ক’ভিডোত্তৰ কালত বিস্থাপিত ডোম, বিস্মৃত বীৰত্বৰ যুঁজ

“কহৰ বৰপা থা (সেয়া আছিল এক চৰম ধ্বংসলীলা),” টাইম পাছ নামৰ অদ্ভুত নামধাৰী যুৱকজনে অতীতৰ সেই দিনৰ কথা সুঁৱৰি কয়। “(বহুত লাচ জলায়া থা। গিনতি কে বাহৰ হৌ গয়া থা (কিমান যে শৱদেহ দাহ কৰা হৈছিল, হিচাপৰ বাহিৰ হৈ গৈছিল)।”

পাটনাৰ গংগা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত আটাইতকৈ পুৰণি শ্মশান বাঁস ঘাটত ক’ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সংহাৰী ৰূপৰ পৰিণতিত মৃতদেহৰ লানি লগা দিনবোৰত সমাজৰ দৃষ্টিগোচৰ হোৱা ২১ বছৰীয়া টাইম পাছক এতিয়া মানুহে পাহৰিছে। এতিয়া তেওঁ উচ্ছেদিত, কৰ্মহীন হৈ চহৰখনত অনাই-বনাই ঘূৰি ফুৰিছে।

কোনো নিয়মীয়া কাম বা উপাৰ্জন অবিহনে এতিয়া অনাই-বনাই ঘূৰি ফুৰি তেওঁ যেন নিজৰ নাম ‘টাইম পাছ’ক আক্ষৰিক অৰ্থতে সঁচা কৰি তুলিছে।

অৱশ্যে এই নামটো তেওঁৰ এনেয়ে পৰা নাছিল। কাৰণ আছিল। ইয়াৰ বাবে জগৰীয়া তেওঁৰ খুৰাক জুগনু ৰাম। টাইম পাছৰ জন্মৰ সময়ত খুৰাক জুগনু ৰামে ছানী দেউলে অভিনয় কৰা চিনেমা এখন চাই ছবিগৃহৰ পৰা ঘৰলৈ উভতিছিল। ঘৰৰ মহিলাসকলে যেতিয়া তেওঁক একো কাম নকৰি এনেয়ে বহি সময় কটাইছে বুলি জোকাইছিল, তেতিয়া তেওঁ সেই ধেমালিৰ চলেৰেই ল’ৰাটোৰ নাম টাইম পাছ ৰাখি থৈছিল।

“হাতলৈ যি কামেই আহে, সেয়াই কৰো,” টাইম পাছে কয়। “মেট্ৰ’ৰ শৌচালয়, কেতিয়াবা নলা-নৰ্দমা চাফা কৰা, কেতিয়াবা মৰি পচি যোৱা গাহৰি তোলা, আকৌ কেতিয়াবা চিনাক্ত নোহোৱা মৃতদেহৰ শেষকৃত্য কৰা - এই সকলো কামেই মই কৰো। জাবৰো সংগ্ৰহ কৰো,” তেওঁ কি কি কাম কৰে, তাৰেই তালিকা এখন তেওঁ এই প্ৰতিবেদকক গাই শুনায়।

চহৰখনৰ পৰা যেতিয়াই গেলি-পচি যোৱা পৰিত্যক্ত শৱদেহ আঁতৰোৱাৰ প্ৰয়োজন হয়, তেতিয়াই মানুহে টাইম পাছৰ দৰে মানুহৰ সহায় লয়। মৰি পচি থকা পশুৰ শৱৰ দুৰ্গন্ধ যেতিয়া বিয়পি পৰে, টাইম পাছৰ প্ৰয়োজন আহি পৰে। ৰেলৰ আলিত কাৰোবাৰ ক্ষত-বিক্ষত শৱদেহ পৰি থাকিলে, টাইম পাছ নহ’লে নহয়। চহৰৰ কোনোবা চুকত পৰিত্যক্ত শৱদেহ যেতিয়া পুলিচে পায়, টাইম পাছক তেতিয়া পুলিচৰ জীপত উঠাই নিয়া হয় আৰু তেওঁ মৰোণোত্তৰ পৰীক্ষা কক্ষৰ বাহিৰত অপেক্ষা কৰে। তেওঁৰ যে কিবা বিশেষ দক্ষতা আছে বা প্ৰশিক্ষণ পাইছে, তেনে নহয়। ডোম সম্প্ৰদায়ৰ হোৱা বাবেই তেওঁক এনেকৈ মাতি অনা হয়।

বিহাৰত ডোম সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলক মহাদলিত শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত। এইসকল লোক ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ বঞ্চিত সামাজিক গোটসমূহৰ অন্যতম। ২০২৩ চনৰ শেহতীয়া জাতিভিত্তিক সমীক্ষা অনুসৰি তেওঁলোকৰ জনসংখ্যা ২,৬৩,৫১২, অৰ্থাৎ ৰাজ্যখনৰ ১৩১ নিযুত জনসংখ্যাৰ মাত্ৰ ০.২০ শতাংশ ।

হিন্দুসমাজৰ বৰ্ণবাদী বৰ্গীকৰণৰ একেবাৰে তলৰ শ্ৰেণীৰ লোক হিচাপে তেওঁলোকৰ ওপৰত উচ্চবৰ্ণৰ লোকসকলে বলপূৰ্বক জাপি দিয়া বৃত্তিৰ পৰা তেওঁলোক ওলাই আহিবলৈ অপাৰগ। সেই বৃত্তি হৈছে মৃতদেহ সৎকাৰ কৰা অথবা চাফাইকৰ্ম।

“সাত বজে চে ঘাট পৰ বেইথ জাতা হ্যে কি কঘনী বডি আয়ে, কৌই কুত্তা আয়ে, কৌই বচ্চা আয়ে (পুৱা সাত বজাৰ পৰাই শ্মশানত বহো। মানুহৰ শৱ, পচি যোৱা কুকুৰৰ শৱ অথবা কোনোবা মৃত শিশুক কবৰ দিবলৈ বা দাহ কৰিবলৈ অনা মানুহৰ অপেক্ষা কৰোঁ,” টাইম পাছে কয়। তেওঁ আমাৰ সৈতে মাগধি ভাষাত কথা পাতিছিল (মগহি বুলিও কয়)।

প্ৰতিটো কামৰ বাবে তেওঁ তেনেই সামান্য মজুৰি পায়। কেতিয়াবা ২০০ টকা, কেতিয়াবা ৩০০ টকা, খুব বেছি ৫০০ টকা। শেষকৃত্যৰ সকলো কাম তেওঁ শুদা হাতেৰেই কৰিবলগীয়া হয়।

এই প্ৰতিবেদকে যেতিয়া ২০২১ চনৰ ৯ মে’ত তেওঁক প্ৰথমবাৰ লগ পাইছিল, তেতিয়া তেওঁ প্ৰাপ্তবয়স্ক হোৱাৰ দিশে আগবাঢ়িছিল। ৫ ফুট ২ ইঞ্চি উচ্চতাৰ এজন ক্ষীণকায় শৰীৰ আৰু নিৰুদ্বেগ মুখাৱয়ব। পাঁচ বছৰৰ পিছত এই বছৰৰ ২১ এপ্ৰিলত আমি তেওঁক পুনৰ লগ পালো। তেওঁৰ উচ্চতা মাত্ৰ এক ইঞ্চিমানহে বাঢ়িছে। তেওঁ নিজতকৈ দুই বছৰ সৰু কাজলক বিয়া কৰাইছিল আৰু এতিয়া তেওঁলোকৰ লক্ষ্মী আৰু ৰকি নামৰ দুটি সন্তান আছে।

এই প্ৰতিবেদকে লগ পাওঁতে টাইম পাছ বাঁস ঘাটৰ ক্লাৰিকেল শাখাৰ মুকলি বাৰাণ্ডাখনৰ এটা চুকত বহি আছিল। সেই সময়ত উষ্ণতা আছিল ৪০ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ।

শ্মশানৰ দেৱালত নতুনকৈ ৰং দিয়া হৈছে। কিন্তু তাৰ তলতো ক’ভিডৰ দিনৰ ৰং এতিয়াও যোৱা নাই। ক’ভিডকালৰ ঢাক খাই যোৱা ঘোষণাটি এতিয়াও পঢ়িব পৰাকৈ স্পষ্ট হৈ আছে: “ক’ভিড ভুক্তভোগীসকলৰ শেষকৃত্য বিনামূলীয়াকৈ সম্পন্ন কৰা হয়।”

তেওঁ বহি থকা ঠাইখিনিৰ ওপৰত এখন ফেন চলি আছে। ফেনখনৰ পৰাও অৱশ্যে গৰম বতাহেই বিয়পিছে। ওচৰতে ডোম সম্প্ৰদায়ৰ আন এদল শ্ৰমিকে সেই প্ৰচণ্ড গৰমৰ মাজতো কাঠৰ তক্তা এখনৰ ওপৰত চকু মুদি কামৰ অপেক্ষাত আছিল। যোৱা ১৫ দিন ধৰি টাইম পাছে নিজৰ খোৱা-বোৱাৰ খৰছখিনিও উলিয়াব পৰা নাই। “কভী কভী ভুকে ভী চুটনে পড় জাতা হ্যে (কেতিয়াবা ভোকে-পিয়াহে বিচনালৈ যাও)” টাইম পাছে কয়।

পাঁচ বছৰ আগতে টাইম পাছ আৰু আন ডোম শ্ৰমিকসকলে এই একেডোখৰ ঠাইতে শৱদেহৰ মাজতে খোৱা-বোৱা কৰিছিল, শুইছিল আৰু জিৰণি লৈছিল। দিনে-নিশাই ইখনৰ পিছত সিখন চিতা জ্বলিয়েই আছিল আৰু শাৰীবোৰ ইমান দীঘল হৈছিল যে অপেক্ষাৰ সময় ১২ ঘণ্টা বা তাতকৈও অধিক হৈ পৰিছিল। ক’ভিডত মৰা মানুহৰ শৱদেহৰ সংখ্যা আছিল অভাৱনীয়। কেতিয়াবা একেখন এম্বুলেন্সতে তিনিটাকৈ শৱদেহ কঢ়িয়াই অনা হৈছিল।

পাটনা পৌৰ নিগমে বাঁস ঘাটত নিয়োজিত কৰা ১৪ জন ডোম শ্ৰমিকৰ কেউজনেই স্কুলীয়া শিক্ষা আধাতে এৰা। বহুতেই দ্বিতীয় বা তৃতীয় শ্ৰেণীতেই পঢ়া সামৰিছিল। কোনেও মধ্য ইংৰাজী বিদ্যালয়ৰ ডেওনা পাৰ হ’ব পৰা নাছিল। তেওঁলোকে সমাজৰ বাবে আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য কামটো কৰিছিল। কিন্তু মহামাৰীৰ সেই ভয়ংকৰ ৰূপ দেখি তেওঁলোকেও একো উৱাদিহ নোপোৱা পৰিস্থিতি আহি পৰিছিল।

বিহাৰৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি ক’ভিড আক্ৰান্ত আৰু মৃত্যুৰ প্ৰতিবেদন আহিছিল পাটনাৰ পৰা। ক’ভিডত আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত চহৰখনত জৰুৰীকালীন ভিত্তিত পৌৰ নিগমে আৰু ১৪ জন ডোম শ্ৰমিক নিযুক্তি দিছিল যদিও মুঠ ৫৬ জন মানুহ পৰ্যাপ্ত নাছিল।

“২৪ ঘণ্টা নিৰন্তৰ চলাৰ ফলত শৱদাহ কৰা বৈদ্যুতিক মেচিনবোৰো বিকল হৈ পৰিছিল,” ৫০ বছৰীয়া ৰাজ কুমাৰে কয়। ফলত ৫০ শতাংশ শৱদেহ খৰিৰে কৰিবলগীয়া হৈছিল। বৰ্তমান বৈদ্যুতিক মেচিনৰ দ্বাৰা দহন কৰা কাম পুনৰ ৮০ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ৰাজ কুমাৰ ২০১৭ চনৰ পৰাই শ্মশানখনত পঞ্জীয়নৰ মুৰব্বী হিচাপে কৰ্মৰত।

পৌৰ নিগমৰ বাহিৰেও শোকসন্তপ্ত পৰিয়ালবোৰেও পোনপটীয়াকৈ যোগাযোগ কৰাৰ পিছত ডোম সম্প্ৰদায়ৰ পৰা ১৬ৰ পৰা ৪০ বছৰ বয়সৰ আন ১২ জন শ্ৰমিকক অনা হৈছিল, যাৰ ফলত মুঠ শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ৪০ জন হৈছিলগৈ। পৰিয়ালবোৰে ১,০০০ৰ পৰা ৪,০০০ টকা পৰ্যন্ত দিছিল। সেই পইচা এটা শৱ দাহ কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা চাৰিজন শ্ৰমিকৰ মাজত ভগাই লোৱা হৈছিল। এই ১২ জনৰ ভিতৰত কোনেও আগেয়ে কেতিয়াও এই কাম কৰা নাছিল। কিন্তু ক’ভিডৰ দ্বিতীয় ঢৌৰ সেই ভয়াবহ সময়ছোৱাত তেওঁলোকে শৱদাহ কৰিবলৈ খৰি আৰু বৈদ্যুতিক মেচিন দুয়োটাই ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল।

সেই সময়তে বাঁস ঘাটৰ কনিষ্ঠ শ্ৰমিকসকলৰ মাজৰ নতুন শ্ৰমিক এজনে আগবাঢ়ি আহি এনে এটা কাম কৰিছিল যিটো কৰিবলৈ মহামাৰীৰ চৰম পৰ্যায়ত আন সকলোৱে ভয় কৰিলেহেঁতেন: এজন ক’ভিড-১৯ত মৃত্যু ঘটা লোকৰ শৱদাহ। তেওঁক দেখি বাকী ১১ জন শ্ৰমিকে আগবাঢ়ি আহিছিল।

তেওঁ দাহ কৰা প্ৰথমটো শৱ আছিল ক’ৰনাভাইৰাছত আক্ৰান্ত এগৰাকী যুৱতীৰ। তেওঁ দেখাত কেনে আছিল বা তেওঁৰ বয়স কিমান আছিল টাইম পাছৰ মনত নাই। কেৱল মনত আছে যে শৱটো বগা প্লাষ্টিকেৰে মেৰিয়াই থোৱা আছিল। তেওঁ সেই দিনটো সুঁৱৰি কয় যে পৰিয়ালৰ লোকসকলে শৱটো শ্মশানৰ সীমাৰ ওচৰত এৰি থৈ গৈছিল। তেওঁলোকে স্পৰ্শ কৰিবলৈ ভয় কৰিছিল, কিজানিবা ক’ৰনাভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ ঘটে। তেওঁলোক অলপ সময় ৰৈছিল আৰু কোনো বিদায় সম্ভাষণ নজনোৱাকৈয়ে গুচি গৈছিল। শেষকৃত্য সম্পন্ন কৰাৰ দায়িত্ব তেওঁৰ ওপৰত আহি পৰিছিল। টাইম পাছ আৰু আন তিনিজনে মিলি নিয়ম-নীতি সম্পন্ন কৰি চিতাত জুই দিছিল।

এই সকলো কাম পিপিই কিট, হাতমোজা, ফেচ চিল্ড বা এন-৯৫ মাস্কৰ দৰে কোনো সুৰক্ষামূলক ব্যৱস্থা অবিহনেই কৰা হৈছিল।

“এইবোৰ এচি কোঠাত থকা মানুহৰহে কামত আহে,” টাইম পাছে ৰগৰ কৰি কয়। ক’ভিডৰ প্ৰথম ঢৌৰ সময়ত যিসকল ডোম শ্ৰমিকে ৪২ ডিগ্ৰী উষ্ণতাত সুৰক্ষামূলক কাপোৰ আদি পিন্ধিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, তেওঁলোকৰ সৰ্বশৰীৰ ঘামত তিতি গৈছিল। কেইমিনিটমানৰ ভিতৰতে উশাহ বন্ধ হোৱাৰ দৰে অনুভৱ হৈছিল আৰু কিছুমান ঢলি পৰিছিল। ততালিকে সেই কিটবোৰক বিদায় দিয়া হৈছিল। সেইবোৰ বাৰিষাকালত অন্য কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

মৃত্যুভয় সেই ডেকা বয়সত টাইম পাছৰ নাছিল। “মুৰ্দা কে বীচ্চ ম্যে পালা পৌচা হ্যে, তৌ মায়া কেইসে লগেগা (মৃতদেহ দেখি ডাঙৰ-দীঘল হৈছোঁ, মোৰ কেনেকৈ মায়া লাগিব?)”

২০২১ চনৰ জুন মাহলৈকে এটাৰ পিছত এটাকৈ শৱদেহ আহিয়েই আছিল। সেই ৪৫ টা দিনত টাইম পাছে এনে এক সত্যৰ সন্মুখীন হৈছিল যিটো আজিও চৰকাৰী পৰিসংখ্যাৰ তলত পোত খাই আছে।

ভাৰতৰ ক’ভিড-১৯ৰ ত্ৰুতিপূৰ্ণ মৃত্যুৰ পৰিসংখ্যাৰ আঁৰত এক গুৰুতৰ আৰু আশ্চৰ্যজনকভাৱে কমকৈ দেখুওৱাৰ চাক্ষুস প্ৰমাণ এইসকলেই।

ভাৰতত বিশ্বৰ ভিতৰতে দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৪৫ নিযুত ক’ভিড আক্ৰান্তৰ ঘটনা নথিভুক্ত হৈছিল। চৰকাৰীভাৱে ভাৰতত এই মহামাৰীত মৃত্যু ঘটা লোকৰ সংখ্যা ৫,৩৩,৮৪৭ আছিল। ক’ভিড-১৯ত মৃত্যু হোৱাৰ ফালৰ পৰা ভাৰতৰ স্থান আছিল তৃতীয়। কিন্তু বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ এক প্ৰতিবেদন অনুসৰি ভাৰতত ক’ভিড-১৯ৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে জড়িত মৃত্যুৰ সংখ্যা আছিল ৪.৭ নিযুত।

“সাধাৰণতে ইয়াত এদিনত দুইৰ পৰা পাঁচটা শৱ দাহ কৰা হয়। ক’ভিডৰ সময়ত আমি দৈনিক ৭০-৮০ টা মৃতদেহ দেখিছিলো। তিনি সপ্তাহ এনে আছিল য’ত আমি প্ৰতিদিনে ১০০-১০৫ টা শৱদাহ কৰাইছিলো,” পঞ্জীয়ন মুৰব্বী ৰাজ কুমাৰে কয়। এই ভাষ্যই ৰাজ্যখনৰ স্বাস্থ্য বুলেটিনত প্ৰতি সন্ধিয়া প্ৰদৰ্শিত হোৱা কম সংখ্যাৰ দাবীটোক মিছা প্ৰমাণিত কৰে।

টাইম পাছে এই প্ৰতিবেদকক জনায় যে তেওঁৰ পৰিয়ালৰ বিগত চাৰিটা প্ৰজন্মৰ এশ বছৰীয়া ইতিহাসত কোনেও ইমান সংখ্যক মৃত্যু দেখা নাছিল।

“বাপ-দাদা জিচমে খাট্টা হ্যে, বেটা ভী উচি ম্যে খটেগা (পিতৃ-পিতামহ যি কামত খাটিছে, পুত্ৰইয়ো সেই কামতে খাটিব লাগিব),” টাইম পাছে জাতিভিত্তিক এই বৃত্তিটোক নিয়ম হিচাপে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া হোৱাৰ কথা বুজাই কয়। তেওঁৰ দুই ভাতৃ - ২৫ বছৰীয়া ৰামজানে আৰু ২৩ বছৰীয়া শ্যামে আন শ্মশানত কাম কৰি আছিল আৰু বৰ্তমানো সেই বৃত্তিতে জৰিত। তেওঁৰ এগৰাকী ৩৫ বছৰীয়া ভগ্নী গৌৰী বিবাহসূত্ৰে আন এখন জিলাত থাকে।

তেওঁৰ পিতৃ পাৰস ডোম আৰু মাতৃ শীলা দেৱীও বাঁছ ঘাটতে আছিল। পাৰস আছিল শ্মশানৰ শ্ৰমিক। আনহাতে শীলা দেৱীয়ে দাহ কৰাৰ পিছত চেঁচা হোৱা কয়লা আৰু অৱশিষ্ট খৰি বুটলি বজাৰত তিনিৰ পৰা পাঁচ টকাত বিক্ৰী কৰি দুপইচা আৰ্জিছিল। শীলা দেৱীয়ে ঘৰ চলোৱাৰ বাবে বাঁহেৰে কুলাও সাজিছিল। টাইম পাছকে ধৰি তেওঁৰ আটাইকেইজন সন্তানেই মাকৰ পিছে পিছে লাগি থাকি শ্মশান চাফা কৰা, গাহৰি পোহা আৰু মানুহৰ মল-মূত্ৰ চাফা কৰা কামত সহায় কৰিছিল।

কিন্তু ১৬ বছৰ বয়সত নিজে প্ৰথমটো শৱ দাহ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি অহাৰ লগে লগে টাইম পাছ ক’ৰোনা ভাইৰাছৰ পৰা মৃত্যুভয় আৰু কলংকৰ বাবে পৰিত্যক্ত হোৱা মৃতকসকলক মৰণোত্তৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা এজন অনন্য ক’ভিড যোদ্ধাত পৰিণত হৈছিল। তেওঁৰ ভূমিকা আছিল বিপজ্জনক আৰু বীৰত্বপূৰ্ণ। কিন্তু ক’ভিড ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্য্যায়ৰ আলোচনা-বিলোচনাত তাৰ কোনো স্থান নাই। তেওঁৰ কাহিনী ডোম সম্প্ৰদায়ৰ মানুহৰ মাজত মুখ বাগৰি জীয়াই আছে যদিও সমাজৰ আন এটা স্তৰৰ পৰা নাইকিয়া হৈ গৈছে।

মহামাৰীৰ ঢৌ শাম কটাৰ কেইবামাহো পিছত পৌৰ নিগমে নিয়োগ কৰা ডোম শ্ৰমিকসকলক ৪,৫০০ টকাৰ এক মাননি প্ৰদান কৰা হৈছিল। তেওঁলোকক স্বাধীনতা দিৱসত সম্বৰ্ধনা জনোৱা হ’ব বুলি কোৱা হৈছিল আৰু আনকি ১৫ আগষ্টৰ অনুষ্ঠানৰ বাবে পাটনাৰ গান্ধী মৈদানলৈ আমন্ত্ৰণ পত্ৰও দিয়া হৈছিল। ৰাজ কুমাৰ আৰু আন তিনিজন শ্ৰমিক (কেৰাণী কাম কৰা) অনুষ্ঠানত উপস্থিত হৈছিল যদিও কোনো সম্বৰ্ধনা নোলোৱাকৈয়ে উভতি আহিছিল।

“আমি হয়তো নায়ক নাছিলো। খলনায়কহে আছিলো। কিয়নো ক’বলৈ গ’লে ক’ভিড আছিল মৃত্যুৰ এক ভয়াৱহ কাৰচাজি,” কুমাৰে এতিয়া সেই আমন্ত্ৰণক লৈ ধেমালি কৰি কয়।

টাইম পাছে সেই ৪,৫০০ টকাৰ মাননি কেতিয়াও নাপালে আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ ফালৰ পৰাও তেওঁক কেতিয়াও সম্বৰ্ধনা জনোৱা নহ’ল। পৃথিৱীখন মহামাৰীৰ সেই দিনবোৰৰ পৰা যিমানেই দূৰলৈ আগবাঢ়িছে, দেশৰ ক’ভিড ইতিহাসৰ পাতৰ পৰা তেওঁৰ অতুলনীয় শ্ৰমৰ সেই অবিশ্বাস্য বীৰত্বপূৰ্ণ দিনবোৰ সিমানেই মচ খাই গৈ আছে।

তেওঁৰ অনুমান অনুসৰি তেওঁ ২০০তকৈও অধিক ক’ভিড আক্ৰান্তৰ শৱ দাহ কৰিছিল আৰু বিনিময়ত ৭০ হাজাৰৰ পৰা ১ লাখ টকা উপাৰ্জন কৰিছিল। সেই পইচা মৃতকৰ পৰিয়ালবোৰে দিছিল।

“কইয়ৌ ম্যে তৌ পিল্লু ভী পড় গয়া থা (কিছুমান শৱ ইমান বেয়াকৈ পচিছিল যে পোকে কিলবিলাই আছিল),” তেওঁ কয়। কিছুমান শৱৰ লগত কোনো আপোন মানুহ অহা নাছিল। সেই অকলশৰীয়া শৱবোৰৰ পৰা তেওঁ খাৰু আৰু ভৰিৰ আঙুঠি খুলি ৰাখিছিল।

“পিছত মই সেইবোৰ ৯,০০০ টকাত বিক্ৰী কৰিছিলোঁ,” তেওঁ স্বীকাৰ কৰে। যেনেকৈ আহিছিল, সেই একেই গতিত সেইখিনি পইচা শেষ হৈ থাকিল। তেওঁ ১৩,০০০ টকাত এখন পুৰণি স্কুটাৰ কিনিছিল, কিন্তু কেইমাহমান পিছত স্কুটাৰখনৰ ইঞ্জিন বেয়া হোৱাত বিক্ৰী কৰিলগীয়া হয়। তেওঁ এটা স্মাৰ্টফোন আৰু কেইযোৰমান নতুন কাপোৰো কিনিছিল। সেই নিষ্ঠুৰ সময়ছোৱাত জীৱন ধাৰণ আৰু যাতায়তৰ খৰচো সমানেই বেছি আছিল। গাড়ীৰ খুন্দাত ভৰি ভাঙি শয্যাশায়ী হৈ থকা পিতৃ পাৰসৰ চিকিৎসাৰ বিল পৰিশোধ কৰিবলৈ তেওঁ নিজৰ গাহৰিজনী আৰু তাইৰ চাৰিটা পোৱালি ১৯,০০০ টকাত বিক্ৰী কৰি দিছিল। তেওঁ স্বাভাৱিক মূল্যতকৈ দুগুণ দামত দাইল-ভাত কিনি খাইছিল। কিছু পইচা মহুৱা (মহুৱা ফুলৰ পৰা তৈয়াৰী দেশীয় সুৰা) কিনাৰ নামত খৰচ হৈছিল। নিচা নকৰাকৈ পচি যোৱা মৃতদেহৰ শেষকৃত্য সমাপন কৰাটো সম্ভৱ নাছিল। ২০২৩ চনত তেওঁৰ মাকৰ মৃত্যু হয়।

এই বছৰৰ ৩০ এপ্ৰিলত যেতিয়া পাটনাত বৰষুণ হৈছিল, গাৰ্ডনিবাগ অঞ্চলৰ কচ্ছী তালাৱ এলেকা সম্পূৰ্ণৰূপে পানীৰ তলত বুৰ গৈছিল। ই এক চহৰীয়া বস্তি অঞ্চল, য’ত টাইম পাছ আৰু তেওঁৰ পিতৃসহ বিছটা পৰিয়াল বাস কৰে। টাইম পাছৰ পত্নী কাজলে এই বছৰৰ হোলীৰ সময়ত তেওঁক এৰি গুচি যায় আৰু দুই সন্তানকো লগত লৈ যায়। তাই এতিয়া দেশীয় সুৰা বিক্ৰী কৰা আন এজন পুৰুষৰ সৈতে বাস কৰিছে। এতিয়া কেৱল টাইম পাছ আৰু তেওঁৰ পিতৃহে একেলগে থাকে। ডোম সম্প্ৰদায়ৰ বসতিস্থলবোৰ সাধাৰণতে নলা, পৰিত্যক্ত খাল আৰু জাবৰৰ দ’মৰ কাষতে গঢ়ি উঠে। বানপানী আৰু উচ্ছেদৰ সততে তেওঁলোক সন্মুখীন হয়। ইয়াৰ উপৰি ভূ-মাফিয়াই সেই দ মাটি কাঢ়ি ল’বলৈ তেওঁলোকৰ জুপুৰীবোৰত জুই লগাইও দিব পাৰে।

“চৰকাৰে যদি আমাক এটা ডোম খানা (ডোম চুবুৰী) পাতি সংস্থাপন দিলেহেঁতেন,” হুমুনিয়াহ কাঢ়ি পাৰস ডোমে কয়।

পাৰসে কচ্ছী তালাৱত বিভিন্ন ৰাজনৈতিক সমাৱেশৰ পৰা বুটলি অনা প্লাষ্টিকৰ টুকুৰা তিৰ্পালেৰে জোৰা-টাপলি মাৰি টাইম পাছৰ বাবে এই দহ বাই বাৰ ফুটৰ চালিখন সাজি দিছিল। দুবছৰ আগতে এই অঞ্চলত থিতাপি লোৱাৰ পূৰ্বে টাইম পাছ চাজ্জু বাগত আছিল। তাৰ পৰা প্ৰশাসনে তেওঁলোকক উচ্ছেদ কৰে। সেই সময়ত তেওঁৰ হাতত কোনো কামো নাছিল।

উপায়ন্তৰ হৈ তেওঁ আৰু তেওঁৰ সম্পৰ্কীয় ভাতৃ মংগৰু ডোমে এটা নিৰ্মাণ ছাইটত কাম বিচাৰি গৈছিল। “আমি গোটেই দিনটো ইটা কঢ়িয়াইছিলো কিন্তু যেতিয়া মেনেজাৰে আমাৰ জাতি কি গম পালে, আমাক কামৰ পৰা খেদিলে আৰু মজুৰিটোও নিদিলে,” তেওঁ অভিযোগ কৰি কয়। আগেয়ে টাইম পাছে শ্মশানৰ বাহিৰেও অন্য কাম পাইছিল - কেতিয়াবা দিনমজুৰ হিচাপে, বিয়াৰ পেন্দেল সজা, বৰযাত্ৰীৰ সমদলত লাইট কঢ়িওৱা আনকি বিয়া যোৱাৰ পিছত বাচন ধোৱা কামো পাইছিল।

“আপুনি নিজৰ পৰিচয় লুকুৱাই ৰাখিলেহে এনে কাম পায়,” তেওঁ বুজাই কয়। ২৭ লাখ জনসংখ্যাৰ এই ডাঙৰ চহৰখনে কিছু পৰিমাণে নামহীন হৈ থকাৰ সুযোগ দিয়ে। বেনামী হৈ বা ছদ্মনামেৰে কাম কৰি খাব পাৰি।

“এখন গাঁও বা সৰু অঞ্চল, য’ত প্ৰত্যেকেই প্ৰত্যেককে চিনি পায়, ডোম সম্প্ৰদায়ৰ এজন লোকৰ বাবে কাম বিচাৰি পোৱাটো সম্ভৱ নহয়,” টাইম পাছে কয়।

জামুই জিলাৰ চিকন্দ্ৰা গাঁৱৰ বাসিন্দা পঞ্জীয়নৰ মুৰব্বী ৰাজ কুমাৰে চিতা আৰু ভস্মৰ এই জীৱনৰ পৰা নিজক মুক্ত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। কিয়নো তেওঁৰ দেউতাকে তেওঁক স্কুললৈ পঠাবলৈ দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ আছিল। কুমাৰে জীৱবিজ্ঞানত স্নাতক ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল, যিটো তেওঁৰ সম্প্ৰদায়ৰ বাবে এক বিৰল কৃতিত্ব।

ককাদেউতাহঁতৰ দিনত, “কোনো উচ্চবৰ্ণৰ ঘৰৰ কাষেৰে পাৰ হ’লে ডোম শ্ৰমিকসকলে নিজৰ চেণ্ডেল মুৰত তুলি লৈছিল আৰু মুৰ দোৱাই সেৱা জনাই গৈছিল,” কুমাৰে কয়।

পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ বাবে পৰিস্থিতি সামান্য সলনি হৈছিল। “মোৰ দেউতাৰ দিনত কোনো উচ্চ জাতিৰ মানুহ দেখিলে খাট বা মুঢ়াৰ পৰা উঠি দিব লাগিছিল। আমাক গিলাচত পানী খাবলৈ দিয়া হোৱা নাছিল। আমি হাতৰ চোলেৰে পানী খাইছিল,” কুমাৰে কয়। ১৯৯০ৰ দশকত যেতিয়া লালু প্ৰসাদ যাদৱ ক্ষমতালৈ আহিছিল, তেতিয়া সামান্য হ’লেও পৰিৱৰ্তন আহিছিল।

“প্ৰথমবাৰৰ বাবে অন্ততঃ আমি স্কুললৈ যাবলৈ আৰম্ভ কৰিলো। কিন্তু ডোম, মুছাহাৰ আৰু চমাৰ (সকলো অনুসূচিত জাতি) সম্প্ৰদায়ৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পৰা আঁতৰাই সুকীয়াকৈ বহুওৱা হৈছিল,” শ্ৰেণীকোঠাৰ সেই বৈষম্য মনত পেলাই তেওঁ কয়।

টাইম পাছে মুক্ত হোৱাৰ বাবে এক বেলেগ পথ বিচাৰি পাইছে। সেই পথ স্কুল পথ নহয়। বৰঞ্চ তেওঁৰ স্মাৰ্টফোনৰ যোগেদি দেখা ছ’চিয়েল মিডিয়াক মাধ্যম হিচাপে লৈছে।

তেওঁ নিজকে এই বৈষম্যৰ পৰা উলিয়াই আনি প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ প্ৰথমটো খোজ আছিল যেতিয়া তেওঁ আধাৰ কাৰ্ডত নিজৰ নামটো সলাই লৈছিল। তেওঁ নিজৰ সেই অপমানজনক নামটো সলাই পেলাইছিল - যিটো বহু দলিতৰ বাবে এক ডাঙৰ সমস্যা। তেওঁ মনত পেলায় যে তেওঁৰ এগৰাকী মাহীয়েকৰ নাম আছিল লুচ্চী দেৱী, যাৰ অৰ্থ স্থানীয় ভাষাত মিছলীয়া। তেওঁৰ দুজন খুৰাকৰ নাম আছিল অকেলা (অকলশৰীয়া) আৰু বিমাৰী (অসুস্থতা)। কিন্তু টাইম পাছে নিজৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিলে আৰু তেওঁ হৈ পৰিল ৰোহিত কুমাৰ।

তাৰ পিছত আহিল তেওঁৰ স্মাৰ্টফোনটো। তেওঁৰ দাবী যে এয়া কোনো বিলাসিতা নাছিল, বৰঞ্চ সমাজৰ দৃষ্টিত ধৰা দিয়াৰ এক মাধ্যমহে আছিল।

যোৱা বছৰ তেওঁ তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ আন সকলোৱে কৰাৰ দৰেই নাচ-গান কৰিবলৈ ইনষ্টাগ্ৰাম একাউণ্ট খুলিলে। সেই প্লেটফৰ্মত পঞ্জীয়ন কৰাটো তেওঁৰ বাবে আছিল স্বস্তিৰ এক দীঘল নিশ্বাস।

“মই ডোম হয় নেকি – এনে কথা সেই এপটোৱে মোক সোধা নাছিল।”