ಪಟ್ಟಣ್ ಕೊಡೋಲಿಯಲ್ಲಿ ಹಳದಿ ಮೋಡಗಳ ಬೆನ್ನತ್ತಿ

ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಅಲೆಮಾರಿ ಪಶುಪಾಲಕರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತು ಇನ್ನಷ್ಟು ಜನರು ಬರುವವರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಧನಗರ್‌ ಮತ್ತು ಕುರುಬ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಅವರ ಆ ವರ್ಷದ ವಲಸೆಯ ಮಾರ್ಗ ಯಾವುದಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ - ನವೆಂಬರ್‌ ತಿಂಗಳ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಹಳದಿ ಮೋಡವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಹಟ್ಕನಂಗ್ಲೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅವರ ದೇವರಾದ ವಿಠ್ಠಲ ಬೀರದೇವ ಮಹಾರಜ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವರ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭಕ್ತರ ಪ್ರವಾಹವೇ ಹರಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವುದು ಭಕ್ತಿ ರಸ. ಜನರು ವಿಠ್ಠಲನ ಭಕ್ತಿಯ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಂದೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಠ್ಠಲ ಬೀರದೇವನನ್ನು ನಂಬುವ ಕುರುಬರು ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ಸಮುದಾಯಗಳು, ಧನಗರ್‌ ಹಾಗೂ ಅದರ ಉಪ ಜಾತಿಗಳು ದೇಶದೆಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಬಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜನರು ವಿಠ್ಠಲ ಬೀರದೇವನು ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುವುದು ಈ ಜನರ ನಂಬಿಕೆ. “ವಿಠ್ಠಲ ಬೀರದೇವನಿಗೆ ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಅವನು ನಮ್ಮ ರಕ್ಷಕ, ಆತ್ಮರಕ್ಷಕ, ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ. ಅವನು ಅಚಲ ನಂಬಿಕೆ, ಭರವಸೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತ” ಎಂದು ಯಾತ್ರಿಕರೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರು.

ಈ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಕಾರಣಿಕ. ಇದನ್ನು ವಿಟಲ ಬೀರದೇವರ ಸಂದೇಶವಾಹಕ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುವ ಖೇಲೋಬ ರಾಜಾಭಾವು ವಾಘಮೋಡೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಸೊಲ್ಲಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಹ್ನಗಾಂವ್ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಕೊಲ್ಹಾಪುರದ ದೇವಸ್ಥಾನದವರೆಗೆ ಹದಿನೇಳು ದಿನಗಳ ಪಾದಯಾತ್ರೆ ನಡೆಸಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುವ ಈ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳ ಗಾಯನ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು, ಛತ್ರ, ಚಾಮರಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಬಂಡಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಆಟ, ಜಾತ್ರೆ, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮುಖ್ಯ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಈ ಎರಡೂ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕುರುಬ ಸಮುದಾಯದ ಪಶುಪಾಲಕರು ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ - ನವೆಂಬರ್‌ ನಡುವೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಲಸೆ ಮಾರ್ಚ್‌ ಎಪ್ರಿಲ್‌ ತನಕ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಇವರು ತಮ್ಮ ಕುರಿ ಹಾಗೂ ಮೇಕೆಗಳ ಹಿಂಡಿನೊಂದಿಗೆ 700 ಕಿಲೋಮೀಟರುಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಊರಿನಿಂದ ಊರಿಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಡಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ತರಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ (ಬಿತ್ತನೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಿಲ್ಲದ ಖಾಲಿ ಜಾಗ) ಅವರ ದನಕರುಗಳು ಮೇಯುವುದರಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರಕ್ಕಾಗಿ ರೈತರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಅಲ್ಪ ಮೊತ್ತದ ಹಣ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಕುರುಬ ಕುರಿಗಾಹಿಗಳ ಆದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು ಕಂಬಳಿ ನೇಯ್ಗೆಗೆ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುರಿಗಳ ಉಣ್ಣೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈಗ ಈ ಕಂಬಳಿಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಕುಸಿಯತೊಡಗಿದೆ.

ಮಹಾರಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಮಾರಿ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಧನಗರ್‌ ಸಮುದಾಯವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕುರಿಗಾಹಿ ಸಮುದಾಯವಾಗಿದ್ದು, ಖಾರಿಫ್ ಬೆಳೆ (ಮುಂಗಾರು ಬೆಳೆ) ಕಟಾವಾದ ನಂತರ, ಸುಮಾರು ನವೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಿಂದ ಜೂನ್ ತನಕ ತಮ್ಮ ವಲಸೆಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕುಟುಂಬಗಳು ಗದ್ದೆಯಿಂದ ಗದ್ದೆಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಟಾರ್ಪಾಲಿನ್ ಶೆಲ್ಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಹೂಡುತ್ತವೆ. ಈ ಸಮುದಾಯದ ಪುರುಷರು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕುರಿಗಳ ಉಣ್ಣೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು, ಅದನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಮೂಲಕ ಉಣ್ಣೆ ನೇಯ್ಗೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಉಪಜಾತಿಯಾದ ಸಂಗಾರ್‌ ಸಮುದಾಯದವರಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಆ ಉಣ್ಣೆಯಿಂದ ಘೋಂಗಡ್ಯಾ (ಕಂಬಳಿಗಳು) ಗಳನ್ನು ನೇಯುತ್ತಾರೆ.

ಎರಡೂ ಸಮುದಾಯಗಳು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿರುವ ವಿವಿಧ ಉಪ-ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಪ-ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕುರುಬರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಜೊತೆಗೆ ತಮಿಳುನಾಡು, ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಧನಗರ್ ಸಮುದಾಯದವರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಹೊರತಾಗಿ ಬಿಹಾರ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಧನಗರ್ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ವಿವಿಧ ಉಪ-ಜಾತಿಗಳು – ಹಟ್ಕಾರ್‌, ಗಾವಳಿ, ಖುಟೇಕರ್‌ ಮತ್ತು ಶೇಗಾರ್‌ – ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನೇಯ್ಗೆ, ಪಶುಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜೀವನೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಸಮುದಾಯದ ಅನೇಕರು ತಮ್ಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಲೆಮಾರಿ ಜೀವನೋಪಾಯಗಳಿಗೆ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೇವಿನ ಭೂಮಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ನಿಷೇಧ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವು ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಯಿಸುವಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ನಿಷೇಧ. ಇದು ಸಮುದಾಯದ ಅರಣ್ಯ ಭೂಮಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಿದೆ.

ಅರಣ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿರಂತರ ಬೆದರಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಾರಿ ದಂಡಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಹವಾಮಾನ ಮಾದರಿಗಳು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ—ಈ ಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸಮುದಾಯದ ಕಾಲೋಚಿತ ವಲಸೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಧನಗರ್‌ ಸಮುದಾಯವು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೆ ಇಟ್ಟಿದೆ. ಇದು ಅವರಿಗೆ ಅರಣ್ಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆ (2006) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾದ ಮೇವಿನ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಕುರುಬರು ಸಹ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ‘ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದುಳಿದ’ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮರು-ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಮುದಾಯವು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಉಪ-ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ: ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಉಣ್ಣೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉನ್ನಿಕಂಕಣ; ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಹಟ್ಟಿಕಂಕಣ, ಮತ್ತು ಹಂಡೆ ಸಮುದಾಯ.

ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಕುರುಬ ಮತ್ತು ಧನಗರ್ ಸಮುದಾಯದ ನಡುವೆ ಭಾಷೆ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಅವರ ಪಶುಪಾಲನಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ. ಧನಗರ್ ಸಮುದಾಯದ ಸದಸ್ಯರು ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕುರುಬರೊಂದಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮುದಾಯಗಳು ಪಟ್ಟಣ ಕೊಡೋಲಿಯಂತಹ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಣ್ಣೆಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟದ ಮೂಲಕ ಜೀವನೋಪಾಯ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.

ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಹವಾಗುಣ ಈ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಈಗ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ತಂದಿದೆ. ದೇವವಾಣಿಯನ್ನು ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನಾಗಿ ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪಶುಪಾಲನಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಇದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಈ ಎರಡೂ ಸಮುದಾಯಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವುದು ಖೇಲೋಬಾ ವಾಘಮೋಡೆ ಅವರ ಕಾರಣಿಕವನ್ನು ಕೇಳುವ ಸಲುವಾಗಿ. ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣಿಕವನ್ನು ಕನ್ನಡದ ಉಪಭಾಷೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ನುಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅದನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಪೂಜಾರಿಗಳು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನನಗೆ ಎದುರಾದ ಸೋಲಾಪುರದ ರೈತರಾದ ಸಚಿನ್ ಬೋರ್ಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, “ನಾನು 2018 ರಿಂದ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಕಾರಣಿಕವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅವು ನನಗೂ ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ಜನರಿಗೆ ಮುಂಬರುವ ವರ್ಷದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಲು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಾಬಾನ ಕಡೆಗೆ (ದೇವರ ಕಡೆಗೆ) ಸೂಚಿಸುವ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಕಾರಣಿಕ ಬಂದಲ್ಲಿ, ನಾವು ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುತ್ತೇವೆ.”

“ಇವರ್ಯಾಕೆ ಇಷ್ಟು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದ್ದಾರೆ?” ಎಂದು ನನ್ನೆದುರು ಹಾದು ಹೋದ ಭಕ್ತರೊಬ್ಬರು ಕೇಳಿದರು. “ಯಾರಾದರೂ ಇವರ ಮೇಲೂ ಭಂಡಾರ ಹಾಕಿ. ಕೆಮೆರಾ ಮೇಲೆ ಒಂದನ್ನ ಬಿಡಿ! ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಮ್ಮ ದೇವರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಸಿಗಬೇಕು” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಭಕ್ತರ ಗುಂಪು, ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಹಾಡುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಛತ್ರಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ, ವಿಠ್ಠಲ ಬೀರದೇವ್ ಮಹಾರಾಜರ ದೂತ ಎಂದು ನಂಬಲಾದ ಖೇಲೋಬಾ ರಾಜಾಭಾವು ವಾಘಮೋಡೆ ಅವರ ಕಾರಣಿಕವನ್ನು ಕೇಳಲು ದೇವಾಲಯದತ್ತ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಜನರ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು