చెన్నై పారిశుద్ధ్య కార్మికుల చారిత్రాత్మక నిరసన

నిరాహార దీక్షలు, 165 రోజుల పాటు ర్యాలీలు, రహదారి దిగ్బంధనాలు, ఎమ్మెల్యేలకు విజ్ఞాపన పత్రాలు, ‘మరణ’ ప్రదర్శనలు, మురుగునీటిలో మునకలు…

రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తమ డిమాండ్లు నెరవేర్చాలని కోరుతూ చెన్నైలోని మున్సిపల్ కార్మికులు ఎన్నో రోజుల పాటు తీవ్రంగా ఆందోళన చేశారు. ఇది కేవలం ఒక నిరసన కాదు; నగరంలోని అత్యంత అణగారిన వర్గానికి చెందిన ప్రజలు నిశ్శబ్దంగా కనుమరుగవడానికి నిరాకరిస్తూ చేపట్టిన ఒక చారిత్రక పోరాటం.

2025 డిసెంబర్‌లో, సీనియర్ పారిశుద్ధ్య కార్మికురాలైన ఎం. మహాలక్ష్మి మాట్లాడుతూ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తమ డిమాండ్లకు స్పందించకపోవడాన్ని తీవ్రమైన కుల వివక్షతో కూడుకున్న చర్యగా అభివర్ణించారు. “మేం 130 రోజులకు పైగా నిరసన తెలుపుతున్నా అటు నుండి ఎలాంటి స్పందనా లేదు. ఆలయ కార్మికులు నిరసన చేయకపోయినా వాళ్ళకు శాశ్వత ఉద్యోగాలు కల్పించారు. అలాగే, నర్సుల డిమాండ్లను వారం రోజుల్లోనే నెరవేర్చారు. కానీ, మా దళిత పారిశుద్ధ్య కార్మికులు అదే గౌరవాన్ని కోరితే మాత్రం రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మౌనం వహిస్తోంది.”

గ్రేటర్ చెన్నై కార్పొరేషన్ (జిసిసి)లో పనిచేసే పారిశుద్ధ్య కార్మికులలో అత్యధికంగా దళిత, అరుంధతియార్ వర్గాలకు చెందినవారే ఉన్నారు కాబట్టి, ఈ వివక్ష కేవలం అధికారికమైనది మాత్రమే కాదని, వ్యవస్థాగతమైనదని ఆవిడ పేర్కొన్నారు. “ఇది కుల, వర్గ ఆధారితమైన సంస్థాగత వివక్ష,” అని ఆ 37 ఏళ్ళ కార్మికురాలు తెలిపారు.

పారిశుద్ధ్య కార్మికులకు ఉళైపోర్ ఉరిమై ఇయక్కం (UUI), లెఫ్ట్ ట్రేడ్ యూనియన్ సెంటర్ (LTUC), ఆల్ ఇండియా సెంట్రల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ట్రేడ్ యూనియన్స్ (AICCTU) వంటి కార్మిక సంఘాలతో పాటు పౌర సమాజ సంస్థలు, వివిధ విశ్వవిద్యాలయాల విద్యార్థి సంఘాలు మద్దతు తెలిపాయి. ఈ నిరసనలకు సీనియర్ కార్మిక సంఘ నాయకులు కామ్రేడ్ కె. భారతి, సీనియర్ కార్మిక సంఘ నాయకుడు కుమారస్వామి నాయకత్వం వహించారు. ప్రారంభం నుంచీ ఈ ఉద్యమానికి ఈ సంస్థలు, కార్యకర్తలే సారథ్యం వహించారు. నవంబర్ 28, 2025న అడ్వకేట్ పులియన్‌తోపే మోహన్, కుట్టు ఇయ్యకంల నాయకత్వంలో మరో నిరసన కార్యక్రమం జరిగింది. దానికి కూడా గణనీయమైన మద్దతు లభించింది.

సుదీర్ఘకాలం పాటు నిరసన తీవ్రంగా కొనసాగినప్పటికీ, ఒక పరిష్కారాన్ని అందించడంలో తమిళనాడు ప్రభుత్వం మందకొడిగా వ్యవహరించింది. వీళ్ళ విషయంలో ప్రభుత్వం వహించిన మౌనం, ఇతర కార్మికుల డిమాండ్ల పట్ల వేగంగా స్పందించిన ప్రభుత్వ తీరుకి పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. 2025 డిసెంబర్ 24న, కాంట్రాక్ట్ నర్సులు నిరసన చేపట్టిన వారం రోజుల్లోపే, 1,000 మందికి శాశ్వత ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు కల్పిస్తామని ఆరోగ్య శాఖ మంత్రి సుబ్రమణియమ్ ప్రకటించారు. దీనికంటే ముందు, హిందూ మత ధర్మాదాయ శాఖ (HR&CE) పరిధిలోని 2,500 మంది తాత్కాలిక కార్మికులను క్రమబద్ధీకరించారు. అదనంగా, మరో 1,500 మంది ఆలయ కార్మికులకు శాశ్వత ఉపాధి కల్పిస్తామని ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చింది.

అయితే, ఈ ప్రభుత్వ నిర్ణయాలు, సమాజంలో పాతుకుపోయిన అన్యాయాన్ని మరింత తీవ్రతరం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి.

గత ఏడేళ్ళుగా జిసిసిలో పనిచేస్తున్న మరో ఉద్యోగి, 31 ఏళ్ళ ఎ. జయరామ్, పారిశుద్ధ్య పనుల ప్రైవేటీకరణ దిశగా ప్రభుత్వం చేస్తోన్న ప్రయత్నాలను బాహాటంగా ప్రశ్నించారు. “ప్రైవేటీకరణ మా జీవితాలనేమీ మెరుగుపరచదు. ప్రభుత్వమైనా, ప్రైవేటు కాంట్రాక్టరైనా, మేం అవే పరికరాలతో పనిచేయాల్సి ఉంటుంది. విదేశాల్లో వినియోగించే ఆధునిక పనిముట్లలాంటివి మాకు ప్రైవేటు సంస్థలు సమకూర్చవు. అలాంటప్పుడు, ప్రైవేటీకరణతో నిజంగా ఏదైనా మార్పు వస్తుందా అంటే, అది మా వేతనాలు తగ్గడం మాత్రమే.”

ప్రభుత్వం గానీ ప్రైవేట్ యాజమాన్యం గానీ పారిశుద్ధ్య కార్మికులకు సరిపోయినన్ని భద్రతా పరికరాలను సమకూర్చడం లేదని జయరామ్ చెప్పారు. “మేం ఇప్పటికీ అదే చీపురునూ, గుడ్డతో చేసిన అవే చేతి తొడుగులనూ వాడుతున్నాం. దేశీయ పట్టణ జీవనోపాధి మిషన్ లాంటి పథకాలు కూడా మాకు లబ్ధి చేకూర్చలేదు,” అంటూ ఆయన వాపోయారు. కార్మికులలో మరికొందరు కూడా ఇదే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. పారిశుద్ధ్య పనులలో గౌరవం లభించకపోవడానికి కుల వ్యవస్థతో విడదీయలేని విధంగా ఇవి ముడిపడి ఉండటమే కారణమని నొక్కి చెప్పారు. “ఇది కుల ఆధారిత శ్రమ. అందుకే తగిన గౌరవం దక్కడం లేదు,” అన్నారు జయరామ్.

2025 ఆగస్టు 1 నుండి 13 మధ్య, నేను జిపిసి పారిశుద్ధ్య కార్మికులు చేపట్టిన నిరసనలో పాల్గొన్నాను. అయితే నేను కేవలం ఒక పరిశీలకుడిగా కాకుండా శాశ్వత ఉద్యోగం, శ్రమ పట్ల గౌరవం కోసం వాళ్ళు చేస్తోన్న పోరాటంలో ఒక భాగస్వామిగా పాలుపంచుకోవడానికి వెళ్ళాను.

కొన్నేళ్ళుగా నా విద్యాపరమైన కృషి, వ్యక్తిగత ప్రమేయాలు దళితుల, మత్స్యకార వర్గాల విస్థాపనపై, ప్రైవేటీకరణ, స్మార్ట్ సిటీ కార్యక్రమాలు, చెన్నై తీరప్రాంతంలోని బ్లూ బీచ్ ప్రాజెక్ట్ లాంటి పథకాల పట్ల వాళ్ళు ప్రదర్శించిన ప్రతిఘటనపై మాత్రమే కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.

ఈ నిరసన సమయంలోనే నాకు ఫోటోగ్రాఫర్ ఎమ్. పళని కుమార్ పరిచయమయ్యారు. నా చేతిలో ఒక కెమెరా పెట్టి ఒక దృశ్యాన్ని ఫ్రేములకూ, సానుభూతికీ అతీతంగా రోజువారీ జీవితంలో పాతుకుపోయిన వ్యవస్థాగత హింసను ఎదుర్కోవడం గురించి, అలాగే ఫోటోగ్రఫీని కేవలం డాక్యుమెంటేషన్‌గా కాకుండా మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు, వ్యవస్థాగత అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా సాక్ష్యం రూపంలో సమర్పించడం – వీటిని ఎలా చూడాలో నాకు నేర్పించారు.

ఆ క్షణం నుండి, ఇలా డాక్యుమెంట్ చేయటం ఒక ప్రతిఘటనగా మారింది. నేను చెన్నై పారిశుద్ధ్య కార్మికులు కొనసాగిస్తున్న పోరాటంలోని ప్రతి కదలికను, ప్రతి నిరాహార దీక్షను, ప్రతి అణచివేత చర్యను కెమెరాలో రికార్డు చేయడం మొదలుపెట్టాను.

“రోడ్డు పక్కన ఉండే చెత్తలో గాజుపెంకులు, పదునైన లోహపు ముక్కలు, సూదులు, మానవ వ్యర్థాలు ఉంటాయి. గుడ్డతో చేసిన చేతి తొడుగులు మమ్మల్ని కాపాడలేవు. మేం తరచుగా గాయపడుతుంటాం,” అని 39 ఏళ్ళ జె. గీత అన్నారు. “గాజుపెంకులను, మనుషుల ఉమ్ములను, మూత్రాన్ని మేం ఉత్త చేతులతోనే పట్టుకుంటాం. మేం అనుభవించే మానసిక వేదన నుండి మాస్కులు, చేతి తొడుగులు మమ్మల్ని కాపాడలేవు.”

అత్యంత కీలకమైన వారి పనికి సంబంధించిన ప్రమాదకరమైన, అవమానకరమైన పరిస్థితులను ఒకవైపు; మరోవైపు ఏకాకితనాన్ని, సామాజిక వెలివేతను ఆమె ఎత్తి చూపారు.

2025 నవంబర్ 17న గీతతో పాటు మరో ముగ్గురు మహిళా పారిశుద్ధ్య కార్మికులు — 50 ఏళ్ళ పి. జెనోవా, 39 ఏళ్ళ జి. వసంతి, 36 ఏళ్ళ ఎస్. భారతి — అంబత్తూరు తోళర్ కూడమ్ వద్ద నిరవధిక నిరాహార దీక్షను ప్రారంభించారు. శాశ్వత ఉద్యోగం, ఉద్యోగ భద్రత, శ్రమకు తగిన గౌరవాన్ని డిమాండ్ చేస్తూ, తాము ఆమరణ నిరాహార దీక్షను కొనసాగిస్తామని వారు ప్రకటించారు.

నిరాహార దీక్ష కొనసాగుతుండటంతో, ఆ నలుగురు మహిళల ఆరోగ్యం వేగంగా క్షీణించి, ప్రాణాలకు తీవ్ర ప్రమాదం ఏర్పడటంతో వాళ్ళను ఆసుపత్రిలో చేర్చారు. ఎమ్. సరస్వతి (40), ఇ. సరస్వతి (40), కె. కల్పన (35), వి. వేలాంగణ్ణి (43), ఒకే రోజు రెండవ దశ నిరాహార దీక్షను ప్రారంభించారు. అయితే, ఆరోగ్యం వేగంగా క్షీణించడంతో సరస్వతులిద్దరినీ ఆసుపత్రిలో చేర్చారు. కల్పన, వేలాంగణ్ణి మాత్రం 20 రోజులకు పైగా నిరాహార దీక్షను కొనసాగించారు. ప్రస్తుతం ఆ నలుగురు మహిళలూ శరీరాన్ని బలహీనపరిచే అల్సర్లతో బాధపడుతూ, తరచూ ఆసుపత్రికి వెళ్ళవలసివస్తోంది..

చాలా మటుకు, మహిళా పారిశుద్ధ్య కార్మికులే తమ కుటుంబ అవసరాలను తీర్చే ఏకైక పోషకులు కావడంతో, దీర్ఘకాలిక నిరుద్యోగం వాళ్ళ కుటుంబాలను ఛిన్నాభిన్నం చేసింది. వారి అప్పులు క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చాయి. “నేను ఫీజులు కట్టలేకపోవడంతో, నా కూతురు నాతో మాట్లాడటం మానేసింది,” వసంతి తెలిపారు. చెల్లించని అద్దె, బడి ఫీజులు, సరైన భోజనం లేని రోజులతో మహాలక్ష్మి సతమతమవుతున్నారు.

అనేక మంది కార్మికులకు వాళ్ళ కుటుంబాలే వాళ్ళకున్న ఏకైక మానసిక అండ. అయితే, ఇప్పుడు ఆ అండ బీటలు వారుతోంది: “గత మూడు నెలలుగా మేం ఏ పండుగలూ జరుపుకోలేదు. దీపావళి పండుగ మాకు అంత్యక్రియలలాగా అనిపించింది. చూస్తూ చూస్తుండగానే క్రిస్మస్ కూడా గడిచిపోయింది. ఇక ఇప్పుడు పొంగల్ వస్తోంది,” వాళ్ళు నాతో చెప్పారు.

దీర్ఘకాలిక ఆకలి, అప్పులు, అనిశ్చితి వల్ల కలిగిన మానసిక అలసట ఇక భరించలేనంతగా తయారైంది. “కొన్నిసార్లు చావు తప్ప మాకు వేరే మార్గమేదీ లేదనిపిస్తుంటుంది. మేం అనుభవిస్తున్న వేదన అంతా ఇంతా కాదు,” అంటూ, గత 10 నుండి 15 ఏళ్ళుగా చెన్నై నగరానికి తమ సేవలందిస్తున్న కార్మికులు తమ ఆవేదనను వ్యక్తం చేశారు.

డిసెంబర్ 19న, రాయపురంలోని ఆర్ఎస్ఆర్ఎమ్ ఆసుపత్రి దగ్గర్లో, పారిశుద్ధ్య కార్మికుడైన 48 ఏళ్ళ టి. రవికుమార్ ఆత్మహత్య చేసుకున్నారు. పని చేస్తున్నప్పుడు కాలికి తీవ్ర గాయమైనప్పటికీ తన కొడుకు యథావిధిగా విధులకు హాజరవుతూనే ఉన్నాడని, అయినప్పటికీ ప్రభుత్వం అతన్ని అక్రమంగా ఉద్యోగంలోంచి తొలగించిందని ఆరోపిస్తూ అతని తల్లి టికాబాయి ప్రభుత్వాన్ని తప్పుబట్టారు.

“న్యాయం దొరక్క, ఆశను కోల్పోయి అతను ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. దీనికి ప్రభుత్వమే బాధ్యత వహించాలి,” అన్నారామె.

అయితే, రవికుమార్ మరణమేమీ ఒకే ఒక్క సంఘటన కాదు. అంతకుముందే నిరుద్యోగం, తీవ్ర మానసిక వేదన వల్ల కలిగిన ఆరోగ్య సమస్యలతో మరో ఇద్దరు పారిశుద్ధ్య కార్మికులు మరణించారు. జోన్ 6కి చెందిన 48 ఏళ్ళ బి. ఉదయకుమార్ ఉద్యోగం కోల్పోయిన తరువాత కామెర్లు, తీవ్రమైన మానసిక వేదనతో బాధపడ్డారు. దీర్ఘకాల నిరుద్యోగం వల్ల ఆయన సకాలంలో చికిత్స తీసుకోలేకపోయారని ఆయన కుటుంబ సభ్యులు చెప్పారు.

మరొక కార్మికుడు, జోన్ 5కి చెందిన 49 ఏళ్ళ అశోక్ కుమార్ అద్దె చెల్లించలేకపోవటం, చదువుల ఖర్చుల కారణంగా మధుమేహం, తీవ్రమైన మానసిక ఒత్తిడితో బాధపడి, 2025 సెప్టెంబర్ 5న గుండెపోటుతో మరణించారు.

టి. రవికుమార్ అంత్యక్రియలకు హాజరైన అనేకమంది కార్మికులు, “మేమందరమూ ఇలాగే చనిపోబోతున్నాం. మాకు ఇదే ఏకైక పరిష్కారంలా అనిపిస్తోంది; మాకు వేరే మార్గమేదీ లేదు,” అన్నారు

వారి మాటలు ఎన్నో రాత్రులు నాకు నిద్ర లేకుండా చేశాయి. అయినా, నా వేదన కేవలం తాత్కాలికమైనది కాదని నాకు అర్థమైంది. ఎందుకంటే తీరని అనిశ్చితి, ఆకలి, భయం వెన్నాడుతుండగా, ఆ కార్మికులు స్వయంగా 130 రోజులకు పైగా నిద్ర లేకుండా గడుపుతున్నారు.

రవికుమార్ మరణించిన 16వ రోజున, అంటే 2026 జనవరి 3న, వందలాది మంది కార్మికులు చెన్నైలోని మింట్ దగ్గర్లో ఉన్న స్మశానవాటిక దగ్గర సమావేశమై, అత్యంత ప్రతీకాత్మకమైన నిరసన చేపట్టారు. సుదీర్ఘకాలంగా సాగుతోన్న ప్రభుత్వ, సంస్థాగత నిర్లక్ష్యం తమను ఒక అంచుకు నెట్టివేసిందని ప్రకటిస్తూ, ఇద్దరు కార్మికులు శవాల వలె నేలపైన పడుకున్నారు.

2026 జనవరి 5న, కార్మికులు మరో రకమైన నిరసనతో తిరిగి వచ్చారు; వారు ఎగ్మూర్ మ్యూజియం సమీపంలోని కూవమ్ నదిలోకి దిగారు. "ఇది మాకేమీ కొత్త కాదు. మమ్మల్ని ఎప్పుడూ ఇలాంటి మురుగు కాలువల్లోకే దించుతుంటారు."

సాధారణంగా, పోలీసులు వెంటనే జోక్యం చేసుకుంటారు. కానీ ఈసారి, రెండు గంటలకు పైగా వాళ్ళు ఎలాంటి చర్యా తీసుకోలేదు. కార్మికులు ఆ కలుషితమైన నదిలో గంటల తరబడి అలాగే నిలబడ్డారు. చాలా మంది వాంతులు చేసుకొని, తీవ్రమైన వికారంతో బాధపడ్డారు. వసంతి స్పృహ కోల్పోయి, ఎన్నో గంటల పాటు ఊపిరి తీసుకోవడానికి ఇబ్బందిపడింది. ఎన్నో ఏళ్ళుగా, ఎలాంటి భద్రతా చర్యలూ, ఆధునిక పరికరాలూ లేకుండానే ఈ పారిశుద్ధ్య కార్మికులు బలవంతంగా మురుగు కాలువల్లోకి దిగాల్సి వస్తోంది.

అభివృద్ధి ముసుగులో దాగిన కుల ఆధారిత సమాజపు దారుణమైన వాస్తవాన్ని ఈ నిరసన బట్టబయలు చేసింది. చివరికి, అగ్నిమాపక సిబ్బంది, పోలీసులు నదిలోకి దిగి, నిరసనకారులను చెదరగొట్టారు.

హిందూ మత ధర్మాదాయ శాఖ (HR&CE) మంత్రి పి.కె. శేఖర్ బాబు నిరసనకారులను కలిసి, జోన్‌ 5, 6లకు చెందిన కార్మికులందరినీ గ్రేటర్ చెన్నై కార్పొరేషన్‌లో విలీనం చేస్తామని హామీ ఇచ్చారు.

తమ హక్కుల పరిరక్షణ కోసం దృఢంగా నిలబడి, చెన్నై వ్యాప్తంగా రోడ్లు, వీధులు, శ్మశానవాటికలు, నదులు, బహిరంగ ప్రదేశాలను ఆక్రమించిన పారిశుద్ధ్య కార్మికులు సాగించిన అసాధారణ పోరాట ఫలితమే ఇది.