યો.

વર્ગખંડના સ્તરે થતા ભેદભાવને યાદ કરતાં તેઓ કહે છે, “ઓછામાં ઓછું અમે શાળાએ તો જવા લાગ્યા હતા. પરંતુ ડોમ, મુસહર અને ચમાર (તમામ અનુસૂચિત જાતિઓ)નાં બાળકોને સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓથી અલગ બેસાડવામાં આવતાં હતાં.”

ટાઇમ પાસે આ બંધનોમાંથી મુક્ત થવાના જુદા રસ્તા શોધી કાઢ્યા છે. શાળા નહીં, પરંતુ તેમના સ્માર્ટફોન પર ઉપલબ્ધ સોશિયલ મીડિયા, તેમના માટે બહાર નીકળવાનો માર્ગ બન્યો.

તેમનો પ્રથમ બળવો ત્યારે જોવા મળ્યો જ્યારે થોડાં વર્ષો પહેલાં તેમનું આધાર કાર્ડ બની રહ્યું હતું. તેમણે પોતાનું અપમાનજનક નામ બદલી નાખ્યું – જે ઘણા દલિતો માટે એક મોટી સમસ્યા છે. તેઓ લુચ્ચી દેવી નામની પોતાની એક કાકીને યાદ કરે છે, જે જૂઠ્ઠા માટેનો એક બોલચાલનો શબ્દ છે. તેમના બે કાકાઓના નામ અકેલા (એકલો) અને બિમારી (માંદગી) હતા. પરંતુ ટાઇમ પાસે પોતાનો હક સ્થાપિત કર્યો – અને તેઓ રોહિત કુમાર બન્યા.

પછી તેમનો સ્માર્ટફોન આવ્યો, જે તેમના મતે કોઈ દેખાડાનો શોખ નહોતો, પરંતુ લોકોની નજરમાં આવવાનો એક માર્ગ હતો.

ગયા વર્ષે, તેઓ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર આવ્યા અને તે જ કરવા લાગ્યા જે તેમની પેઢીના બીજા બધા કરી રહ્યા હોય તેવું લાગે છે: નાચવું અને ગાવું. તે પ્લેટફોર્મ પર નોંધણી કરાવવી તેમના માટે રાહતની વાત હતી.

“તેણે મને પૂછ્યું નહીં કે હું ડોમ છું કે નહીં.”

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા