एलपीजी तुटवडा : मध्यान्ह भोजन संकटात

देवेश्वरी यांची शाळा दुपारी २ वाजता संपते, पण त्यांचं काम मात्र संपत नाही. खांद्यावर पिशवी अडकवून आणि डोक्यावर सुती ओढणी घेऊन, ४० अंश सेल्सिअस तापमानात त्या बाहेर पडतात. त्या घराकडे न जाता सरपण शोधायला जातात. त्या म्हणतात, “मी या प्राथमिक शाळेत शिक्षिका आहे. पण माझ्या विद्यार्थ्यांना त्यांचं मध्यान्ह भोजन मिळावं याची तजवीजही मला करावी लागते. त्यासाठीमी आता सरपण गोळा करायला चाललीये.”

४८ वर्षीय देवेश्वरी नेगी या लखनऊच्या मॉल ब्लॉकमधल्या ‘रुदान खेरा’ गावातल्या प्राथमिक शाळेत प्रभारी शिक्षिका आहेत. शाळेतल्या सगळ्या पाचही कर्मचारी महिलाच आहेत. दोन सहाय्यक शिक्षिका आणि तीन स्वयंपाकी, ज्या मुलांसाठी मध्यान्ह भोजन तयार करतात.

संपूर्ण उत्तर प्रदेशात १,४१,००० पेक्षा अधिक प्राथमिक आणि उच्च प्राथमिक शासकीय शाळा आहेत. या शाळांमधल्या १.५ कोटींहून अधिक विद्यार्थ्यांना केंद्राच्या मध्यान्ह भोजन योजनेअंतर्गत ताजं आणि पौष्टिक अन्न मिळणं हा त्यांचा हक्क आहे. यातल्या जवळपास सगळ्या शाळांना एलपीजी कनेक्शन पुरवलं गेलंय. पण अमेरिका व इस्राइलने इराणविरुद्ध युद्ध पुकारल्यानंतर निर्माण झालेल्या एलपीजीच्या तुटवड्यामुळे मुलांसाठी अत्यंत महत्त्वाची असलेली ही योजना विस्कळीत होतेय. शाळांना मोठ्या प्रमाणात याचा फटका बसलाय. मात्र नेमक्या किती शाळांवर याचा परिणाम झालाय, याविषयी प्रशासनाकडून मौन बाळगलं जातंय.

शाळा सुटल्यावर घरी जाण्याऐवजी देवेश्वरी आणि त्यांच्या चार सहकारी साधारण महिनाभरापासून दररोज गावभर सरपण गोळा करत फिरतात. ‘पारी’शी बोलताना नेगी सांगतात, “आम्ही गॅस एजन्सी आणि स्थानिक वखारीतही प्रयत्न करून पाहिले. आम्ही आमच्या गावच्या सरपंचांनाही विनंती केली. पण या कठीण काळात आम्हाला कुणीच मदत करू शकत नाही.”

एकेकाळी सहज उपलब्ध होणारं सरपण, आता लखनऊ शहरातले व्यावसायिक तातडीनं उचलतायत. सरपणाचे स्थानिक पुरवठादार धर्मेश यादव म्हणतात, “आम्ही आमचा सगळा साठा रेस्टॉरंट्स आणि हॉटेल्सना विकलाय. शिक्षकांना आणि विद्यार्थ्यांना मदत करायची आमची इच्छा नाही असं नाही. पण आमच्याकडे सगळ्यांना पुरेल इतका साठाच नाही. जो काही थोडाफार साठा शिल्लक आहे, त्यातून आमचं रोजचं भागतं. नाही तर आम्ही काय खाणार?”

अगदी शाळेच्या छताला घासणाऱ्या झाडांच्या फांद्या, त्यांच्या बारीक-मोठ्या काटक्या तोडून विद्यार्थीही सरपण गोळा करू लागतात.

रुदानखेडा गावचे सरपंच आणि राजेश्वरी यांचे पती हनुमान ‘पारी’शी बोलताना सांगतात, “मी मागच्या वर्षी ऑगस्टपर्यंत मध्यान्ह भोजन व्यवस्थेवर देखरेख करायचो. त्यानंतर, मी ती जबाबदारी मॅडमकडे (देवेश्वरी) सोपवली. सरपण उपलब्ध असायलाच हवं, कारण आम्ही घरीसुद्धा चुलीवरच स्वयंपाक करतो. मी शाळेत जाऊन काय अडचण आहे ते पाहीन. गेल्या १५ दिवसांत मला शाळेत जाता आलेलं नाही.” दलित समाजातील हे जोडपं केवळ त्यांचं सुरुवातीचं नावच वापरू इच्छितं.

आता मोकळ्या मैदानात चूल मांडून स्वयंपाक बनवला जातो. जळणाचं लाकूड, प्लायवूड आणि जळू शकेल अशा काही-बाही गोष्टी त्या मातीच्या चुलीत भरल्या आहेत. आज स्वयंपाकाचं काम करणाऱ्या ताईंनी ‘तेहरी’ बनवलीये. तेहरी म्हणजे बटाटे आणि सोयाबीन घालून बनवलेल्या भाताचा एक प्रकार. हिवाळ्यात त्यात वाटाणे घातले जातात. स्टीलच्या चकचकीत ताटांमध्ये पिवळ्या धम्मक रंगाची तेहरी उठून दिसते. रुदान खेरामधली मुलं या जेवणाचा मनसोक्त आस्वाद घेताना दिसतात. काही मुलांना त्यांच्या प्लास्टिकच्या डब्यांमध्येच हा भात खायला आवडतो.

‘छोटी’ नावाच्या शाळेतल्या ५७ वर्षीय स्वयंपाकीण ताई सांगतात “लाकूड नीट पेट धरायला १५ मिनिटं तरी लागतात आणि मगच आम्हाला स्वयंपाकाला लागता येतं. इंधन टंचाईमुळे आम्ही हल्ली एकच पदार्थ बनवतो. मुलांसाठी बनवलेल्या या जेवणावर आमचीही भिस्त असते आणि त्यांना खाऊ घातल्यावरच आम्ही जेवतो.” असं त्या आवर्जून सांगतात. त्या दलित समाजातल्या आहेत. ‘छोटी’ या नावानेच त्या ओळखल्या जातात. या कामासाठी त्यांना महिन्याकाढी २,००० रुपये मिळतात.

१० वर्षांची प्रियंका गौतम, इयत्ता चौथीत शिकतेय. तिला शाळेतच ‘तेहरी’ खायला मिळते जी तिला प्रचंड आवडते. ती ‘पारी’ला सांगते की, “आमच्या घरी तेहरी कधीच केली जात नाही. एकदा आईने करण्याचा प्रयत्न केला होता, पण ती शाळेतल्या तेहरीसारखी झाली नाही.” तिला एक १५ वर्षांचा आणि एक १९ वर्षांचा असे दोन मोठे भाऊ आहेत. त्या दोघांनीही शाळा अर्ध्यातूनच सोडलीय.

शाळा सुटल्यावर आम्ही चालत चालत प्रियंकाच्या घरी गेलो. ती धावतच घरात गेली आणि आपल्या आईच्या कानात पुटपुटली, “आज त्यांनी ‘तेहरी’ केली होती. मी डब्यात थोडी आणलीय तुझ्यासाठी.”

प्रियंकाची आई, ४७ वर्षीय रूपकला गौतम म्हणतात, “रात्रीच्या स्वयंपाकासाठी आम्हाला सरपण आणायला जावं लागतं. शक्यतो मी भाकरी करते. सकाळची थोडी डाळ शिल्लक राहिलेली असते. प्रियंकाला शाळेत दुपारचं जेवण मिळतं, त्यासाठी मला धन्य धन्य वाटतं. कारण अनेकदा आमच्या घरी दुपारच्या जेवणासाठी काहीच नसतं. आम्ही नाश्ता उशिरा करतो, १० च्या सुमाराला. त्यानंतर दिवस पुढं ढकलायला चहाचे घोट घेत राहतो. पण रात्री मात्र आम्ही जेवण करतो.” त्या अगदी सौम्य आवाजात सांगत होत्या.

रूपकला आणि त्यांचे पती शेतमजुरी करतात आणि दिवसाकाठी १७५ रुपये कमावतात.

देवेश्वरी नेगी म्हणतात, “ही परिस्थिती अशीच राहिली तर आमच्या शाळेतलं मध्यान्ह भोजन एक दिवस बंद पडेल. म्हणजे एक वेळच्या जेवणासाठी शाळेवर अवलंबून असलेल्या १०३ मुलांचं जेवणही बंद होईल.”