ચેન્નાઈના સફાઈ કામદારોનું ઐતિહાસિક વિરોધ પ્રદર્શન

ભૂખ હડતાળ, 165 દિવસની રેલીઓ, રસ્તા રોકો, ધારાસભ્યોને અરજીઓ, મૃત્યુ પામ્યા હોવાના દેખાવો, ગંદકીમાં ડૂબકી...

સરકાર તેમની માગણીઓ ધ્યાનમાં લે એ માટે ચેન્નાઈમાં મ્યુનિસિપલ કામદારોએ ખૂબ લાંબો સમય ખૂબ તીવ્ર વિરોધ કર્યો હતો. આ ફક્ત વિરોધ નહોતો; એ શહેરના સૌથી પીડિત લોકો દ્વારા સંચાલિત એક ઐતિહાસિક સંઘર્ષ હતો, એ લોકોએ ચૂપચાપ પરિસ્થિતિને સ્વીકારી લેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, વિરોધ પ્રદર્શન કર્યા હતા.

ડિસેમ્બર 2025 માં બોલતા એક અનુભવી સફાઈ કામદાર એમ. મહાલક્ષ્મીએ સરકાર તરફથી પ્રતિભાવના અભાવને (લોકોની માનસિકતામાં) ઊંડે સુધી ખૂંપેલા નાતજાતના ભેદભાવ તરીકે ઓળખાવ્યો હતો. "અમે 130 દિવસથી વધુ સમયથી વિરોધ કરી રહ્યા છીએ, પણ કોઈ જવાબ મળ્યો નથી. મંદિરના કાર્યકરોને કોઈ જ પ્રકારનો વિરોધ કર્યા વિના કાયમી નોકરીઓ આપવામાં આવી હતી. નર્સોની માગણીઓ એક અઠવાડિયામાં પૂરી કરવામાં આવી હતી. પરંતુ જ્યારે દલિત સફાઈ કામદારો એ જ પ્રકારના ગૌરવની માંગ કરે છે ત્યારે સરકાર ચૂપ રહે છે."

તેમણે ધ્યાન દોર્યું કે ગ્રેટર ચેન્નાઈ કોર્પોરેશન (જીસીસી) ના મોટાભાગના સફાઈ કામદારો દલિત અને અરુંતદિયર સમુદાયોના છે, આથી તેમની પ્રત્યે કરવામાં આવતા ભેદભાવભર્યા વર્તન માટે માત્ર અમલદારશાહી જ નહીં, પણ સમાજવ્યવસ્થા પણ કારણભૂત છે. 37 વર્ષના આ સફાઈ કામદારે ઉમેર્યું, "આ - નાતજાત અને વર્ગ બંને પર આધારિત - સંસ્થાકીય ભેદભાવ છે."

ખૂબ લાંબા સમય માટે ખૂબ તીવ્રતાથી વિરોધ થયો હોવા છતાં તમિળનાડુ સરકાર તેનો ઉકેલ રજૂ કરવામાં ધીમી હતી. સરકારનું મૌન બીજા કામદારોની માગણીઓ અંગેના તેના ઝડપી પ્રતિસાદથી તદ્દન વિપરીત હતું. 24 મી ડિસેમ્બર, 2025 ના રોજ, આરોગ્ય પ્રધાન સુબ્રમણ્યમે જાહેરાત કરી હતી કે કરાર પર કામ કરતી 1,000 નર્સોને તેમના વિરોધના એક અઠવાડિયાની અંદર કાયમી સરકારી સેવામાં સમાવી લેવામાં આવશે. અગાઉ હિન્દુ રિલિજિયસ અને ચેરિટેબલ એન્ડાઉમેન્ટ્સ (એચઆર&સીઈ) વિભાગ હેઠળ 2,500 કામચલાઉ કામદારોને કાયમી કરવામાં આવ્યા હતા, અને મંદિરના 1,500 વધારાના કામદારોને કાયમી રોજગારનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું.

આ નિર્ણયોએ માત્ર અન્યાયની ઊંડી લાગણીને વધુ તીવ્ર બનાવવાનું કામ કર્યું હતું.

છેલ્લા સાત વર્ષથી જીસીસીમાં કાર્યરત બીજા એક સફાઈ કામદાર 31 વર્ષના એ. જયરામે સરકાર દ્વારા સફાઈકામનું ખાનગીકરણ કરવાને અપાતા પ્રોત્સાહન પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. "ખાનગીકરણથી અમારું જીવન સુધરશે નહીં. પછી એ સરકાર હોય કે ખાનગી ઠેકેદાર, અમને હજી પણ એ જ સાધનો સાથે કામ કરવાની ફરજ પાડવામાં આવશે. ખાનગી કંપનીઓ વિદેશોમાં વપરાય છે એવા આધુનિક સાધનો પૂરા પાડવાની નથી. અમારા વેતનમાં ઘટાડો એ એકમાત્ર વાસ્તવિક ફેરફાર હશે."

જયરામના મતે સરકારી કે ખાનગી નોકરીદાતાઓ પૂરતા સલામતી સાધનો પૂરા પાડતા નથી. તેમણે ઉમેર્યું, "અમે હજુ પણ એ જ સાવરણી અને એ જ કાપડના મોજાનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. નેશનલ અર્બન લાઈવલીહુડ મિશન (રાષ્ટ્રીય શહેરી આજીવિકા મિશન) જેવી યોજનાઓ પણ અમારા સુધી પહોંચી નથી." બીજા ઘણા કામદારોનો પણ આ જ મત હતો, તેઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે સફાઈના કામમાં ગૌરવનો ઇનકાર જાતિગત છે. જયરામે કહ્યું, "આ નાતજાત આધારિત શ્રમ છે. તેથી જ ગૌરવ નકારવામાં આવે છે."

1 લી થી 13 મી ઓગસ્ટ, 2025 દરમિયાન મેં જીસીસી સફાઈ કામદારોના વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લીધો હતો. હું એક પ્રેક્ષક તરીકે નહોતો ગયો, કાયમી રોજગાર અને શ્રમના ગૌરવ માટેના તેમના સંઘર્ષમાં એક સહભાગી તરીકે ગયો હતો.

વર્ષો સુધી મારું શૈક્ષણિક કામ અને વ્યક્તિગત વ્યસ્તતા દલિત અને માછીમાર સમુદાયોના વિસ્થાપન અને ખાનગીકરણ, સ્માર્ટ સિટી પહેલ અને ચેન્નાઈ દરિયાકાંઠે બ્લુ બીચ પ્રોજેક્ટ જેવી યોજનાઓ સામેના તેમના પ્રતિકાર પર કેન્દ્રિત રહી છે.

આ વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન મારો પરિચય ફોટોગ્રાફર એમ. પલની કુમાર સાથે થયો હતો. મારા હાથમાં કેમેરો આપીને તેમણે મને ફ્રેમ અને સહાનુભૂતિથી આગળ જોતા - રોજિંદા જીવનમાં જડાયેલી માળખાકીય હિંસાનો સામનો કરતા, અને ફોટોગ્રાફીને માત્ર દસ્તાવેજીકરણ સમજવાને બદલે અન્યાય, અત્યાચાર કે માનવ અધિકારના ઉલ્લંઘની ઘટનાઓની સામાજિક-રાજકીય ગવાહી તરીકે સમજતા શીખવ્યું હતું.

તે ક્ષણથી દસ્તાવેજીકરણ પ્રતિકારમાં ફેરવાઈ ગયું હતું. મેં ચેન્નાઈના સફાઈ કામદારોના ચાલી રહેલા સંઘર્ષની દરેક ચળવળ, દરેક ભૂખ હડતાળ, દમનના દરેક કૃત્યને કેમેરામાં કેદ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.

ભૂખ હડતાળ ચાલુ રહેતા ચારેય મહિલાઓની તબિયત ઝડપથી કથળી હતી અને તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા, તેમના જીવને ગંભીર જોખમ હતું. તે જ દિવસે એમ. સરસ્વતી, ઇ. સરસ્વતી (બંને 40 વર્ષ), 35 વર્ષના કે. કલ્પના અને 43 વર્ષના વી. વેલંકન્ની દ્વારા ભૂખ હડતાળનો બીજો તબક્કો શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે ઝડપથી બગડતી તબિયતને કારણે બંને સરસ્વતીને થોડા સમય પછી હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. કલ્પના અને વેલંકન્નીએ 20 દિવસથી વધુ સમય સુધી ભૂખહડતાળ ચાલુ રાખી હતી. હવે બધી મહિલાઓ શારીરિક રીતે કમજોર બનાવી દેતા અલ્સરથી પીડાય છે અને એ માટે તેમને વારંવાર હોસ્પિટલ જવું પડે છે.

લાંબી બેરોજગારીએ આ કામદારોના પરિવારોને તબાહ કરી દીધા છે કારણ કે મોટાભાગના મહિલા સફાઈ કામદારો તેમના ઘરના એકમાત્ર કમાતા સભ્ય હોય છે. તેમના દેવા સતત વધી રહ્યા છે. વાસંતીએ કહ્યું, "હું ફી ચૂકવી શકતી ન હતી એટલે મારી દીકરીએ મારી સાથે વાત કરવાનું બંધ કરી દીધું છે." મહાલક્ષ્મી ન ચૂકવેલા ભાડા, ન ચૂકવેલી શાળાની ફી અને સરખું ખાવાનુંય નસીબ ન થાય એવા દિવસો સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા.

ઘણા કામદારો માટે તેમનો પરિવાર ભાવનાત્મક ટેકાનો એકમાત્ર સ્ત્રોત છે. જે હવે તૂટી રહ્યો છે: તેમણે મને કહ્યું, "છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી કોઈ તહેવાર ઉજવવામાં આવ્યા નથી. દિવાળીના દિવસોમાં કોઈના અંતિમ સંસ્કાર હોય એવું લાગતું હતું. ક્રિસમસ પણ એ જ રીતે પસાર થઈ ગઈ. હવે પોંગલ આવી રહ્યો છે."

લાંબો ભૂખમરો, દેવા અને અનિશ્ચિતતાને કારણે અતિશય માનસિક થાક અનુભવાઈ રહ્યો છે. 10 થી 15 વર્ષથી શહેરની સેવા કરનારા કામદારોએ જણાવ્યું, "ક્યારેક મૃત્યુ એકમાત્ર વિકલ્પ હોય એવું લાગે છે. આ વેદના સાથે અમે જીવી રહ્યા છીએ."

19 મી ડિસેમ્બરના રોજ 48 વર્ષના સફાઈ કર્મચારી ટી. રવિકુમારે રોયપુરમની આરએસઆરએમ હોસ્પિટલ પાસે પોતાનો જીવ લીધો હતો. તેમના માતા ટીકાબાઈએ સરકાર પર આરોપ લગાવતા કહ્યું કે તેમના દીકરાને ફરજ દરમિયાન પગમાં ગંભીર ઈજા થઈ હતી ત્યારે પણ તેણે ફરજ પર હાજર રહેવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું, પરંતુ સરકારે તેને ગેરકાયદેસર રીતે નોકરીમાંથી કાઢી મૂક્યો હતો.

held responsible for this,” she said.

તેમણે કહ્યું, "કોઈ ન્યાય નહોતો અને કોઈ આશા રહી નહોતી, તેથી તેણે પોતાનો જીવ લીધો હતો. આ માટે સરકારને જવાબદાર ઠેરવવી જોઈએ."

રવિકુમારનું મૃત્યુ કોઈ એકલદોકલ ઘટના નહોતી. બેરોજગારી અને પીડા સાથે સંકળાયેલી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓને કારણે અગાઉ બીજા બે સફાઈ કામદારો મૃત્યુ પામ્યા હતા. ઝોન 6 ના 48 વર્ષના બી. ઉદય કુમારને નોકરી ગુમાવી દીધા પછી કમળો અને ગંભીર માનસિક તકલીફ થઈ હતી. તેમના પરિવારના જણાવ્યા મુજબ લાંબા સમય સુધીની બેરોજગારીને કારણે તેઓ સમયસર તબીબી સારવારનો ખર્ચ ઉઠાવી શકતા નહોતા.

ઝોન 5 ના 49 વર્ષના અશોક કુમાર નામના બીજા એક કામદાર ન ચૂકવાઈ શકાતા ભાડા અને શૈક્ષણિક ખર્ચને કારણે ડાયાબિટીસ અને ભારે માનસિક તણાવનો ભોગ બન્યા હોવાનું કહેવાય છે. પાછળથી 5 મી સપ્ટેમ્બર, 2025 ના રોજ હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું અવસાન થયું હતું.

ટી. રવિકુમારના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજરી આપતી વખતે ઘણા કામદારોએ કહ્યું, "અમે બધાય આ જ રીતે મરી જઈશું. આ એકમાત્ર ઉકેલ લાગે છે; બીજો કોઈ રસ્તો નથી."

તેમના શબ્દોએ મારી રાતોની ઊંઘ હરામ કરી દીધી હતી. છતાં મને સમજાયું કે આ વેદના ક્ષણિક નહોતી - તેઓ પોતે પણ 130 દિવસથી વધુ સમયથી અનિશ્ચિતતા, ભૂખ અને ભયના ભારણ હેઠળ ઊંઘ્યા વિના જીવી રહ્યા હતા.

રવિકુમારના મૃત્યુના 16 મા દિવસે, 3 જી જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ, ચેન્નાઈના મિન્ટ નજીક એક સ્મશાનમાં સેંકડો કામદારોએ ભેગા થઈને એક અત્યંત પ્રતીકાત્મક વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. બે કામદારો મૃતદેહોની જેમ જમીન પર પડ્યા હતા અને જાહેર કર્યું હતું કે લાંબા સમયથી સરકારી અને સંસ્થાકીય ઉપેક્ષાને કારણે તેઓ ભાંગી પડ્યા છે અને આ ભયાવહ નિર્ણય લેવા મજબૂર થયા છે.

5 મી જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ, કામદારો બીજા એક પ્રકારના પ્રતિકાર સાથે પાછા ફર્યા હતા. એગ્મોર મ્યુઝિયમ પાસે તેઓ કૂવમ નદીમાં પ્રવેશ્યા હતા. "આ અમારા માટે કંઈ નવું નથી. અમને હંમેશા આ રીતે ગટરમાં મોકલવામાં આવ્યા છે."

સામાન્ય રીતે પોલીસ તરત દરમ્યાનગીરી કરે છે. પરંતુ આ વખતે બે કલાકથી વધુ સમય સુધી કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહોતી. કામદારો કલાકો સુધી પ્રદૂષિત નદીમાં ઊભા રહ્યા હતા. ઘણાને ઉલટીઓ થઈ હતી અને ખૂબ ઉબકા આવ્યા હતા. વાસંતી બેભાન થઈ ગયા હતા અને ઘણા કલાકો સુધી તેમને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડી હતી. વર્ષોથી આ કામદારોને સલામતીના પગલાં કે આધુનિક સાધનો વિના ગટરમાં ઊતરવાની ફરજ પાડવામાં આવી રહી છે.

આ વિરોધ પ્રદર્શને વિકાસની ભાષા નીચે છુપાયેલી નાતજાત આધારિત સમાજવ્યવસ્થાની ક્રૂર વાસ્તવિકતાનો પર્દાફાશ કર્યો હતો. આખરે ફાયર સર્વિસના કર્મચારીઓએ અને પોલીસે નદીમાં ઘૂસીને વિરોધ પ્રદર્શનને બળજબરીપૂર્વક વિખેરી નાખ્યું હતું.

હિન્દુ રિલિજિયસ અને ચેરિટેબલ એન્ડાઉમેન્ટ્સ (એચઆર&સીઈ) મંત્રી પી.કે. સેકર બાબુએ પ્રદર્શનકારીઓને મળીને ઝોન 5 અને ઝોન 6 ના તમામ કામદારોનો ગ્રેટર ચેન્નાઈ કોર્પોરેશનમાં સમાવી લેવાનું વચન આપ્યું હતું.

ચેન્નાઈમાં રસ્તાઓ, શેરીઓ, સ્મશાન, નદીઓ અને જાહેર જગ્યાઓ પર ધરણા કરીને પોતાના અધિકારોના રક્ષણ માટે મક્કમતાથી ઊભા રહેલા સફાઈ કામદારોના અસાધારણ સંઘર્ષનું આ પરિણામ હતું.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા