চেন্নাইৰ অনাময় কৰ্মীৰ ঐতিহাসিক প্ৰতিবাদ

অনশন, ১৬৫ দিন ধৰি প্ৰতিবাদী সমদল, পথ অৱৰোধ, বিধায়কবোৰলৈ আবেদন, অনাময় কৰ্মীৰ মৃত্যুৰ ভেশচন ধৰি কৰা প্ৰতীকী প্ৰতিবাদ, বোকা-পানীৰ মাজত সোমাই কৰা প্ৰতিবাদ... কিমান কি যে তেওঁলোকে কৰিবলগীয়া নহ’ল!

চেন্নাইৰ পৌৰ কৰ্মীসকলে নিজৰ দাবী ৰাজ্য চৰকাৰক শুনাবলৈ ইমান দিন ধৰি আৰু ইমান জংগি আন্দোলন কৰিবলগীয়া হ’ল। এয়া কেৱল প্ৰতিবাদেই নাছিল, এয়া আছিল চহৰখনৰ আটাইতকৈ নিষ্পেষিত শ্ৰেণীৰ মানুহৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এক ঐতিহাসিক সংগ্ৰাম। সেইসকলৰ সংগ্ৰাম, যিসকলে নীৰৱে আঁতৰি যাব বিচৰা নাছিল।

এই সন্দৰ্ভত ২০২৫ৰ ডিচেম্বৰত এগৰাকী জ্যেষ্ঠ অনাময় কৰ্মী এম. মহালক্ষ্মীয়ে ৰাজ্য চৰকাৰৰ নিৰ্লিপ্ততাৰ আঁৰত গভীৰ জাতিভিত্তিক বিদ্বেষ সোমাই থকা বুলি কয়। “আমি কোনো সঁহাৰি নোপোৱাকৈয়ে ১৩০ দিনতকৈও অধিক দিন হ’ল এই প্ৰতিবাদ কৰি থকাৰ। মন্দিৰৰ কৰ্মীসকলক কোনো প্ৰতিবাদ অবিহনেই স্থায়ী চাকৰি দিয়া হ’ল। নাৰ্ছসকলৰ দাবীও এসপ্তাহৰ ভিতৰতে চৰকাৰে মানি ল’লে। কিন্তু অনাময় কৰ্মীসকলে যেতিয়া একেই মৰ্য্যাদা বিচাৰিছে, দলিত হোৱাৰ বাবেই চৰকাৰে আমালৈ পিঠি দিয়ে।”

তেওঁ আঙুলিয়াই দিয়ে যে গ্ৰেটাৰ চেন্নাই ক’ৰ্পোৰেচন চমুকৈ জিচিচিৰ সৰহভাগ অনাময় কৰ্মীয়েই দলিত আৰু অৰুণথটিয়াৰ সম্প্ৰদায়ৰ। তেওঁ কয় যে চৰকাৰী পক্ষৰ এই উদাসীনতা কেৱল প্ৰশাসনিক নহয়, বৰং গাঁথনিগত। ৩৭ বছৰীয়া কৰ্মীগৰাকীয়ে লগতে কয়, “এই বৈষ্যম প্ৰতিষ্ঠানিক - জাতিভেদ আৰু শ্ৰেণীবৈষম্যৰ ওপৰত আধাৰিত।”

প্ৰতিবাদ দীঘলীয়া হৈছিল, তীব্ৰও হৈছিল। কিন্তু চৰকাৰে তাৰ সমাধানৰ বাবে কাছৰ গতিৰ লেখীয়া মন্থৰ পন্থা অৱলম্বন কৰিলে। এই প্ৰতিবাদৰ প্ৰতি চৰকাৰৰ নীৰৱতা আন কৰ্মীসকলৰ দাবীৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ ক্ষিপ্ৰ সঁহাৰিৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত আছিল। নাৰ্ছসকলে কৰা প্ৰতিবাদৰ এসপ্তাহৰ ভিতৰতে ২০২৫ৰ ২৪ ডিচেম্বৰত স্বাস্থ্যমন্ত্ৰী সুব্ৰমণিয়মে ঘোষণা কৰে যে ১,০০০ গৰাকী ঠিকাভিত্তিক নাৰ্ছক স্থায়ী চৰকাৰী চাকৰিত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ব। ইয়াৰ পূৰ্বে হিন্দু ধৰ্মীয় আৰু দাতব্য এনডাউমেণ্ট (এইছ.আৰ. এণ্ড চি.ই.) বিভাগৰ অধীনত ২,৫০০ গৰাকী অস্থায়ী কৰ্মীক নিয়মীয়া কৰা হৈছিল। লগতে অতিৰিক্ত ১,৫০০ গৰাকী মন্দিৰৰ কৰ্মীক স্থায়ী নিয়োগৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছিল।

এই সিদ্ধান্তবোৰে আন একো নহয়, অত্যন্ত গভীৰভাৱে শিপাই থকা অন্যায়ৰ মনোভাৱকহে অধিক স্পষ্ট কৰি তোলে।

বিগত সাত বছৰ ধৰি জিচিচিত কৰ্মৰত আন এজন ৩১ বছৰীয়া কৰ্মী এ. জয়ৰামে অনাময় কামৰ ব্যক্তিগতকৰণৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ তৎপৰতাক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে। “ব্যক্তিগতকৰণে আমাৰ জীৱনবোৰৰ উন্নত নকৰে। চৰকাৰেই হওক বা ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ঠিকাদাৰেই হওক, আমাক একেবোৰ সঁজুলিৰেই কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰাব। ব্যক্তিগত কোম্পানীবোৰে বিদেশত ব্যৱহাৰ কৰাৰ দৰে আধুনিক সঁজুলি যোগান তেওঁলোকে নধৰে। পৰিৱৰ্তন হ’ব কেৱল আমাৰ দৰমহাত, মজুৰি কমিব।”

চৰকাৰী বা ব্যক্তিগত কোনো নিয়োগকৰ্তাই পৰ্যাপ্ত সুৰক্ষা সঁজুলি যোগান নধৰে বুলি জয়াৰামে ভাবে। “আমি এতিয়াও একেডাল ঝাৰু আৰু একেযোৰ কাপোৰৰ হাতমোজা ব্যৱহাৰ কৰোঁ। আনকি ৰাষ্ট্ৰীয় নগৰ জীৱিকা মিচনৰ দৰে আঁচনিও আমাৰ ওচৰলৈ অহা নাই,” তেওঁ লগতে কয়। আন কেইবাজনো কৰ্মীয়ে সহমত প্ৰকাশ কৰি কয় যে অনাময় কামত জৰিত শ্ৰমিকখিনিৰ ক্ষেত্ৰত মৰ্যাদা অস্বীকাৰ কৰাটো জাতিভেদ প্ৰথাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি চাব নোৱাৰি। ই অবিচ্ছেদ্য। “এয়া জাতিভিত্তিক শ্ৰম। সেইকাৰণেই তেওঁলোকে মৰ্যাদা দিব নিবিচাৰে,” জয়াৰামে কয়।

২০২৫ চনৰ ১-১৩ আগষ্টৰ ভিতৰত এই প্ৰতিবেদকে জিচিচিৰ অনাময় কৰ্মীসকলৰ প্ৰতিবাদত অংশগ্ৰহণ কৰিছিলোঁ। দৰ্শক হিচাপে যোৱা নাছিলো, বৰং স্থায়ী নিয়োগ আৰু শ্ৰমৰ মৰ্যাদাৰ বাবে তেওঁলোকৰ সংগ্ৰামৰ এজন অংশীদাৰ হিচাপে গৈছিলো।

বছৰ বছৰ ধৰি মোৰ শৈক্ষিক কাম আৰু ব্যক্তিগত যিখিনি কাম সেয়া দলিত আৰু মৎস্যজীৱী সম্প্ৰদায়ৰ স্থানান্তৰণ আৰু চেন্নাইৰ উপকূলৰ দাঁতি অঞ্চলৰ ব্যক্তিগতকৰণ, স্মাৰ্ট চিটি উদ্যোগ আৰু ব্লু বীচ্চ প্ৰকল্পৰ দৰে আঁচনিৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ প্ৰতিৰোধৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে।

এই প্ৰতিবাদৰ সময়তে মই চিনাকি হৈছিলো আলোকচিত্ৰ শিল্পী এম. পলানি কুমাৰৰ সৈতে। মোৰ হাতত এটা কেমেৰা তুলি দি তেওঁ মোক ফ্ৰেমৰ বাহিৰৰ জগতখন আৰু সহানুভূতিৰ মানৱীয় যি আৱেগ, তাক অতিক্ৰমী চাবলৈ শিকাইছিল। দৈনন্দিন জীৱনত সোমাই থকা গাঁথনিগত হিংসাৰ মুখামুখি হ’বলৈ আৰু ফটোগ্ৰাফীক কেৱল নথিভুক্তকৰণৰ সঁজুলি হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ সাক্ষী হোৱাৰ এক ৰাজনৈতিক অভিজ্ঞতা আহৰণৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ তেওঁ আমাক কৈছিল।

তেতিয়াৰ পৰা নথিভুক্তকৰণ কেৱল ফ্ৰেমত তেওঁলোকক আৱদ্ধ কৰাই নহয়, সেয়া প্ৰতিৰোধৰ ভাষা হৈ পৰিল। চেন্নাইৰ অনাময় কৰ্মীসকলৰ চলি থকা সংগ্ৰামৰ প্ৰতিটো পদক্ষেপ, প্ৰতিবাৰ তেওঁলোকে কৰা অনশন, প্ৰতিটো দমনমূলক কাৰ্য মই কেমেৰাত আবদ্ধ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলো।

অনশন অব্যাহত থকাৰ লগে লগে তেওঁলোকৰ স্বাস্থ্যৰ দ্ৰুত অৱনতি ঘটে আৰু চাৰিওগৰাকী মহিলাকে চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি কৰোৱা হয়। একেদিনাই অনশনৰ দ্বিতীয় পৰ্যায় আৰম্ভ কৰে এম. সৰস্বতী, ই. সৰস্বতী (দুয়োৰে বয়স দুকুৰি), কে. কল্পনা (৩৫), আৰু ভি. ভেলাংকান্নিয়ে (৪৩)। অৱশ্যে স্বাস্থ্যৰ দ্ৰুত অৱনতিৰ বাবে তাৰ কিছু সময়ৰ পিছতে দুয়ো সৰস্বতীকে চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি কৰোৱা হয়। কল্পনা আৰু ভেলাংকান্নিয়ে ২০ দিনতকৈও অধিক কাল ধৰ্মঘট অব্যাহত ৰাখে। আটাইকেইগৰাকী মহিলাই এতিয়া আলচাৰত ভোগাৰ ফলত সঘনে হস্পিতাললৈ গৈ থাকিবলগীয়া হয়।

দীৰ্ঘদিন কৰ্মহীন হৈ থকাৰ ফলত কৰ্মীসকলৰ পৰিয়ালবোৰৰ অৱস্থা পানীত হাঁহ নচৰা হৈছে। কিয়নো বেছিভাগ মহিলা অনাময় কৰ্মীয়েই তেওঁলোকৰ ঘৰৰ একমাত্ৰ উপাৰ্জনকাৰী। তেওঁলোকৰ ঋণৰ বোজা বাঢ়িছে। বাসন্তীয়ে কয়, “মই মাচুল দিব নোৱাৰিলোঁ, মোৰ ছোৱালীজনীয়ে মোৰ লগত কথা পতা বন্ধ কৰি দিলে।” মহালক্ষ্মীয়ে পৰিশোধ নকৰা ভাড়া, স্কুলৰ মাচুল আৰু সঠিক আহাৰ অবিহনে পাৰ কৰা দিনবোৰৰ সৈতে সময় বহুত কষ্টকৰ হৈ পৰিছিল।

বহু কৰ্মীৰ বাবে তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটোৱেই আছিল মানসিক আশ্ৰয়ৰ একমাত্ৰ উৎস। এতিয়া সেয়াও ভাগি পৰিছে: “যোৱা তিনি মাহ ধৰি কোনো উৎসৱ উদযাপন কৰা হোৱা নাই। দেৱালীৰ বতৰতো মৰিশালীৰ নিস্তব্ধতাই বিৰাজ কৰিছে। বৰদিনো একেদৰেই পাৰ হৈ গ’ল। এতিয়া পোংগল আহি আছে,” তেওঁলোকে এই প্ৰতিবেদকক কয়।

দীৰ্ঘদিন ধৰি অনাহাৰে থকাৰ লগতে ঋণ আৰু অনিশ্চয়তাই সৃষ্টি কৰা মানসিক ভাগৰে তেওঁলোকক জুমুৰি দি ধৰিছে। “কেতিয়াবা মৃত্যুৱেই একমাত্ৰ উত্তৰ যেন লাগে। এই যন্ত্ৰণাৰ সৈতেই আমি জীয়াই আছো,” চহৰখনত ১০ ৰ পৰা ১৫ বছৰ ধৰি সেৱা আগবঢ়োৱা কৰ্মীসকলে কয়।

১৯ ডিচেম্বৰত ৰয়াপুৰমৰ আৰ.এছ.আৰ.এম. হস্পিতালৰ ওচৰত ৪৮ বছৰীয়া অনাময় কৰ্মী টি. ৰবিকুমাৰে আত্মহত্যা কৰে। তেওঁৰ মাতৃ টিকাবায়ে চৰকাৰক দোষাৰোপ কৰি কয় যে কামৰ সময়ত তেওঁৰ পুত্ৰৰ ভৰিত গুৰুতৰ আঘাত পোৱাৰ পিছতো তেওঁ কৰ্তব্যৰ বাবে হাজিৰ হৈছিল, কিন্তু চৰকাৰে তেওঁক বেআইনীভাৱে চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিছিল।

“ন্যায়ৰ কোনো ব্যৱস্থাই নাছিল। আশাও ক্ষীণ হৈ আহিছিল। শেষত মোৰ ল’ৰাটো আপোনঘাতী হ’ল। ইয়াৰ বাবে চৰকাৰেই দায়ী,” তেওঁ কয়।

ৰবিকুমাৰৰ মৃত্যু কোনো বিচ্ছিন্ন ঘটনা নহয়। ইয়াৰ পূৰ্বে কৰ্মসংস্থাপনহীনতা আৰু মানসিক চাপৰ সৈতে যুঁজি স্বাস্থ্যজনিত জটিলতাত ভুগি আন দুজন অনাময় কৰ্মীৰ মৃত্যু হৈছিল। জ’ন ৬ ৰ ৪৮ বছৰীয়া বি. উদয় কুমাৰে চাকৰি হেৰুওৱাৰ পিছত জণ্ডিচ আৰু তীব্ৰ মানসিক চাপত ভুগিছিল। তেওঁৰ পৰিয়ালৰ মতে দীৰ্ঘদিন ধৰি কৰ্মহীন হৈ পৰাৰ বাবে তেওঁ সময়মতে চিকিৎসাৰ খৰচ বহন কৰিব পৰা নাছিল।

জ’ন ৫ ৰ আন এজন কৰ্মী ৪৯ বছৰীয়া অশোক কুমাৰে পৰিশোধ নকৰা ভাড়া আৰু সন্তানৰ স্কুলৰ খৰচৰ বাবে বহুমূত্ৰ আৰু চৰম মানসিক চাপত ভুগিছিল বুলি জানিব পৰা গৈছে। ২০২৫ চনৰ ৫ ছেপ্টেম্বৰত হৃদযন্ত্ৰ ক্ৰিয়া বন্ধ হৈ তেওঁৰ মৃত্যু হয়।

টি. ৰবিকুমাৰৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সময়ত বহু কৰ্মীয়ে কৈছিল, “আমাৰ মৃত্যুও এনেদৰেই হ’বলৈ আছে। এয়াই একমাত্ৰ সমাধান যেন লাগে। তাৰ বাদে গত্যন্তৰ নাই।”

তেওঁলোকৰ কথাবোৰ মনত দোলা দি থকাত কেইবাদিনো ভালদৰে শুব পৰা নাছিলো। অনুভৱ কৰিছিলো যে এই যন্ত্ৰণা ক্ষন্তেকীয়া নাছিল। অনিশ্চয়তা, ভোক আৰু ভয়ৰ বোজা কঢ়িয়াই তেওঁলোকে নিজে ১৩০ টাৰো অধিক দিন অধিক সময় ধৰি টোপনি নোহোৱাকৈ প্ৰতিবাদী কাৰ্য্যসূচী অব্যাহত ৰাখিছিল।

২০২৬ চনৰ ৩ জানুৱাৰীত ৰবিকুমাৰৰ মৃত্যুৰ ১৬ দিন পাৰ হোৱা উপলক্ষে চেন্নাইৰ মিণ্টৰ ওচৰৰ এখন কবৰস্থানত শ শ কৰ্মী সমবেত হৈ এক সবল প্ৰতীকী প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰে। দুজন কৰ্মীয়ে মৃতদেহৰ দৰে মাটিত শুই পৰি ঘোষণা কৰে যে দীৰ্ঘদিনীয়া চৰকাৰী আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক অৱহেলাই তেওঁলোকক মৃত্যুৰ গহ্বৰলৈ ঠেলি নিছে।

২০২৬ চনৰ ৫ জানুৱাৰীত কৰ্মীসকলে পুনৰ এই আন্দোলন সবল কৰি তোলে। এগম’ৰ সংগ্ৰহালয়ৰ ওচৰত তেওঁলোকে কৌম নদীত নামে। “আমাৰ বাবে এয়া কোনো নতুন কথা নহয়। আমাক চৰকাৰে এনেকৈয়ে নলা-নৰ্দমাতে জীৱন কটাবলৈ বাধ্য কৰিছে।”

সচৰাচৰ আৰক্ষীয়ে ততালিকে হস্তক্ষেপ কৰে। কিন্তু এইবাৰ দুঘণ্টাতকৈও অধিক সময় কোনো ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল। কৰ্মীসকলে কেবাঘণ্টাও প্ৰদূষিত নদীখনৰ বোকা-পানীৰ মাজত থিয় দি আছিল। বহুতৰে ওকালি আহিছিল, বমি হৈছিল। বাসন্তী মূৰ্ছা গৈছিল আৰু কেইবাঘণ্টাও উশাহ ল’বলৈ কষ্ট পাইছিল। বছৰ বছৰ ধৰি এই কৰ্মীসকলক কোনো সুৰক্ষা ব্যৱস্থা বা আধুনিক সঁজুলি অবিহনে নৰ্দমাত নামিবলৈ চৰকাৰেই বাধ্য কৰাই আহিছে।

এই প্ৰতিবাদে উন্নয়নৰ ৰহণৰ আঁৰত লুকাই থকা জাতিভিত্তিক সমাজৰ নিষ্ঠুৰ বাস্তৱক উদঙাই দিলে। অৱশেষত অগ্নিনিৰ্বাপক বাহিনী আৰু আৰক্ষীয়ে নদীন নামি বলপূৰ্বকভাৱে তেওঁলোকৰ প্ৰতিবাদ ভংগ কৰায়।

হিন্দু ৰিলিজিয়াচ এণ্ড চেৰিটেবল এনডাউমেণ্ট মন্ত্ৰী পি. কে. শেখৰ বাবুৱে প্ৰতিবাদকাৰীসকলক দেখা কৰি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে যে জ’ন ৫ আৰু জ’ন ৬ ৰ সকলো কৰ্মীক গ্ৰেটাৰ চেন্নাই কৰ্পোৰেচনত লোৱা হ’ব।

এয়া আছিল অনাময় কৰ্মীসকলৰ এক অসাধাৰণ সংগ্ৰামৰ ফল, যিসকলে নিজৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে সাজোৰে প্ৰতিবাদ কৰিছিল - চেন্নাইৰ বাট-পথ, কবৰস্থান, নদী আৰু ৰাজহুৱা স্থানসমূহত দিন-ৰাতি এক কৰি থিয় দিছিল।