પટ્ટણ કોડોલીના પીળા વાદળોનો પીછો કરતા કરતા

અહીં હજારો વિચરતા પશુપાલકો છે - અને બીજા વધારે આવી રહ્યા છે. તેઓ વિવિધ સમુદાયોમાંથી છે - મૂળે મહારાષ્ટ્રના ધનગર અને કર્ણાટકના કુરુબા. તેમના વાર્ષિક સ્થળાંતરના માર્ગો ગમે તે હોય દર ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં તેઓ ભેગા થાય છે અને અહીં પટ્ટણ કોડોલી ગામમાં ભેગા થવા માટે પ્રતિકાત્મક પીળા વાદળોને અનુસરે છે.

હાતકણંગલે તાલુકાના આ સાવ સાધારણ ગામમાં વિઠ્ઠલ બિરદેવ મહારાજના મંદિર ખાતે તે બંને સમુદાયના દેવતા વિઠ્ઠલ બિરદેવ મહારાજની જન્મજયંતિ ઉજવવાનો આ સમય છે. આ પ્રસંગે કોલ્હાપુરમાં કંઈક અલગ જ વર્ષા થાય છે અને અવનવું પૂર ઉમટે છે. જીવન, ઘરો અને ખેતરોનો વિનાશ વેર્યા વિના - જિલ્લામાં ચારેતરફ આનંદ- મંગળ વરસે છે અને નાચતા ભક્તોનું પૂર ઉમટે છે.

દેશભરમાંથી વિઠ્ઠલ બિરદેવને ભરવાડો અને ખેડૂતોના રક્ષક માનતા ઘણા સમુદાયો, ધનગર અને કુરુબા સમુદાયોના પેટા-જૂથો અને પેટા-જાતિઓની ભીડ આ તહેવાર માટે મહારાષ્ટ્રમાં જમા થાય છે. એક યાત્રાળુ મને કહે છે, "અમારે માટે વિઠ્ઠલ બિરદેવ ખૂબ જ મહત્વ ધરાવે છે. તેઓ અમારા દૈવી રક્ષક છે, અમારી આધ્યાત્મિક શાંતિ છે, અમારા માર્ગદર્શક છે. તેઓ અતૂટ શ્રદ્ધા, આશા અને ભક્તિનું પ્રતીક છે."

આ ઉત્સવનું એક મહત્વનું આકર્ષણ ખેલોબા રાજાભાઉ વાઘમોડે દ્વારા કરવામાં આવતી દૈવી ભવિષ્યવાણીઓ પણ છે, તેઓ વિઠ્ઠલ બિરદેવ મહારાજના સંદેશવાહક મનાય છે. તેઓ સોલાપુર જિલ્લાના અંજનગાવ કસ્બામાં આવેલા તેમના નિવાસસ્થાનથી કોલ્હાપુરના મંદિર સુધીની સત્તર દિવસની પગપાળા યાત્રા (સફર) ખેડે છે. ચાર દિવસ સુધી ચાલનારા આ ઉત્સવમાં લોકગીતો, ઢોલ નૃત્ય, મંદિરની ધાર્મિક વિધિઓ, ફરતી છત્રીઓ સાથેની ભવ્ય શોભાયાત્રા, ભંડારા (હળદર જેવા પીળા પાવડર) ની ઉછળામણી, બજાર સાથેનો મેળો અને આ દૈવી સંદેશવાહક દ્વારા કરવામાં આવતી દૈવી ભવિષ્યવાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.

અહીંથી બંને સમુદાય પોતપોતાના રસ્તે જાય છે. કર્ણાટકના પશુપાલક કુરુબા મોટાભાગે આ રાજ્યમાં અધર બેકવર્ડ ક્લાસ (ઓબીસી - અન્ય પછાત વર્ગો) તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરની વચ્ચે અને માર્ચ-એપ્રિલ સુધી તેઓ તેમના ઘેટાં અને બકરાંના ટોળા સાથે એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જાય છે, અને એ રીતે તેઓ 700 કિલોમીટરથી વધુ વિસ્તાર આવરી લે છે. પડતર ખેતરોમાં ચરતા તેમના પશુઓ તેમને ખેડૂતો પાસેથી જૈવિક ખાતર પેટે સાધારણ કમાણી કરાવી આપે છે. પરંતુ કુરુબા ભરવાડોની કમાણીનો મોટો હિસ્સો સ્થાનિક રીતે કાંબળી તરીકે ઓળખાતા બરછટ કાળા ઊનના ધાબળા માટે ઊનનો પુરવઠો પૂરો પાડવામાંથી આવતો હતો, જોકે, હવે કાંબળીની લોકપ્રિયતા ઘટી રહી છે.

મહારાષ્ટ્રમાં વિચરતી જનજાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ ધનગર સમુદાય પરંપરાગત રીતે ઘેટાં ચરાવનાર સમુદાય છે. ખરીફ પાક પછી નવેમ્બરની આસપાસ આ સમુદાય તેમના સ્થળાંતરના માર્ગે નીકળે છે અને જૂન મહિના સુધી સ્થળાંતર કરવાનું ચાલુ રાખે છે. આ પરિવારો એક ખેતરથી બીજા ખેતરમાં સ્થળાંતર કરતા રહે છે, ક્યારેક તેઓ દરેક ગામમાં તાડપત્રીથી બનાવેલા કામચલાઉ આશ્રયસ્થાનોમાં એકાદ મહિના માટે રોકાય છે. પરિવારના પુરુષો વર્ષમાં બે વાર ઘેટાંનું ઊન ઉતારે છે અને એ ઊન સનગર સમુદાયના લોકોને વેચે છે, આ સમુદાય પરંપરાગત રીતે હાથશાળનો ઉપયોગ કરીને તે ઊનનું વણાટકામ કરવામાં કુશળ પેટાજાતિ છે. તેઓ તેમાંથી ઘોંગડ્યા (ધાબળાઓ) વણે છે.

બંને સમુદાયોમાં વિવિધ પેટા-જાતિઓ અને પેટા-જૂથો છે જે સમગ્ર ભારતમાં ફેલાયેલા છે. કુરુબા સમુદાય કર્ણાટક ઉપરાંત તમિળનાડુ, તેલંગાણા અને આંધ્રપ્રદેશમાં પણ વસે છે. ધનગરો મહારાષ્ટ્ર ઉપરાંત બિહાર, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, મધ્યપ્રદેશ, ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળમાં વસે છે.

ધનગર સમુદાયની વિવિધ પેટાજાતિઓ - હાટકર, ગવળી, ખુટેકર અને શેગર - ની પોતપોતાની અલગ સાંસ્કૃતિક લાક્ષણિકતાઓ અને વણાટ, પશુપાલન અને ખેતી સહિતની પરંપરાગત આજીવિકાઓ છે. સમુદાયમાં ઘણા લોકો તેમની પરંપરાગત વિચરતી આજીવિકા સામે વધતા જોખમોનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેમાં મોટાભાગે સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં ચરાણ પર પ્રતિબંધને કારણે પરંપરાગત ચરાણ જમીનની પહોંચ ન રહેવાના જોખમનો પણ સમાવેશ થાય છે. આને કારણે આ સમુદાય પાસે જંગલની જમીનની પહોંચ રહી નથી.

વન અધિકારીઓ અને ભારે દંડના સતત માથે તોળાતા જોખમ ઉપરાંત - ખાસ કરીને ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન - બદલાતી હવામાન પેટર્ન આ પ્રદેશમાં સમુદાયના મોસમી સ્થળાંતરને વધુ અવરોધે છે. આ કારણે ધનગર સમુદાયે મહારાષ્ટ્રમાં શિડ્યુલ્ડ ટ્રાઈબ (એસટી - અનુસૂચિત જનજાતિ) ની યાદીમાં તેમના સમાવેશ માટે માગણી ઉઠાવી છે, જો તેમની આ માગણી સ્વીકારાય તો તેમને ફોરેસ્ટ રાઈટ્સ એક્ટ (2006) - વન અધિકાર અધિનિયમ (2006) - હેઠળ કાયદેસર રીતે વ્યાખ્યાયિત ચરાઈ કોરિડોરની પહોંચ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં કુરુબા સમુદાય તેમના સમુદાયને 'સૌથી વધુ પછાત' શ્રેણીમાં અને શિડ્યુલ્ડ ટ્રાઈબ (એસટી - અનુસૂચિત જનજાતિ) તરીકે ફરીથી વર્ગીકૃત કરવાની માંગ કરી રહ્યો છે. આ સમુદાયમાં ત્રણ પ્રાથમિક પેટા-જૂથોનો સમાવેશ થાય છે: ઉન્નીકંકણ, જેઓ પરંપરાગત રીતે ઊનના કામ સાથે સંકળાયેલા છે; હત્તીકંકણ, જેઓ ખેતીમાં રોકાયેલા છે, અને હાંડે.

કેટલાક વિસ્તારોમાં કુરુબા અને ધનગર લોકો તે બંને સમુદાયની પશુપાલન પરંપરાઓ અને ઐતિહાસિક જોડાણોને કારણે ભાષા, પ્રાદેશિક હાજરી અને સાંસ્કૃતિક પ્રથાઓના તફાવત છતાં એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. ધનગર સમુદાયના સભ્યો કન્નડ બોલે છે અને ઉત્તર કર્ણાટકના કુરુબા સમુદાય જેવી જ સાંસ્કૃતિક લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. આ સમુદાયો પટ્ટણ કોડોલી જેવા ઉત્સવોમાં ભરાતા બજારો અને મેળાઓમાં ઊની ઉત્પાદનો અને પશુધનના વેચાણ દ્વારા આજીવિકાનું આદાનપ્રદાનમાં પણ કરે છે.

પરંતુ બદલાતી આબોહવામાં પશુપાલન સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ પર આધાર રાખતા સમુદાયોના જોખમી ભવિષ્ય સાથેનો તેમનો સહિયારો સંબંધ દૈવી સંદેશવાહક દ્વારા કરવામાં આવતી દૈવી ભવિષ્યવાણીઓ ધ્યાનમાં લેવાની તેમની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. બંને સમુદાયો ખેલોબા વાઘમોડેની આગાહીઓમાં માને છે, કન્નડ ભાષાની એક બોલીમાં કરવામાં આવેલી આ આગાહીઓનું પછીથી મંદિરના પૂજારી દ્વારા અર્થઘટન અને પ્રસારણ કરવામાં આવે છે. મને મળેલા સોલાપુરના એક ખેડૂત સચિન બોર્ડે કહે છે, "2018 થી દર વર્ષે હું અહીં આશીર્વાદ લેવા અને ભવિષ્યવાણીઓ સાંભળવા આવું છું. તેઓ મને અને બીજા ઘણા લોકોને આગામી વર્ષનો ખ્યાલ આવે તે માટેનું માર્ગદર્શન આપે છે. જો તેમના તરફથી બાબા તરફ ઇશારો કરતી કોઈ નકારાત્મક આગાહી આવે તો અમે તૈયાર રહીએ છીએ."

મારી પાસેથી પસાર થતાં ભક્તોનું એક જૂથ બૂમ પાડે છે, "આટલા ચોખ્ખા કેમ છો?"

એક ભક્ત કહે છે, "કોઈએ તેમને ભંડારા, [પીળા પાવડર] થી રંગી દેવા જોઈએ, પરંતુ તેમના કેમેરાને નુકસાન ન થાય તે જોવું જોઈએ! અમારા ભગવાનના આશીર્વાદ દરેકને મળે છે."

વિઠ્ઠલ બિરદેવ મહારાજના સંદેશવાહક ગણાતા ખેલોબા રાજાભાઉ વાઘમોડેની ભવિષ્યવાણીઓ સાંભળવા માટે પીળા રંગમાં રંગાયેલા, નાચતા, ગાતા, છત્રીઓ ગોળ ગોળ ફેરવતા ભક્તોનો પ્રવાહ મંદિર તરફ આગળ વધે છે. અહીંના ફોટોગ્રાફ્સ રંગ, ઉત્સાહ અને આનંદથી ભરેલી હવાને કેમેરામાં કેદ કરે છે.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક